mały|Szkoła w Rudzie Różanieckiej im. Kpt. Władysława Ważnego ps. Tygrys Ruda Różaniecka – wieś w Polsce położona na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, w województwie podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, w gminie Narol. Ma status sołectwa.
Wieś starostwa niegrodowego lubaczowskiego na początku XVIII wiekuWiesław Bondyra, Własność ziemska w województwie bełskim w czasach saskich, Lublin 2015, s. 35..
Części wsi + Integralne części wsi Ruda Różaniecka SIMC Nazwa Rodzaj0607067 Jezioro część wsi0607073 Piła przysiółek
Historia Geneza Powstanie i rozwój wsi związany był z ulokowaniem tu w połowie XVII wieku zakładu metalurgicznego. Oba człony nazwy wsi nawiązują do źródła jej powstania. Słowo „ruda” oznaczało dawną nazwę zakładu hutniczego. Drugi człon – „różaniecka” pochodzi od pierwotnej nazwy rzeki Różaniec.
O założeniu w tym rejonie dymarki (tj. pieca hutniczego służącego do otrzymywania żelaza przy użyciu rudy i węgla drzewnego) zdecydowały duże obszary leśne. Drzewo było głównym surowcem do wytwarzania węgla drzewnego niezbędnego do wytopu żelaza. Występowały tu również znaczne pokłady rudy darniowej błotnej, którą wydobywano w miejscach późniejszych stawów na Jeziorze, Ławach, Krążkach, Sinorzatkach. Dymarka i towarzyszące jej obiekty zostały zlokalizowane przy źródle po prawej stronie rzeki oraz w miejscu dzisiejszej poczty i Gospodarstwa Rybnego.
Początki Pierwsza wzmiankę pisaną o wsi podaje Inwentarz Starostwa Lubaczowskiego z 1706 roku. Dotyczy ona istniejącej tu już od kilkudziesięciu lat kuźnicy i dymarki. Oba obiekty wyposażone były w urządzenia służące do poruszania kół wodnych, miechów i młotów. Pierwszymi osadnikami na tym terenie byli węglarze i kowale pochodzące z okolicznych miejscowości. Założyli oni osadę po wyrębie lasów na wschód od dymarki, którą zaczęto określać „Zadymarką” (za dymarką). W 1716 roku mieszkało tu 16 chłopów poddanych uprawiających ziemię i odrabiających pańszczyznę na rzecz kuźnicy. W XVIII wieku rosło zapotrzebowanie na wyroby z żelaza w rolnictwie, rzemiośle i budownictwie. To powodowało rozbudowę i modernizację zakładu metalurgicznego. Stale powiększano powierzchnie gruntów ornych poprzez wyrąb lasów i wypalanie węgla drzewnego. W 1764 roku wieś liczyła już 94 osadników. Wójtem gromady (1764) był Tomasz (Tomek) Ważny.
W Inwentarzu Starostwa Lubaczowskiego z 1754 roku, we wsi było zamieszkałych 27 chłopów (w tym 4 kowali, 1 rzemieślnik i 3 pszczelarzy)W Inwentarzu Starostwa Lubaczowskiego z 1754 roku wymieniono nazwiska 27 chłopów zamieszkałych w Rudzie Różanieckiej, zobowiązanych do odrabiania pańszczyzny: Józef Zaborniak, Józef Swieć, Tomek Obirek, Fryc. Dembow, Woyreli Rozmus, Jacek Bury, Michał Miszczyszyn, Jaśko Wróbel, Michał Wawrzkow, Marcin Jakimow, Jasiek Zastawny, Józef Jakubow, Macko Kolbuch, Sobek Kubow, Michał Winiarzow syn, Piotr Bednarz, Wawrzek Kubow, Sobek Jadliński, Stach Woyciszyn, Jaśko Kolbuch, Sobek Szmit, Misiek Wroblow, Jasiek Maydanik, Szczepan Mazur, Woytek Lutecki, Michał Tomaszewskij, Jacko Derhey.Czynsz rzemieślniczy płacili: Jozef Zaborniak – kowal, Michał Wawrzkow – kowal, Maciek Kolbuch – kowal, Tomek Kowal.Dań miodową składali pszczelarze: Petro Bury, Jurko Borysowicz, Andruch Strupak.Archiwum Państwowe w Krakowie. Zespół 678, seria 3, sygnatura akt 497. Zbiór Zygmunta Glogera Inwentarz Starostwa Lubaczowskiego.
Przemysł hutniczy Występujące w najbliższej okolicy pokłady rudy darniowej błotnej posiadały niską zawartość żelaza i już na początku XVIII wieku zostały wyeksploatowane. Od 1706 roku zaczęto sprowadzać rudę z Lublińca Starego i Żukowa, a w następnych latach z Dziwięcierza i Opaki koło Lubaczowa, oraz z Rokietnicy koło Jarosławia. Wyrabiano tu lemiesze, motyki, grace, łopaty, podkowy, garnki, kotły, obręcze i kowadła. Produkowano również przez kilkanaście lat armatki i moździerze dla wojska. Transportem wodnym wysyłano do Gdańska haki do szkut i buksy do kół młyńskich. W skali masowej produkowano gwoździe do gontów. Pierwszym dzierżawcą kuźnicy (od 1718 r.) był Łukasz Borowski.
Czasy Galicji W czasach I Rzeczypospolitej Ruda Różaniecka wchodziła w skład dóbr królewskich należących do starostwa lubaczowskiego, dzierżawionych przez różne osobistości. W 1788 roku dokonano pomiarów gruntów należących do wsi oraz ustalono granice z Płazowem, Żukami, Grochami, Kuryjami, Hutą Różaniecką, Lublińcem Nowym i Żukowem. W pomiarach uczestniczyli: wójt gromady Ruda Różaniecka Iwan Ważny oraz przysiężeni (radni) Michał Jakim, Sobek (Sobiesław) Kasperski i Michał Zaborniak. Ustalone i opisane wówczas granice Rudy Różanieckiej są obowiązujące obecnie. Ostatnim starostą lubaczowskim był Jerzy August Mniszech, który zmarł w 1778 roku, a starostwo zostało przejęte przez rząd austriacki w skład dóbr kameralnych i utworzono ekonomię lubaczowską. W latach 1817–1818 dobra te zostały podzielone i wystawiono je na licytacjęMiejscowości na Roztoczu Ruda Różaniecka – historia.
21 maja 1818 roku wieś została wystawiona do sprzedaży w drodze licytacji we Lwowie. Nabywcą został Baron Herman Brunicki z Wiednia, reprezentant szlachty neofitów o żydowskim pochodzeniu. Na tej licytacji za sumę 75.000 zł, Baron Herman Brunicki kupił również Hutę Różaniecką, Lubliniec Nowy i Stary, Tepiły, Freifeld (Kowalówka), Gorajec oraz miasteczko Płazów. Kupione dobra obejmowały 17.112 mórg, z tego 6 mórg ogrodów, 1709 mórg pola ornego, 642 morgi łąk oraz 14 755 mórg lasów. Baron Herman Brunicki wraz z rodziną zamieszkał w starym dworze (późniejsza oficyna) dając początek rodu Brunickich w Rudzie RóżanieckiejWiesław Łotecki, Część I: Baron w Rudzie Różanieckiej, w: https://zlubaczowa.pl/news/inne1/10283-czesc-i-baron-w-rudzie-rozanieckiej.
W 1877 roku zbudowany został nowy tartak z napędem wodnym o sile 20 KM oraz papiernia. W połowie XIX wieku istniały dwa młyny wodne (I i II młyn) w górnym biegu Różańca. W 1906 roku na Jeziorze zbudowano nowoczesną mleczarnię i serownię, a w 1908 roku gorzelnię, która była czynna do końca lat 60. XX wieku.
Rodzina baronów Herman Baron Brunicki (ur. 1775 – zm. 20 kwietnia 1835), z Rozalią Zygielską miał 10 dzieci:
Spadkobiercą majątku w Rudzie został syn Jan Antoni Brunicki (ur. 1808 – zm. 20 czerwca 1887), który z Marią Magdaleną Mauss miał córkę Henriettę (ur. 27 kwietnia 1839 – zm. 6 czerwca 1905 w Rudzie Różanieckiej), która wyszła za mąż za barona Ludwika Wattmana (ur. 1827 – zm. 1907) pochodzącego z Wiednia. Ostatnim właścicielem dóbr w Rudzie Rózanieckiej był ich syn baron Hugo Wattman de Beaulieu (ur. 21 maja 1876 – zm. 1946), żonaty z Marią Krystyną baronową Lederer. Z tego małżeństwa mieli dwie córki: Brunhildę i Ingeborgę
Brunhilda (ur. 29 maja 1903 – zm. 25 września 1969 w USA) – 30 września 1933 roku w Płazowie poślubiła Janusza Muszyńskiego herbu Lekczyn (ur. 12 czerwca 1907 w Lublinie – zm. 22 września 1939 w bitwie o Łomianki), kapitana w 11 dywizji artylerii konnej.
Ingeborga (ur. 12 września 1904 w Amstetten – zm. 1997) – 20 września 1924 roku w Płazowie poślubiła Zdzisława Avenariusa (ur. 15 maja 1900 w Warszawie – zm. 1 marca 1975 w Warszawie), oficera WP, ziemianina, posła na sejm RP z listy BBWR. Z tego małżeństwa mieli dwóch synów: Ferdynanda (ur. 1925) rolnika i Czesława (ur. 1932) inżyniera mechanika.
Czasy II Rzeczypospolitej W czasie I wojny światowej (wrzesień 1914 – maj 1915) stacjonowały we wsi wojska rosyjskie dewastując zabudowania wiejskie i dworskie. Spalony został pałac, a w nim portrety Brunickich i Wattmannów, stylowe meble z XIX wieku oraz bogata kolekcja trofeów myśliwskich. Zabrano wszystkie konie i krowy z folwarku. Spalonych zostało ponad 60% zabudowań wiejskich. W latach 1918–1923 zakłady produkcyjne należące do Wattmanna zostały odbudowane i unowocześnione. W 1923 roku zbudowano na rzece Różaniec pierwsza elektrownię w miejscu dawnej huty żelaza (zlikwidowanej w 1895 r.), a w 1925 roku terpentyniarnię. W latach 1920–1925 żyzne pola i łąki na „Morgach” i „Sopilnem” zamienione na hodowlane stawy rybne w obawie przed parcelacją. W folwarku i w pałacu w 1936 roku zatrudnionych było 20 pracowników biurowych, 100 robotników stałych, 80 robotników sezonowych oraz 30 gajowych i leśniczych. Łącznie w dobrach Wattmanna pracowało 230 osób. W październiku 1928 roku wybuchł pierwszy w dziejach wsi strajk nazwany powszechnie „strajkiem wozaków leśnych”, którego przywódcą był Wojciech Kasperski. Strajkujący domagali się wyższych stawek płacowych za przywóz drzewa z lasów do tartaku i wywóz desek do stacji kolejowych w Bełżcu i Lubaczowie.
W I połowie XX wieku w Rudzie Różanieckiej było 240 domów.
Czasy II wojny światowej We wrześniu 1939 roku w lasach wokół Rudy Różanieckiej prowadziła działania wojenne 6 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. Bernarda Monda. 24 września 1939 roku do wsi wkroczyły oddziały Nowogródzkiej Brygady Kawalerii i resztki 10 Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. Bryg. Władysława Andersa na jednodniowy odpoczynek. Od 26 września do 8 października 1939 roku Ruda Różaniecka była pod okupacją Armii Czerwonej (ZSRR). Po zakończonych działaniach wojennych w październiku 1939 roku wieś została włączona do Starostwa Powiatowego w Tomaszowie Lubelskim. 23 czerwca 1943 roku policja niemiecka dokonała przymusowego wysiedlenia 74 rodzin (ok. 280 rodzin) i deportacji w Zamościu oraz Majdanku, a następnie do prac przymusowych w III Rzeszy.
Na przełomie 1941/42 roku z inicjatywy Brunhildy Muszyńskiej (córka barona Hugona Wattmanna) powstał zalążek konspiracji ZWZ-AK. Organizatorem i dowódcą kompanii (placówki) AK był ppor. Emanuel Michalewicz – PS. „Hanys” (zarządca folwarku Jezioro). Kompania weszła w skład V rejonu w obwodzie AK Tomaszów Lubelski.
W latach 1943–1944 placówka AK w Rudzie Różanieckiej stanowiła silny punkt obrony i schronienia przybyłej ludności polskiej przed napadami UPA. W czasie przeciwpartyzanckiej operacji – „Sturmwind II” w Puszczy Solskiej nad Tanwią 21 czerwca 1944 roku poległo 18 żołnierzy AK z Rudy Różanieckiej.
W 1944 roku posiadłości barona Hugona Wattmanna stały się własnością państwa. Większość zakładów produkcyjnych w latach 1944–1946 została odbudowana. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku wielu mieszkańców wsi przeniosła się i objęła gospodarstwa w Futorach, Gorajcu, Kowalówce, Nowym i Starym Lublińcu i Żukowie. 21 maja 1945 roku w pobliżu Rudy Różanieckiej odbyło się spotkanie konspiracyjne przedstawicieli AK-WiN Inspektoratu Zamość z przedstawicielami OUN-UPA. Obie strony stwierdziły, że łączy je wspólny wróg (władza ludowa) i zadeklarowały wzajemną pomoc.
Czasy najnowsze W latach 1954–1972 w Rudzie Różanieckiej miała swoją siedzibę Gromadzka Rada Narodowa obejmująca Hutę Różaniecką, Maziarnię, Piłę i Rudę Różaniecką. W tym okresie zbudowano remizę i świetlicę Ochotniczej Straży Pożarnej, pawilony handlowe Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, Ośrodek Zdrowia i szkołę podstawową. Przez trzy kolejne kadencje przewodniczącym Prezydium GRN był Wojciech Kasperski.
W 2003 roku z inicjatywy Komitetu Społecznego zbudowano we wsi wodociąg i kanalizację. Według stanu z 31 grudnia 2003 roku Ruda Różaniecka liczyła 1315 mieszkańców.
Pałac Z historycznego zespołu pałacowego aktualnie zachowały się dwa zabytkowe budynki: tzw. stary dwór i rozległy gmach pałacu. Usytuowane są na terenie o zachowanych dawnych granicach, z nielicznymi elementami dawnego założenia parkowego. Pałac zajmuje centralna część zespołu – mieści się w nim obecnie Dom Pomocy Społecznej. Budynek starego dworu położony jest obok, przy drodze do Huty Różanieckiej, jest odgrodzony i stanowi własność Nadleśnictwa Narol – jest to siedziba Leśnictwa „Jezioro”.