Truszki-Zalesie – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie kolneńskim, w gminie Kolno.
W X wieku w Truszkach istniał gród obronny zwany Okop (stanowisko 1) datowany na podstawie badań dendrochronologicznych na 926 rok. Gród był położony na terenie podmokłym i prowadziła do niego kamienna grobla. Do grodu przylegały trzy osady, w tym jedna obronna, która jest obecnie określana jako Góra Wieżowa (stanowisko 2)Jarosław Ościłowski, Sieć Grodowa na Wysoczyźnie Kolneńskiej we wczesnym średniowieczu: ze studiów nad pograniczem mazowiecko-prusko-jaćwieskim, [w:] Światowit 6 (47)/Fasc.B, 2006, s. 81-105.. Podczas prowadzonych w latach 1984-2023 wykopalisk na grodzisku archeolodzy znaleźli 16 monet (dirhamów) z terenów państwa Samanidów na terenie Persji oraz Bułgarii Kamskiej. Gród w Truszkach funkcjonował do połowy XI wieku, gdy został spalony w wyniku najazdu.
Miejscowość Truszki-Zalesie to gniazdo rodowe zamieszkałe od XIV wieku do chwili obecnej przez Truszkowskich herbu BończaHerbarz Polski, Kasper Niesiecki, Lipsk 1842,Tom IX, str. 122.
Na przełomie lat 1783/1784 wieś leżała w parafii Lachowo, dekanat wąsoski diecezji płockiej i była własnością sześciu rodzin szlacheckich: Borzymowskiego, Doliwy, Łepkowskiego, Mieczkowskiego, Skrodzkiego i Truszkowskiego. Po powstaniu listopadowym ćwierć wsi, należące do Antoniego Bierzyńskiego, skonfiskowały rosyjskie władze zaborcze.
W okresie międzywojennym stacjonowała tu placówka Straży Celnej „Zalesie”.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.
Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Lachowie.
Grodzisko w Truszkach-Zalesiu Istniał tu wczesnośredniowieczny gród i rozległy zespół osadniczy położony na obszarze historycznego północnego Mazowsza. Centralnym elementem zespołu jest pierścieniowate grodzisko zwane „Okopem”, któremu towarzyszyły osady przygrodowe. Badania dendrochronologiczne wskazują, że budowę grodu rozpoczęto w pierwszej połowie X wieku, prawdopodobnie około 920–926 roku, a cały zespół funkcjonował przypuszczalnie do około połowy XI wieku.
Stanowisko jest jednym z ważniejszych poznanych wczesnośredniowiecznych ośrodków osadniczych północnego Mazowsza. W literaturze archeologicznej rozpatrywane jest w kontekście mazowiecko pogranicza oraz kontaktów pomiędzy ludnością słowiańską i bałtyjską.
Położenie i forma grodu Grodzisko znajduje się wśród podmokłych łąk, w pobliżu niewielkiego cieku będącego dopływem Wincenty. Położenie na podmokłym terenie stanowiło naturalne zabezpieczenie dostępu do grodu.
„Okop” należy do typu grodzisk pierścieniowatych. Według analizy planu warstwicowego jego średnica całkowita wynosi około 120–125 m, a powierzchnia około 1,2 ha. Zachowany wał ma u podstawy około 15 m szerokości i dochodzi do około 4 m wysokości. Wał wzniesiono z konstrukcji drewnianych, ziemi i kamieni. Wejście do grodu znajdowało się od zachodu, gdzie przez podmokły teren prowadziła kamienna grobla.
Gród był elementem większego, planowo rozlokowanego zespołu osadniczego. W jego sąsiedztwie znajdowały się osady określane jako „Siedlisko” i „Nikienki” oraz otoczone wałem stanowisko na „Górze Wieżowej”, interpretowane podczas wcześniejszych badań jako osada lub punkt strażniczy. Osady pełniły funkcje gospodarcze i produkcyjne. Na „Siedlisku” odkryto m.in. pozostałości palenisk i ślady obróbki rogu, natomiast na „Nikienkach” obiekty związane z wytopem i obróbką żelaza uzyskiwanego z miejscowej rudy darniowej.
Chronologia Analiza dendrochronologiczna drewna pochodzącego z podstawy wału wykazała, że drzewo wykorzystane przy budowie zostało ścięte około 926 roku; za najwcześniejszą możliwą datę uznano 920 rok.
Na tej podstawie przyjmuje się, że gród powstał w latach 20. X wieku. Materiały archeologiczne wskazują, że zespół osadniczy funkcjonował następnie przez X i pierwszą połowę XI wieku, prawdopodobnie do około połowy tego stulecia.
Związki z Mazowszem Truszki-Zalesie leżą na obszarze historycznego północnego Mazowsza, choć współcześnie miejscowość znajduje się w granicach województwa podlaskiego. Ewa Marczak zaliczyła gród do ośrodków północnego Mazowsza i podkreśliła jego położenie na szeroko rozumianym pograniczu mazowieckim. Podobnie Jarosław Ościłowski umieszcza Truszki-Zalesie w grupie grodów mazowieckich położonych pomiędzy Pisą, Biebrzą i Narwią, określając ten obszar jako północno-wschodnie pogranicze Mazowsza.
Położenie zespołu było związane z naturalnym korytarzem komunikacyjnym prowadzącym z Mazowsza ku ziemiom pruskim i jaćwieskim. Obszar pomiędzy Pisą, Narwią i Biebrzą stanowił jednocześnie strefę osadniczego i kulturowego kontaktu ludności słowiańskiej z ludnością bałtyjską.
Starsza interpretacja zakładała, że Truszki-Zalesie były jednym z najdalej na północ wysuniętych grodów słowiańskich i pełniły funkcję warowni chroniącej północne Mazowsze przed Prusami. Późniejsze badania wykazały jednak, że taki obraz jest zbyt uproszczony. Rozwinięte zaplecze produkcyjne, kontakty handlowe oraz elementy kultury materialnej wykazujące zarówno cechy słowiańskie, jak i bałtyjskie wskazują, że gród funkcjonował w rozbudowanej strefie przygranicznych kontaktów mazowiecko-pruskich.
Stanowisko jest w badaniach nad wczesnym średniowieczem traktowane jako jeden z istotnych ośrodków osadniczych północnego Mazowsza.
Gospodarka i handel Wyniki wykopalisk wskazują, że Truszki-Zalesie były nie tylko ośrodkiem obronnym, lecz również znaczącym centrum gospodarczym. Na osadach przygrodowych funkcjonowały warsztaty związane m.in. z obróbką żelaza, kości i rogu. Mieszkańcy zajmowali się hodowlą bydła, świń, owiec, kóz i koni, a istotną rolę odgrywało także rybołówstwo.
O dalekosiężnych kontaktach handlowych świadczy skarb srebrnych dirhamów znaleziony na terenie grodziska. Najmłodsze monety pozwalają datować ukrycie zespołu najwcześniej na okres po 936 roku. Znalezisko wiązane jest z napływem srebra orientalnego do Europy Środkowej. Rozważano możliwość funkcjonowania w tym okresie szlaku prowadzącego z Rusi przez dorzecza Prypeci i Bugu w kierunku ziem pruskich lub przez Wysoczyznę Kolneńską w kierunku zachodnim.
Podczas badań znaleziono również tysiące fragmentów naczyń glinianych, żelazne noże, sierpy, groty strzał, haczyki do połowu ryb, przedmioty z kości, osełki, przęśliki z łupku owruckiego oraz ozdoby z brązu i miedzi.
Badania archeologiczne Pierwszy większy etap badań wykopaliskowych przeprowadzono w latach 1984–1985 w ramach badań wczesnośredniowiecznego osadnictwa ziemi łomżyńskiej. Pracami kierował Jerzy Gąssowski, a badania terenowe prowadziła m.in. Ewa Marczak.
Systematyczne badania wznowiono w 2001 roku. W latach 2001–2017 przebadano zarówno „Okop”, jak i stanowiska przygrodowe, uzyskując dane dotyczące chronologii, gospodarki oraz organizacji przestrzennej całego zespołu.
W 2024 roku rozpoczęto kolejny etap prac w ramach projektu „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Truszkach-Zalesiu. Terenowa weryfikacja zabytku archeologicznego”. Zastosowano przede wszystkim metody nieinwazyjne. Pozwoliły one dokładniej określić zasięg stanowisk oraz częściowo odtworzyć przebieg kamiennych grobli prowadzących przez podmokłe tereny.
Badania geofizyczne na „Górze Wieżowej” wykazały istnienie w centralnej części stanowiska kolistego obiektu o średnicy około 50 m. Jego funkcja nie została dotychczas rozpoznana.
Ochrona Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Truszkach-Zalesiu został wpisany do rejestru zabytków archeologicznych i podlega ochronie konserwatorskiej.
Przypisy GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Opis parafii na stronie diecezji
Bibliografia
Linki zewnętrzne Truszki-Zalesie – wyniki badań i projekt z 2024 roku, Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
Zobacz też Truszki, Truszki-Patory
Kategoria:Grodziska w województwie podlaskim Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie podlaskim Kategoria:Mazowsze Kategoria:Powiat kolneński Kategoria:Truszki-Zalesie