Wyszyny Kościelne – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie mławskim, w gminie Stupsk. Oddalona około 5 km od Stupska na północny zachód i około 6 km na południe od Mławy. Wieś jest usytuowana niedaleko przystanku kolejowego na trasie Warszawa-Gdańsk.

Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Matki Boskiej Różańcowej.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ciechanowskiego.

Łebkowscy - ród dziedziców lewo|mały|Herb Dąbrowa - Herb rodu Łebkowskich Na przełomie XVII i XVIII wieku majątek wyszyński prawdopodobnie przechodził perturbacje własnościowe związane z brakiem męskich spadkobierców lub zadłużeniem – zjawiskiem często spotykanym w dziejach drobnej szlachty mazowieckiej. W pierwszej połowie XIX wieku dobra Wyszyny przeszły w ręce rodziny Łebkowskich.

Około 1800 roku Ignacy Łebkowski nabył pobliski majątek Pawłowo, a następnie osiadł na stałe w Wyszynach, które stały się główną siedzibą rodu.

Jego syn, Rajmund Feliks Łebkowski, odziedziczył pokaźny majątek i odebrał staranne wykształcenie. Uczył się u benedyktynów w Pułtusku, a następnie studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Ożenił się z Karoliną Zabielską z Kupinina w Wielkopolsce. Wraz z nią miał pięcioro dzieci: bliźniaczki Mariannę Teklę i Wiktorię Karolinę oraz synów Ignacego Tadeusza, Bronisława Rajmunda i Tadeusza Zdzisława. Wszystkie dzieci przyszły na świat w dworze w Wyszynach.

Z rodziną Łebkowskich wiąże się również postać Waleriana Łukasińskiego, działacza niepodległościowego i założyciela Wolnomularstwa Narodowego. Rodzice Łukasińskiego dzierżawili od Ignacego Łebkowskiego majątek Pawłowo, a sam Walerian część młodości spędził w Wyszynach, pozostając pod opieką tej rodziny.

Ród Łebkowskich gospodarował w Wyszynach przez cały XIX wiek i pierwszą połowę XX wieku. W tym czasie dziedzicami byli Tadeusz Łebkowski i jego żona Izabela Łebkowska. W okresie międzywojennym prowadzili majątek według zasad nowoczesnej gospodarki rolnej. Życie rodziny toczyło się rytmem typowym dla polskiej prowincji ziemiańskiej – w otoczeniu służby folwarcznej, zamieszkującej w tzw. czworakach, oraz z codzienną troską o gospodarstwo i lokalną społeczność.

Izabela Łebkowska znana była z działalności społecznej – prowadziła we dworze przedszkole dla dzieci wiejskich, co w tamtym czasie stanowiło nowatorską formę troski o edukację. Dwór otoczony był rozległym parkiem krajobrazowym z centralną polaną, zwaną „pięknym kręgiem”, gdzie latem organizowano spotkania towarzyskie i obchody nocy świętojańskiej, z puszczaniem wianków i lampionów na stawie dworskim.

Wybuch II wojny światowej przyniósł kres tej ziemiańskiej idylli. We wrześniu 1939 roku, w obawie przed zbliżającym się frontem niemieckim, Łebkowscy opuścili Wyszyny i udali się w stronę Warszawy. W wyniku ewakuacji rodzina została rozdzielona – Izabela schroniła się w klasztorze. Po ustąpieniu Niemców Izabela wróciła do Wyszyn, a następnie do końca swojego życia zamieszkała u Zakonnic w Przasnyszu. Izabela zmarła w 1967 roku. Ich syn Stanisław Łebkowski rozpoczął własną drogę – najpierw jako żołnierz, a następnie jako emigrant.

Stanisław Łebkowski- ostatni właściciel Osobny artykuł: Stanisław Łebkowski

Parafia Matki Boskiej Różańcowej Osobny artykuł: Parafia Matki Boskiej Różańcowej w Wyszynach

Pierwsza wzmianka o kościele w Wyszynach Kościelnych pochodzi z 1407 roku, co wskazuje, że drewniana świątynia mogła istnieć już wcześniej. Według tradycji, zapisanej w kronice parafialnej, fundatorem pierwszego kościoła był Ziemak, uznawany za jednego z najstarszych właścicieli wsi i przedstawiciela rodu Wyszyńskich.

Podobnie jak wiele świątyń na Mazowszu, również kościół w Wyszynach wielokrotnie padał ofiarą pożarów, wojen i najazdów. Z zachowanych przekazów wynika, że był on odbudowywany w latach 1520, 1715 oraz 1797. Każda z odbudów przynosiła pewne zmiany konstrukcyjne, jednak przez kolejne stulecia świątynia zachowała drewniany charakter, typowy dla mazowieckiego budownictwa sakralnego tego okresu.APW (Archiwum Parafii Wyszyny), Kronika parafii Wyszyny (bez syg.).

Proboszczowie parafii Na przestrzeni ponad sześciu stuleci istnienia parafii w Wyszynach Kościelnych posługę duszpasterską pełniło wielu kapłanów. Niestety, pełna lista proboszczów z dawnych czasów nie zachowała się – znane są jedynie nieliczne nazwiska odnotowane w wizytacjach biskupich i dokumentach parafialnych.

W końcu XVIII wieku proboszczem był ks. Józef Orzechowski, który objął parafię w 1795 roku i pełnił tę funkcję co najmniej do lat 20. XIX wieku. To właśnie on prawdopodobnie odbudował kościół po pożarze z 1787 roku oraz zorganizował spis parafian w 1817 roku. W aktach diecezjalnych wspominany jest jako gorliwy duszpasterz, troszczący się zarówno o stan świątyni, jak i o poziom religijności wiernych.

Ks. Stanisław Szulborski Ks. Stanisław Szulborski, proboszcz wyszyński w latach 1918–1920. Pochodził ze szlacheckiej, choć ubogiej rodziny kurpiowskiej (ur. 1865), a święcenia kapłańskie przyjął w 1890 roku. Przed objęciem parafii w Wyszynach był proboszczem w Staroźrebach i Żurominku Kapitulnym, gdzie dał się poznać jako gorliwy kapłan i patriota. Organizował pomoc dla sierot, zakładał biblioteki parafialne oraz angażował się w działalność Polskiej Macierzy Szkolnej.

Po przybyciu do Wyszyn w 1918 roku zastał zrujnowany przez wojnę kościół i plebanię. W ciągu dwóch lat prowadził intensywne prace renowacyjne, równocześnie wspierając lokalną społeczność. Był znany z ogromnej ofiarności – wspierał ubogich, przekazując im żywność i pieniądze, rozdawał książki i gazety, zachęcał do czytania oraz troszczył się o edukację dzieci, którym udostępniał elementarze.

W nauczaniu katechetycznym ks. Szulborski kładł silny nacisk na wartości patriotyczne, ucząc młodzież miłości do ojczyzny mimo trwającego jeszcze wówczas zaboru rosyjskiego. W relacjach parafian wspominano jego charakterystyczny sposób prowadzenia lekcji religii – pytaniami zachęcał dzieci do wymieniania znanych krajów, aż któreś z nich nieśmiało odpowiadało: „O Polsce, proszę księdza”.

Tragiczny koniec jego posługi nastąpił w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku. W sierpniu tego roku oddziały sowieckie zajęły okolice Mławy. Pomimo namów wiernych do ucieczki, ks. Szulborski odmówił, mówiąc, że „pasterz musi trwać przy swoich wiernych”. Gdy bolszewicka kawaleria wkroczyła do wsi, przyjął ją na plebanii, starając się łagodzić ich zachowanie.

Podczas walk o Wyszyny 21–22 sierpnia 1920 roku, gdy mieszkańcy schronili się w piwnicy plebanii, ksiądz modlił się z nimi na różańcu. Kiedy do budynku wtargnęli funkcjonariusze bolszewickiej policji, uspokajał ludzi słowami: „Uspokójcie się, załatwię i wrócę do was”. Były to jego ostatnie słowa. Został wyprowadzony nad staw dworski i zamordowany przez żołnierzy bolszewickich, którzy zadali mu kilka ciosów bagnetem.

Ciało kapłana odnaleziono następnego dnia. Pogrzeb, który odbył się 26 sierpnia 1920 roku, przerodził się w manifestację patriotyczną – uczestniczyło w nim dziewięciu kapłanów i kilka tysięcy wiernych z okolicy. Pamięć ks. Stanisława Szulborskiego do dziś zajmuje ważne miejsce w historii parafii i lokalnej tradycji Wyszyn Kościelnych.

Ks. Anastazy Rutkowski Pierwszym proboszczem parafii w Wyszynach Kościelnych po zakończeniu II wojny światowej był ks. infułat Anastazy Rutkowski. Z dostępnych źródeł wynika, że objął parafię 24 października 1945 roku.

W trudnych, powojennych realiach ksiądz Rutkowski podjął intensywne działania na rzecz odbudowy zniszczonego podczas wojny kościoła. Szczególną troską otaczał ołtarz z rzeźbą Matki Boskiej Różańcowej, który od dawna cieszył się szczególnym kultem wśród wiernych. Zabiegał o utrzymanie i rozwijanie tej tradycji, popularyzując w parafii modlitwę różańcową i związane z nią nabożeństwa.

Dzięki jego staraniom świątynia stopniowo odzyskiwała dawny wygląd i znaczenie w życiu religijnym lokalnej społeczności. Ksiądz Rutkowski pełnił funkcję proboszcza do 1948 roku, pozostawiając po sobie trwały ślad w pamięci parafian jako kapłan gorliwy, oddany wiernym i odznaczający się głęboką duchowością.

Wykaz zabytków pozostałości zespołu podworskiego (rządcówka murowana z XX w. dworski park krajobrazowy z drugiej połowy XIX w. z dwoma alejami dojazdowymi i sadem wczesnośredniowieczne cmentarzysko (XI w.)Na podstawie Wykazu zabytków nieruchomych znajdujących się na obszarze powiatu mławskiego [dostęp: 2010-04-07] grodzisko średniowieczne leżące na wschód od wsi, średnicy zewnętrznej 60 metrów i wewnętrznej 18 m. Wały są częściowo zniszczone (ziemię wykorzystano do budowy biegnącej po sąsiedzku linii kolejowej). Datowane po badaniach sondażowych wskazywały na IX-XII wiek. Datowanie dendrologiczne wskazuje, że prace rozpoczęto w 898 r., konstruując rusztowanie na podmokłym gruncie, używając do tego nielicznych bali z drzew powalonych kilka lub kilkanaście lat wcześniej. W 901 r. położono zewnętrzną część rusztowania, tu także użyto pni drzew ściętych wcześniej. Odnaleziono także bale z drzew rosnących do 911 r..

Publikacje o historii Wyszyn Kościelnych mały|Okładka książki "Wyszyny Kościelne- wieś, która pamięta wieki"|304x304px

Wyszyny Kościelne - wieś, która pamięta wieki 15 października 2025 ukazała się książka mieszkańca Wyszyn Kościelnych – Krzysztofa Ćwika, zatytułowana „Wyszyny Kościelne – wieś, która pamięta wieki”. Publikacja została wydana nakładem wydawnictwa Primum Verbum.

Książka stanowi kompleksowe opracowanie dziejów miejscowości od czasów dworskich po współczesność. Autor przedstawia w niej historię rodu Łebkowskich, losy wsi podczas wojen światowych, dzieje kościoła parafialnego i posługujących w nim kapłanów, a także opisuje współczesny rozwój Wyszyn Kościelnych oraz działalność lokalnych instytucji i społeczności.

Publikacja została objęta honorowym patronatem Starosty Powiatu Mławskiego, Wójta Gminy Stupsk oraz Dyrektora Szkoły Podstawowej im. rtm. Witolda Pileckiego w Wyszynach Kościelnych. Książka spotkała się z pozytywnym odbiorem lokalnej społeczności, stanowiąc cenne źródło wiedzy o historii i tożsamości regionu.

Kościół w Wyszynach Kościelnych. Ślady minionych pokoleń mały|297x297px|Okładka książki "Kościół w Wyszynach Kościelnych. Ślady minionych pokoleń" 21 września 2026 roku ukazała się druga publikacja Krzysztofa Ćwika, zatytułowana „Kościół w Wyszynach Kościelnych. Ślady minionych pokoleń”. Książka została wydana, podobnie jak pierwsza publikacja autora, nakładem wydawnictwa Primum Verbum.

Publikacja poświęcona jest historii kościoła w Wyszynach Kościelnych. Autor przedstawia dzieje świątyni na podstawie zachowanych dokumentów, kronik, publikacji oraz wspomnień mieszkańców. W książce opisano również losy osób związanych z miejscową parafią oraz wydarzenia, które na przestrzeni kolejnych pokoleń kształtowały jej historię.

W publikacji wykorzystano m.in. treści i cytaty z opracowań ks. Wincentego Helenowskiego, dotyczących historii parafii oraz działalności ks. Stanisława Szulborskiego.

Książkę uzupełnia ponad sto fotografii archiwalnych i współczesnych, przedstawiających kościół, jego wnętrze, wyposażenie oraz osoby związane z parafią. Publikacja obejmuje również okres współczesny, opisując prace prowadzone przy kościele oraz zmiany zachodzące w parafii w ostatnich latach.„Kościół w Wyszynach Kościelnych. Ślady minionych pokoleń”, ulotka informacyjna dołączona do publikacji, Primum Verbum, 2026.

Publikacja została objęta honorowym patronatem biskupa płockiego Szymona Stułkowskiego.

Osoby związane z Wyszynami Kościelnymi Henryk Antczak - pochodzący z Wyszyn burmistrz Mławy w latach 1994–2002

Zobacz też Wyszyny – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim Wyszyny (przystanek kolejowy) – przystanek kolejowy w Wyszynach Kościelnych, oddalony od centrum wsi około 1,6 km

Przypisy gminy, sołectwa

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()