thumb|upright=1.1|Przełom Dunajca – widok z Sokolicy thumb|upright=1.1|Ostra Skała thumb|upright=1.1|Litografia przedstawiająca spływ Dunajcem (Przewodnik po Szczawnicy, 1869) thumb|upright=1.1|Spływ Dunajcem (1972)
Pieniński Przełom lub Pieniński Przełom Dunajca – przełom rzeki Dunajec przez pasmo górskie Pienin (Pieniny Właściwe), na długości ok. 8 km pomiędzy Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Rzeka tworzy na tym odcinku wiele zakoli, a ściany skalne osiągają ok. 300 m wysokości. Spływ Pienińskim Przełomem jest atrakcją na skalę europejską. Opis Pienińskiego Przełomu Skalne ściany przełomu zbudowane są przede wszystkim z tzw. wapieni pienińskich. Są to białe, bogate w szczątki mikroorganizmów wapienie rogowcowe, które tworzyły się w głębszych partiach zbiornika morskiego na przełomie jury i kredy oraz we wczesnej kredzie (ok. 145–120 mln lat temu).
Geneza Przełomu Pienińskiego, pomimo szeroko zakrojonych badań naukowych, wciąż nie została jednoznacznie wyjaśniona. Najczęściej Przełom Pieniński uznaje się za przełom typu antecedentno-strukturalnego: Pieniny wypiętrzały się na tyle wolno, że rzeka meandrując zdążyła wciąć się w budujące je skały, wykorzystując lokalne różnice w odporności skał na erozję (przełom antecedentny) oraz dostosowując swój bieg do struktur podłoża, głównie licznych uskoków (przełom strukturalny). Według innej teorii duże znaczenie w powstawaniu przełomu mogła odegrać erozja wsteczna niektórych późnoneogeńskich rzek karpackich (pra-Dunajca) – wówczas można mówić o przełomie typu regresyjnego. Przyjmuje się, że przełom tworzył się od miocenu po pliocen.
Dunajec dwukrotnie przekracza Pieniny. Powyżej przepływa przez nie Przełomami Czorsztyńskim i Niedzickim w miejscu obecnego Jeziora Czorsztyńskiego. Historia spływu Pienińskim Przełomem Najstarsze informacje o spływie Pienińskim Przełomem występują na pochodzącej z 1589 roku polichromii w starym kościele w Krościenku. Spływ Przełomem Dunajca przedstawia także pochodząca z XVII wieku ikonografia w Czerwonym Klasztorze. W pierwszej połowie XIX wieku nabrał on znaczenia gospodarczego. W miejscowości Harklowa zwiezione z Tatr i Gorców pnie łączono na Dunajcu w tratwy i spławiano Dunajcem i Wisłą aż do Gdańska, gdzie wykorzystywane były do budowy statków. W Sromowcach na rzece działał urząd podatkowy, a w Szczawnicy i Krościenku dołączano do spławu drzewo z okolic.
Od około 1831 r. spływ Pienińskim Przełomem stał się atrakcją turystyczną, którą upowszechnił Józef Szalay. (...) urządzał Szalay gromadne wycieczki zdrojowych gości w Pieniny i huczne spływy Dunajcem przy udziale nieraz 100 osób. Przybrani w regionalne stroje flisacy pienińscy wozili tych pierwszych amatorów emocjonujących wrażeń na swych dłubanych w topolowych pniach, prymitywnych łódkach przy akompaniamencie góralskiej muzyki i pieśni. Łucja Rautenstrauchowa opisuje nocny spływ dłubankami w 1839 r. Odbył się przy słabym świetle kaganków i doszło podczas niego do dramatycznej wywrotki jednej z dłubanek. Wtedy pasażerami flisackich tratw byli najczęściej kuracjusze ze Szczawnicy oraz goście zamku w Niedzicy i dworu w Czorsztynie. W połowie XIX w. spływ, zaczynający się wówczas w Sromowcach, wspominał geolog Ludwik Zejszner: (...) towarzystwo poprzedzała powszechnie muzyka na oddzielnej łodzi, na drugiej zaś artyleria strzelająca z moździerzy w miejscach, gdzie się echo odbija. W 1860 r. udział w takim spływie wzięła Jadwiga Łuszczewska, znana pod literackim pseudonimem Deotymy, która zanotowała nawet szczegóły budowy pienińskich tratew: Sześć łódek czekało nas pod Czorsztyńską skałą; każda z nich długa, płaska i wązka jak pień wyżłobiony; to téż w jednéj puszczać się nie można, zbijają ich po kilka razem, i tak połączone tworzą rodzaj karbowanéj tratwy, nader mocnéj i prawie niepodobnéj do wywrócenia. We cztery takie łódki powiązane i ustrojone wieńcami zieloności, wsiedliśmy wszyscy; dwie inne płynęły za nami wioząc zapasy żywności.
Poniżej urwisk Białej Skały w czerwcu 1960 r. podczas spływu Przełomem Pienińskim wskutek przeciążenia tratwy utopiło się 16 uczniów i flisak, zaś nauczycielka płynąca z innymi uczniami na sąsiedniej tratwie zmarła na atak serca.
Spływ Pienińskim Przełomem obecnie Miejsce rozpoczynania spływu Przełomem Pienińskim z czasem się zmieniało. Spływano spod Góry Zamkowej w Czorsztynie, później miejsce startu znajdowało się na płaskiej Równi Czorsztyńskiej pod zamkiem w Niedzicy. Oba te miejsca zarzucono po rozpoczęciu z końcem lat 60. XX w. budowy Zapory Niedzica i Zbiornika Czorsztyńskiego. Obecnie spływ prowadzony przez polskich flisaków rozpoczyna się w Sromowcach Wyżnych (Kątach), gdzie znajduje się przystań flisacka i pawilon Pienińskiego Parku Narodowego lub w Sromowcach Niżnych, na przystani położonej naprzeciwko słowackiego Czerwonego Klasztoru. Koniec spływu ma miejsce w Szczawnicy przed ujściem Grajcarka lub w Krościenku. Czas trwania spływu do Szczawnicy wynosi przeciętnie 2.30 godz., do Krościenka około 2 godz. 45 min. Długość spływu do Szczawnicy wynosi 15 km, do Krościenka o 3,5 km więcej. Spływ organizują także flisacy słowaccy. Jest on nieznacznie krótszy, zaczyna się bowiem w Czerwonym Klasztorze tuż powyżej ujścia potoku Lipnik (nieco powyżej polskiej przystani), ale kończy się już u ujścia Leśnickiego Potoku.
Obecnie spływ odbywa się nie na wiązanych ze sobą dłubankach, lecz na wykonanych z desek czółnach połączonych w bardziej stabilne tratwy.
Spływ można również odbyć na wypożyczonym sprzęcie takim jak kajaki lub pontony i uczestniczyć w spływie kajakowym lub pontonowym, inaczej nazywanym raftingiem Dunajcem.
Przełom Pieniński można także zwiedzić pieszo lub rowerem. Umożliwia to Droga Pienińska ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru prowadząca wzdłuż prawego brzegu Dunajca, niemal w całości po słowackiej stronie.
Przypisy
Kategoria:Doliny i wąwozy pienińskie Kategoria:Dunajec Kategoria:Geografia Krościenka nad Dunajcem Kategoria:Geografia Szczawnicy Kategoria:Geoturystyka Kategoria:Obiekty z list informacyjnych światowego dziedzictwa Kategoria:Przełomy Kategoria:Sromowce Niżne Kategoria:Topografia Pienin Kategoria:Wody Pienin Kategoria:Turystyka w Krościenku nad Dunajcem Kategoria:Turystyka w Szczawnicy