Służewo (województwo kujawsko-pomorskie)

Służewo – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie aleksandrowskim, w gminie Aleksandrów Kujawski. Dawniej miasto; uzyskało lokację miejską przed 1489 rokiem, zdegradowane w 1870 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 70-71.. Do 1976 roku miejscowość była siedzibą gminy Służewo. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa włocławskiego.

Historia Początki osadnictwa Pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą z V wieku p.n.e. W tym czasie obszary dzisiejszej miejscowości porośnięte były dzikimi puszczami i zamieszkane przez plemiona zajmujące się zbieractwem i łowiectwem. Tereny te były odwiedzane przez Celtów zajmujących się handlem bursztynem.

Pierwsze dokumenty świadczące o istnieniu Służewa pochodzą z 1241 r. Konrad I książę mazowiecki nadał miejscowość komesowi Gotardowi synowi Łukasza za zwycięstwa odniesione nad Prusami, Litwinami i Jadźwingami i ujęcie w niewolę siedmiu wodzów Jadźwingów. Król wieś uwolnił od wszelkich podatków, opłat i danin. Rozwój Służewa i okolic nastąpił w II w. W tym czasie Służewo znajdowało się na trasie tzw. szlaku bursztynowego. Było miejscem postojowym przed dalszą drogą do brodu na Wiśle w miejscowości Otłoczyn. Świadczy o tym znalezisko tzw. skarb ze Służewa. Zbiór monet rzymskich i arabskich z tamtego okresu.

Okres rodziny Służewskich herbu Pomian Od XII w. Służewo należało do rodziny Pomianów, którzy pochodzili ze Służewa i Grabia. Już od wczesnego średniowiecza bogaci włościanie. Posiadali znaczne połacie Kujaw. Uzyskali duże wpływy w średniowiecznej administracji. Z rodzinnych Kujaw rozprzestrzenili się do innych części kraju, umacniając swoje wpływy i zdobywając kolejne dobra. Pierwsze ślady Pomianów Służewskich pojawiły się w 1154 r. w dokumentach biskupa Włocławskiego Zbyluta. thumb|Herb szlachecki Pomian|lewo Służewo Pomianów było typem opola i należało do kasztelanii Słońsk. Kasztelania Słońsk obejmowała teren lewobrzeżnej Wisły, od południa Niestuszewo od północy Otłoczyn i rzeka Tążyna, a od zachodu Służewo i Ostrowąs. Od 1267 r. Służewo należało do księstwa inowrocławskiego, leżało na pograniczu z księstwem brzeskim. Od 1392 r. aż do rozbiorów należało do województwa inowrocławskiego.

W XIII w. przez Służewo przebiegały ważne szlaki:z Torunia do Wrocławia, Lwowa i Krakowa. Wpłynęło to na rozwój i zamożność miejscowości. W XIII-XIV w. Służewo przez rządzących postrzegane było jako punkt strategiczny ze względu na położenie przy granicy i bliskość naturalnych przeszkód. Jan Długosz w swoich kronikach pisał o „warowniach Jarosława w Służewie”.Gród prawdopodobnie otoczony był murem z cegły bądź kamienia z basztami lub wieżami. W okresie panowania zakonu krzyżackiego na Pomorzu Służewo było miejscowością graniczną. Z jednej strony było to źródło dodatkowych dochodów z istnienia komory celnej, z drugiej był to teren wielu walk i potyczek. Rycerze zakonu często zapuszczali się na tereny Kujaw łupiąc pobliskie wsie i miasta. Dopiero II pokój toruński w 1466 przyniósł odmianę sytuacji. Przesunięto granicę daleko na północ. Służewo przestało być graniczną miejscowością, a Krzyżacy zostali odsunięci na wiele kilometrów.

Nie wiadomo kiedy dokładnie Służewo uzyskało prawa miejskie. Nie zachowały się dokumenty mówiące kiedy i na jakich prawach lokowano miasto. Jednakże już w dokumentach z 1339 r. pojawiła się wzmianka o mieście Służewo. Prokurator generalny Królestwa Polskiego podczas procesu warszawskiego polsko-krzyżackiego wśród miast zniszczonych przez Krzyżaków w latach 1329-1332 wymienił Służewo. Okres rodziny Służewskich herbu Sulima thumb|Herb szlachecki Sulima|lewo W początkach XV w. właścicielami Służewa stali się Służewscy herbu Sulima.

Wpływowa średniowieczna rodzina skoligacona z wieloma bogatymi rodami magnackimi takimi jak: Działyńscy, Potuliccy, Latalscy, Leszczyńscy, Kretkowscy, Kościelscy, Lubrańscy. Najbardziej znanym przedstawicielem tej linii był Jan ze Służewa, wojewoda brzeskokujawski i budowniczy służewskiego kościoła. Zasłużonym dla Kujaw był także Maciej Oporowski ze Służewa.

Służewo XVI wieku było ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym z silnym zapleczem rolniczym. W 1500 r. ludność Służewa wynosiła około 400 osób. Był to samowystarczalny folwark. Istniały w nim browar i gorzelnia. W 1598 r. istniało Bractwo Piwowarów, co dawało prawo eksportu produkowanego trunku. Wywożono go głównie do Torunia. Istniały także warsztaty rzemieślnicze głównie krawieckie i szewskie. W 1583 r. podatek pogłówny opłacały w Służewie 42 rodziny rzemieślnicze. Istniały także bractwa szewców, krawców i bractwo literackie. W 1600 r. powstał cech szewców. W XVI w. istniał w Służewie przemysł ceramiki. W okolicy, szczególnie we wsi Białe Błota, istniały bogate złoża specjalnej gliny. W tym czasie w Służewie organizowano jarmarki, na które przyjeżdżali kupcy z Torunia, Radziejowa, a nawet Brześcia Kujawskiego. W XVII-wiecznym Służewie istniała karczma. Głównym obszarem działalności Służewa była uprawa i handel zbożem oraz wełną, które transportowano do Torunia i dalej na Prusy.

Przed wjazdem do Torunia król Zygmunt Stary nocował z 1 na 2 grudnia 1519 roku w Służewie, dokąd przybyli na jego powitanie w sto koni przedstawiciele prowincji Prus Królewskich„Królowie Polscy w Toruniu” Szkice pod redakcją prof. Mariana Biskupa Muzeum okręgowe w Toruniu 1984 r.. Kiedy król Zygmunt August zbliżał się do Torunia obradowała tutaj od 9 czerwca 1552 roku Rada Pruska. Dnia 11 czerwca o godzinie 2 w nocy udało się poselstwo do króla do Służewa (...).

Liczne w tym czasie wojny (m.in. Potop szwedzki) spowodowały nakładanie dużych podatków na ludność. Przez Kujawy przetaczały się kilkakrotnie zarazy dziesiątkujące ludność i zwierzęta (morowe powietrze). Podczas II wojny północnej przez Kujawy przechodziły wojska szwedzkie i polskie. Odbywało się dużo drobnych potyczek. W 1656 r. 16 i 17 kwietnia przez Służewo przemaszerowały korpusy Czarnieckiego w pogoni za wojskami szwedzkimi. Przemarszom wojska i potyczkom towarzyszy plądrowanie i niszczenie okolicy. Według danych podatkowych w 1661 r. podymne w Służewie płaciło 42% stanu sprzed 1629 r. Po wojnach szwedzkich w 1660 r. zostało w Służewie tylko 8 domów osiadłych oraz 8 rzemieślników. W tym czasie wszystkie z 23 łanów osiadłych w poprzednim wieku leżały odłogiem. Służewo w 1668 r. zostało zniszczone przez pożar. Aby dokonać odbudowy, sejmik radziejowski i kujawski wprowadzały liczne ulgi podatkowe. Swej pomocy udzielił wtedy także kościół. Ówczesny biskup włocławski Czartoryski 3 czerwca 1673 udzielił pozwolenia na wypożyczenie 3000 złp i zastawienie kosztowności ze skarbca diecezjalnego. Z danych podatkowych wynika, iż około 1670 r. miasto zamieszkiwało zaledwie 220 osób.

Okres rodziny Niemojewskich herbu Rola thumb|Herb szlachecki Rola|lewo W połowie XVII w. Służewo, prawdopodobnie poprzez skoligacenie, przeszło w ręce rodu Niemojewskich herbu Rola. Rodzina ta w Wielkopolsce pisała się z Lubieńca. Była to rodzina o dużych wpływach politycznych. Maciej z Lubieńca Niemojewski był w 1524 r. dworzaninem królewskim, Wojciech Niemojewski posłem na sejm w 1572 r., sędzią grodzkim inowrocławskim i jednym z najzamożniejszych szlachciców kujawskich.

Posiadanie przez ten ród Służewa zostało poświadczone w źródłach w 1685 r., gdy właścicielem Służewa był niejaki Wincenty Andrzej z Lubieńca Niemojewski. Dzięki jego działalności Służewo uzyskało 20 stycznia 1685 r. liczne prawa i przywileje.

Jego następcy ograniczali nadane prawa. Niejaki Antoni z Lubieńca Niemojewski skasował przywilej uzyskany przez swojego wielkiego antecesora. Zmuszał on mieszczan do orania swojej roli i powiększył żniwną robociznę.

Zwiększył powinności mieszczan wobec dworu. Wprowadził też tzw. propinację. Alkohole mógł robić tylko dziedzic, natomiast inni musieli u niego kupować. Jego sukcesor Józef podtrzymywał ojcowski styl rządów co doprowadziło w 1801 r., do procesu sądowego między dziedzicem a mieszkańcami Służewa. Sprawa zakończyła się polubownie. Rozbiory W przededniu rozbiorów ówcześni królowie chętnie nadawali przywileje handlowe niewielkim wsiom, stało się tak w przypadku Konecka i Osięcin. Takie działania powodowały odciągnięcie produkcji rzemieślniczej z miast do tych właśnie wsi, do warsztatów chałupniczych. Już w 1793 r. nie istniał w Służewie żaden zakład rękodzieła rzemieślniczego. Produkcja skupiła się w jednoosobowych warsztatach chałupniczych. Polacy zajmowali się szewstwem, Żydzi krawiectwem.

Po II rozbiorze Służewo znalazło się pod panowaniem Pruskim. Z chwilą przejęcia miasta w 1793 r. Służewo liczyło 454 mieszkańców. Nie istniała szkoła. Browar miejski był zamknięty ze względu na propinację dziedzica. Alkohole do karczmy dostarczali Niemojewscy. Jarmarki nie odbywały się.

Służewo po III rozbiorze stało się miejscowością graniczną między zaborem rosyjskim i pruskim. Granicę wyznaczała rzeka Tążyna. Służewo należało do zaboru rosyjskiego. Ówcześni właściciele Niemojewscy dążyli raczej do wyzysku mieszkańców miasta niż rozwoju Służewa. Pomocny miał być przywilej nadany w 1777 przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dający prawo organizowania 12 jarmarków.

Pruska władza wprowadziła ograniczenia w samowoli właścicieli folwarków w prywatnych miastach. Zniesiono wiele przywile jarmarków wiejskich. Spowodowało to powrót rozdrobnionego rzemiosła do miast. W tym czasie nastąpił szybki przyrost ludności. W 1800 r. miasto liczyło 938 mieszkańców. Wraz z rozwojem ludności nie nastąpiła szybka urbanizacja miejscowości.

W 1798 r. ograniczono przywilej jarmarczny z 12 w roku do 4. Dominujący był handel żywnością, produktami korzennymi i suknem. Księstwo Warszawskie zwiększyło liczbę jarmarków do 6. W początkowym okresie rozbiorów Służewo było miastem prywatnym należącym do Niemojewskich. Rodzina Niemojewskich została ukarana za uczestnictwo w insurekcji kościuszkowskiej. Józef Niemojewski walczył w Wielkopolsce pod dowództwem samego Dąbrowskiego. Został za to ukarany konfiskatą dóbr także Służewa. Dodatkowo na miasto nałożono srogie kontrybucje. Niemojewscy miasto stracili. Prawdopodobnie na aukcji lub za wyznaczoną cenę urzędową nowymi właścicielami stali się Wodzyńscy. W 1811 r. właścicielem miasta był Antoni Wodzyński.

W 1806 r. Służewo gościło wojska Generała Dąbrowskiego w drodze na Bydgoszcz.thumb|Herb szlachecki Jastrzębiec|lewo W tym czasie stary trakt z Warszawy przez Brześć Kujawski do Torunia nabrał znaczenia militarnego dla wojsk Księstwa Warszawskiego i Napoleońskich. Miejscowość miała obowiązek prowadzenia magazynu wojskowego i zaprowiantowania armii.

Spodziewano się ożywienia gospodarczego miejscowości, gdy uruchamiano w Ciechocinku warzelnie soli. Spodziewano się, iż towary na trasie Ciechocinek – Toruń będą przepływać przez przejście graniczne w Służewie. Około 1823 r. budowniczy Walicki wybrał inną krótszą drogę przez przejście Kuth na Wygodzie.