thumb|Taśmy filmowe przechowywane na półkach magazynowych Półkownik – film, którego rozpowszechnianie w czasach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej zostało uniemożliwione przez cenzurę prewencyjną w PRL. Nazwa jest satyrycznym neologizmem, pochodzącym od sposobu przechowywania na półkach magazynowych rolek z taśmami filmowymi. Określenie to dotyczy zarówno filmów fabularnych, jak i filmów dokumentalnych.
Historia Niedopuszczanie do rozpowszechniania filmów z kręgu kina niezależnego było częścią działań cenzury Polski Ludowej. Za pierwszy półkownik w PRL uznaje się krótki film fabularny Antoniego Bohdziewicza z 1945 r. pt. 2 X 2 = 4 (33 minuty), który nigdy nie wszedł na ekrany (współcześnie udostępniany jest podczas przeglądów filmowych). Drugim wstrzymanym filmem była produkcja Leonarda Buczkowskiego W chłopskie ręce (1946) (29 minut). W 1975 r. w zaleceniach dla cenzorów Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk zakazał publikowania jakichkolwiek informacji na temat wstrzymanych filmów. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL (Czarna księga cenzury PRL) cytuje oficjalny tajny dokument urzędu kontroli, podając zakres ingerencji cenzorskich wraz z listą zakazanych filmów: „Nie należy zwalniać żadnych materiałów (informacji, omówień, recenzji, reportaży, postulatów wprowadzenia na nasze ekrany itp.)”.
Lista wstrzymanych filmów w PRL Przykłady polskich pełnometrażowych filmów fabularnych, których dystrybucję wstrzymała cenzura komunistyczna: Dwie godziny – Stanisława Wohla i Józefa Wyszomirskiego (1946, 11 lat na półce) Ślepy tor z Ireną Eichlerówną w roli Żydówki, która po uwolnieniu z obozu koncentracyjnego szuka córki (tytuł drugiej wersji filmu Powrót i pod taką wersją w zasobach Filmoteki Narodowej) – Bořivoj Zeman (1947–1948, 44 lata na półce – premiera w telewizji 30 kwietnia 1991; z drugiej wersji filmu, o tytule Powrót, usunięto z czołówki personalia reżysera). Mimo zmian cenzorskich (nowy tytuł bliższy „optymistycznej” estetyki socrealizmu oraz wycięcie nazwiska reżysera-Czecha z czołówki) film (zapowiadany już wówczas w Polskiej Kronice Filmowej) nie trafił do kin, lecz na półkę Ósmy dzień tygodnia – Aleksandra Forda (1958, 25 lat na półce) Życie raz jeszcze – Janusza Morgensterna (1964, ponad 20 lat na półce) Ręce do góry – Jerzego Skolimowskiego (1967, 18 lat na półce) Długa noc – Janusza Nasfetera (1967, 22 lata na półce) Meta – Antoniego Krauzego (1971, 9 lat na półce) Diabeł – Andrzeja Żuławskiego (1972, 16 lat na półce) Kwiat paproci – Jacka Butrymowicza (1972, 37 lat na półce)Po 1989 r. uważano go za zaginiony, odnaleziony i upubliczniony został w 2009 r. Przeprowadzka – Jerzego Gruzy (1972, 10 lat na półce) Przyjęcie na dziesięć osób plus trzy – Jerzego Gruzy (1973, 7 lat na półce) Zasieki – Andrzeja Piotrowskiego (1973, 10 lat na półce) – ekranizacja opowiadania Janusza Przymanowskiego Historia pewnej miłości – Wojciecha Wiszniewskiego (1974, 8 lat na półce) Spokój – Krzysztofa Kieślowskiego (1976, 5 lat na półce) Indeks. Życie i twórczość Józefa M. – Janusza Kijowskiego (1977, 4 lata na półce) Przypadek – Krzysztofa Kieślowskiego (1981, 6 lat na półce) Był jazz – Feliksa Falka (1981, 3 lata) Kobieta samotna – Agnieszki Holland (1981, 8 lat na półce) Wolny strzelec – Wiesława Saniewskiego (1981, 6 lat na półce) Dreszcze – Wojciecha Marczewskiego (1981, 3 lata na półce) Gry i zabawy – Tadeusza Junaka (1982; 27 lat na półce) Matka Królów – Janusza Zaorskiego (1982, 5 lat na półce) Noc poślubna w biały dzień – Jerzego Gruzy (1982, 14 lat na półce) Przesłuchanie – Ryszarda Bugajskiego (1982, 7 lat na półce) Wielki bieg – Jerzego Domaradzkiego (1982, 5 lat na półce) Wigilia ’81 – Leszka Wosiewicza (1982, 7 lat na półce) Wierna rzeka – Tadeusza Chmielewskiego (1983, 4 lata na półce) Niedzielne igraszki – Roberta Glińskiego (1983, 5 lat na półce) Stan wewnętrzny – Krzysztofa Tchórzewskiego (1983, 6 lat na półce) Nadzór – Wiesława Saniewskiego (1983, 2 lata na półce).
Inaczej było z filmem Robinson warszawski Jerzego Zarzyckiego z 1950 r., do którego scenariusz na podstawie wspomnień bohatera napisali Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz (który jednak w wyniku ingerencji cenzury wycofał się) i Jerzy Zarzycki. Bohaterem był polski pianista pochodzenia żydowskiego Władysław Szpilman, który przetrwał w mieście ukrywając się po powstaniu warszawskim. Stalinowska cenzura komunistyczna wprowadziła zmiany w powstającym filmie, by w imię estetyki socrealizmu akcentował historię z perspektywy zbiorowości, nie jednostki. Zmieniono tytuł na Miasto nieujarzmione (tę wersję filmu ma Filmoteka Narodowa) oraz muzykę z tej, którą skomponował Artur Malawski (miała być zbyt „formalistyczna”), na zamówioną u Romana Palestra. Po latach historię Szpilmana ukazał Roman Polański w filmie Pianista (2002).
Inaczej też było z filmem Andrzeja Żuławskiego Na srebrnym globie, którego realizację w 1977 r. przerwano (mocą decyzji Janusza Wilhelmiego, wiceministra kultury, dygnitarza PZPR), niszcząc równocześnie scenografię i kostiumy. Taśma spoczęła „na półce”. Reżyser dokończył realizację po 12 latach (pojawiając się w kadrach jako narrator i opisując ogniwa fabuły, których ekipa nie zdążyła pokazać) i wówczas dopiero film trafił do kin.
Pojęcie „półkowników” niekiedy spotyka się w polskich opracowaniach dotyczących zatrzymanych przez cenzurę filmów produkcji ZSRR (np. Agonia, Próba wierności, Komisarz), a także polskich filmów dokumentalnych (np. Requiem dla króla z filmowego cyklu Misteria – Adama Bujaka i Zbigniewa Święcha z 1973 r.).
Filmy wstrzymane przez cenzurę po 1989 r.
Po ustanowieniu w Polsce w 1989 r. rządów demokratycznych i zniesieniu cenzury, „półkownikami” nazywa się czasem filmy dokumentalne, które choć zostały wyprodukowane, nie trafiły do emisji telewizyjnej, czego przyczyną były naciski polityczne lub biznesowe. Najczęściej nie pozostają jednak na półkach, lecz są rozpowszechniane innymi drogami, np. przez internet – serwisy typu YouTube lub na płytach DVD/Blu-ray.
Przykłady półkowników po 1989 r.: Witajcie w życiu – Henryka Dederki (premiera w Polsce wstrzymana w wyniku procesów sądowych rozpoczętych przez Amway) Necrobusiness – Fredrika von Krusenstjerna i Richarda Solarza (premiera w Polsce wstrzymana na prośbę zakładu pogrzebowego H. Skrzydlewska) Biały dmuchawiec (2015, wyemitowany przez TVP po raz pierwszy 14 stycznia 2023) – Agaty Dyczko (spektakl TV) (niedopuszczony do emisji przez prezesa TVP Jacka Kurskiego)
Banned film Zjawisko przetrzymywania filmów w magazynach ze względu na ograniczenia cenzury nie dotyczyło tylko polskiej kinematografii. W dorobku filmu światowego obrazy takie określane są z języka angielskiego mianem banned film (film zakazany). Pierwszym słynnym „półkownikem” w kinematografii światowej był amerykański Purity z 1916 r., który oprotestowano i wycofano z kin za skandaliczne okazywanie nagości i prowokacyjny tytuł.
Przypisy
Bibliografia Zdzisław Zblewski, Leksykon PRL-u, Kraków 2000.
Kategoria:Cenzura w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Teoria filmu Kategoria:III Rzeczpospolita