Edward Flatau (ur. 27 grudnia 1868 w Płocku, zm. 7 czerwca 1932 w Warszawie) – polski lekarz neurolog i psychiatra. Był twórcą nowoczesnej neurologii polskiej, autorytetem w dziedzinie fizjologii i patologii opon mózgowo-rdzeniowych, należał do pionierów neurologii światowej. Współtwórca czasopism medycznych „Neurologia Polska” i „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”. W medycynie z jego nazwiskiem wiąże się zespół Redlicha-Flataua, zespół Flataua-Sterlinga, choroba Flataua-Schidlera oraz objaw Flataua. Przez całe życie cierpiał na migrenę i w 1912 roku opublikował jedną z pierwszych monografii na ten temat.

Był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, kierownikiem pracowni neuro-biologicznej Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, członkiem korespondentem Towarzystwa Neurologicznego w Paryżu, członkiem korespondentem Towarzystwa Psychiatrii i Neurologii w Wiedniu, członkiem honorowym Towarzystwa Neurologicznego w Moskwie, członkiem honorowym Towarzystwa Medycyny Społecznej w Warszawie, członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie. Kiedy w 1921 utworzono Polską Akademię Nauk Lekarskich został jednym z pierwszych członków tej Akademii.

Kariera naukowa Edwarda Flataua jest opisana w szeregu polskich opracowań, m.in. w pracach Hermana i opracowaniach innych autorów. Dobrym źródłem informacji jest wstęp do Księgi jubileuszowej Edwarda Flataua, wydanej za jego życia książki, która głównie zawiera artykuły naukowe uczonych z wielu krajów i przyjaciół naukowych, ale jest w niej też bibliografia i biogram napisany przez Bornsztajna. Dostępne są również opracowania dotyczące Edwarda Flataua w języku angielskim i niemieckim. W 1937 „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” opublikowało numer poświęcony Flatauowi, w którym były wydrukowane artykuły jego uczniów. Drobne fakty z życia Flataua znajdują się we wspomnieniach Wacława Solskiego i Ludwika Krzywickiego.

Życiorys Płock Urodził się w 1868 w Płocku jako syn Ludwika Flataua (1831–1890) i Anny (1831 – 4 lipca 1898 w Płocku) z domu Heyman. Jednym z jego braci był Julian Flatau, który później osiadł wraz z rodziną w Poznaniu. Edward w 1886 ukończył Gimnazjum Płockie. W czternastym roku życia chorował na ciężki dur, przez dłuższy czas był nieprzytomny, po wyzdrowieniu zauważył, że ma znacznie lepszą i ostrzejszą pamięć, którą zachował do końca życia. Jego córką była Joanna Flatau (1928–1999) i Anna Flatau (Krause) (1901–1943).

Moskwa Wyjechał do Moskwy w 1886 roku po skończeniu gimnazjum w Płocku, a w 1892 ukończył na Uniwersytecie Moskiewskim cum eximia laude studia lekarskie. thumb|Neurolog Aleksiej Kożewnikow i psychiatra Siergiej Korsakow – nauczyciele Flataua w Moskwie W Moskwie jego nauczycielami byli m.in. neurolodzy Aleksiej Kożewnikow i Łazar Minor oraz psychiatra Siergiej Korsakow. Uczęszczał też na wykłady znakomitych profesorów Ziernowa, Babuchina i Zacharina.

Później, w Księdze pamiątkowej Edwarda Flatau w 1929 roku, swoje artykuły zamieściło trzech wybitnych lekarzy rosyjskich. Michaił Astwacaturow, kierownik katedry chorób medycznych w Wojskowej Akademii Medycznej w Leningradzie, napisał o odruchu nosowo-wargowym, dyrektor Instytutu Mózgu Władimir Biechtieriew napisał o zespole czynności nerwowych spowodowanych przez kontuzję, Łazar Minor, kierownik kliniki chorób nerwowych w II Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym napisał o migrenie padaczkowej.

Berlin thumb|Od lewej Siegfried Kalischer, Edward Flatau (wskazuje na książkę), Ludwik Jacobsohn-Lask, Bernhard Pollack. Około roku 1900 w Berlinie. W 1892 roku przeniósł się do Berlina, gdzie do 1899 pracował nad neuropatologią, neuroanatomią i neurohistologią. Jego współpracownikami w tym czasie byli Alfred Goldscheider, Ernst Viktor von Leyden, Emanuel Mendel, Hermann Oppenheim, Heinrich Wilhelm Waldeyer, Louis Jacobsohn, Ernst Remak oraz Hugo Liepmann. Jego pierwszym dziełem był opublikowany w 1894 roku atlas mózgu, który przyniósł mu sławę w Europie i był tłumaczony na kilka języków.

Warszawa W 1899 zamieszkał w Warszawie, przy Marszałkowskiej 150 (tel. 54-02), wcześniej odrzucając w 1898 roku ofertę katedry neurologii w Buenos Aires. Już wtedy był w Warszawie osobą publiczną. Około 1920, po rozwodzie z pierwszą żoną, zamieszkał przy Chmielnej 60 m. 17, później przy Dąbrowskiego 2. Po jego śmierci rodzina mieszkała przy Placu Napoleona 1 m. 16Część IIIb, Alfabetyczny spis lekarzy w Warszawie. DZS_1_5_6335_CZ_3B.pdf.. Na Chmielnej mieszkał z nim przez pewien czas Stanisław Posner, który był też świadkiem na ślubie Flataua w lipcu 1926 rokuAkt ślubu Edwarda Flataua z Heleną Landau, 27 lipca 1926.. Opis Szpitala Starozakonnych na Czystem, domu Hersego przy Marszałkowskiej 150 i inne varsaviana związane z Flatauem można znaleźć w artykułach Kasprzyckiego. Wziął ślub z Zofią Gosiansohn (Hosiasson) 2 grudnia 1900 roku w Krakowie. Podał wtedy, że miał 31 lat i 11 miesięcy; Zofia podała, że miała 25 lat. Jego pierwszą żonę i córkę z tego małżeństwa, Annę, opisał w swej książce Antoni Marianowicz.

Neurologiczne badania naukowe Flatau zajmował się: diagnostyką i leczeniem chorób mózgowia, leczeniem chorób mięśni, neurologią dziecięcą, chirurgią nerwów obwodowych, anatomią układu nerwowego, histopatologią tkanki nerwowej, onkologią doświadczalną, neurofizjologią, patofizjologią układu nerwowego.

Badanie układu nerwowego należy bezsprzecznie do najtrudniejszych zadań anatomii. Wskutek tego uczący się i lekarz przy stole sekcyjnym potrzebują, w braku ciągłego materyału – świeżego i naturalnego, takich zdjęć z mózgu, które by możliwie odpowiadały rzeczywistości we wszystkich szczegółach. Abstrahując atoli od kosztownych plastycznych modeli mózgowych, fotografia jedynie stanowić może pod tym wzglądem środek pomocniczy, odpowiadający wymaganiom ścisłej nauki, a to przez dokonanie zdjęć ze świeżego, nie zmienionego pod wpływem szkodliwych płynów konserwujących, mózgu, Gdy jednak zbiór otrzymanych w ten sposób powierzchni i przecięć mózgowych dotychczas nie został uprzystępnionym dla szerszych kół powziął autor myśl wydania niniejszego atlasu i żywi nadzieję, że stanowić on będzie użyteczne uzupełnienie podręczników anatomicznych. [Edward Flatau, przedmowa do atlasu mózgu 1895]

Atlas mózgu i teoria neuronów thumb|Grafika z atlasu mózgu thumb|Strona tytułowa z polskiego wydania atlasu mózgu thumb|Edward Flatau przygotowuje zdjęcia do swojego atlasu mózgu W wieku 26 lat opublikował atlas mózgu (Karger, Berlin, 1894), który przedstawiał szczegółowo m.in. powierzchnię, przekroje i stosunki anatomiczne bruzd i zwojów świeżo preparowanego mózgu. Badania te prowadził w berlińskiej pracowni profesora Emanuela Mendla. Fotografie zostały wykonane przy pomocy specjalnej kamery z małym otworem i stosunkowo długim naświetlaniem (10 do 20 minut). Atlas mózgu ludzkiego i przebiegu włókien (Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes, S. Karger) ukazał się w roku 1894 i został przetłumaczony na języki polski (wydany w 1895), angielski i rosyjski. Polskie wydanie było zadedykowane „Pamięci szlachetnego człowieka i wybitnego lekarza Prof. Tytusa Chałubińskiego pracę tę poświęca autor”. Według słów Zygmunta Freuda, wtedy praktykującego neurologa, „zdjęcia [zawarte w atlasie] są wyraziste i są znakomitym materiałem edukacyjnym”. Pierwsze wydanie atlasu kosztowało 12 marek i według Freuda: jest to minimalna cena, jeżeli uwzględni się ilość materiału i piękno prezentacji. W 1899 roku wyszło drugie poszerzone wydanie atlasu, do którego materiał był także opracowany w Instytucie Anatomicznym Wilhema Waldeyera; wydanie było złożone z dwóch części: atlasu i suplementu. Wstęp do drugiego wydania i suplementu napisany był przez Edwarda Flataua już w Warszawie. W drugim wydaniu Flatau dodał m.in. opis swojego odkrycia (patrz Prawo Flataua). Atlas mózgu Flataua był opublikowany dwa lata przed pracą Das Menschenhirn Gustafa Retziusa; pierwszą w ogóle publikacją zdjęć mózgu była praca Luysa z 1873. Freud i Flatau byli razem redaktorami czasopisma „Roczny raport dotyczący postępów w neurologii i psychiatrii” w roku 1897. Obaj byli w tym czasie neurologami.

Wartość atlasu mózgu Flataua i jego innych prac z tego okresu nie zawiera się tylko w makroskopowym opracowaniu przekrojów mózgu. Flatau zaczął pracować w instytucie anatomicznym w Berlinie dwa lata po tym jak Wilhelm Waldeyer wprowadził termin neuronu (sam Waldeyer popierał i spopularyzował prace Ramón y Cajala). W tym czasie Flatau był zwolennikiem teorii neuronowej, czemu dał m.in. wyraz w pierwszym paragrafie Atlasu i w innych pracach z tego okresu. Za pomocą badania zmian morfologicznych w neurocytach jąder nerwów czaszkowych dowodził jedności anatomicznej i fizjologicznej neuronu w 1897 roku.

Następnie wraz ze swoim przyjacielem Ludwikiem Jacobsohnem-Lask, Flatau przeniósł się na wydział anatomii w Uniwersytecie Berlińskim, gdzie kontynuował prace anatomiczne. W tym czasie dyrektorem anatomii był Waldeyer.

Zmodyfikował metodę Golgiego barwienia tkanki nerwowej, a na podstawie badania efektów fizjologicznych poprzecznego przecięcia rdzenia kręgowego u psów przeprowadził wraz z Johannesem Wilhelmem Gadem pełną krytykę prawa Bastiana-Brunsa o zanikaniu odruchów kolanowych w wyniku takiego zabiegu (1896).

Flatau i Jacobsohn otrzymali w 1895 i 1896 po 1500 marek ze stypendium księżnej Luizy von Bose, przypuszczalnie na opracowanie materiału na międzynarodowy kongres medyczny w Moskwie w 1897. Wraz z Jacobsohnem Flatau opracował znany podręcznik anatomii porównawczej układu nerwowego ssaków (1899).

W 1906 roku odwiedził monachijską klinikę psychiatryczną Emila Kraepelina. W 1910 i w 1911 roku napisał trzy rozdziały poświęcone guzom mózgu i rdzenia kręgowego do dwóch tomów podręcznika pod redakcją berlińskiego neurologa Maxa Lewandowsky’ego. thumb|left|Pierwsza strona publikacji o ekscentryczności układu długich włókien w rdzeniu kręgowym (prawo Flataua)

Razem z warszawskim chirurgiem Bronisławem Sawickim opublikował prace o chirurgii torbieli opon rdzenia kręgowego i o leczeniu guzów kręgosłupa, w którym wskazał zagadnienia histopatologiczne – podstawowe dla postępowania chirurgicznego. Publikacja ta była ukoronowaniem kilkuletniej współpracy obu lekarzy.

Prawo Flataua

Odegrał ważną rolę w początkowych badaniach rdzenia kręgowego. W 1897 zaobserwował prawidłowość polegającą na większym przesunięciu włókien nerwowych ku obwodowi, im włókna te są dłuższe. Za pracę O ekscentryczności układu długich włókien w rdzeniu kręgowym otrzymał doktorat nauk medycznych w Moskwie w 1898 na wydziale medycyny Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego. Praca ta w 1949 została przedstawiona, obok portretu autora, na wystawie IV Międzynarodowego Kongresu Neurologów w Paryżu (International Congress of Neurology, Paris, 1949).

Dystonia i wczesna genetyka W 1911 roku Flatau i Władysław Sterling opublikowali artykuł dotyczący postępującego skurczu torsyjnego u dzieci. Autorzy zwrócili uwagę, że choroba była związana z czynnikami genetycznymi. Choroba ta została w tym samym roku opisana przez Theodora Ziehena i Hermanna Oppenheima, którzy uważali, że dystonia jest chorobą mięśni. Flatau i Sterling zauważyli, że zdolności intelektualne pacjentów są wyższe od przeciętnych. W 1976 Eldridge w pracy dotyczącej historii genetyki ludzkiej, zasugerował, że praca Flataua i Sterlinga była jedną z pierwszych opisujących genetyczne czynniki chorób neurologicznych. Pomiędzy 1921 a 1923 opisał objawy oponowe charakterystyczne dla zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w gruźlicy: rozszerzenie źrenic podczas zginania głowy (odruch karkowo-mydriatyczny Flataua) i erekcja prącia podczas kilkakrotnego zginania tułowia ku przodowi (odruch karkowo-erekcyjny Flataua). Opisał także przebieg łuku odruchowego objawu karkowo-źrenicowego.

thumb|Strona tytułowa monografii Migrena (1912)

Migrena