Powstanie ilindeńsko-preobrażeńskie – powstanie przeciw Imperium Osmańskiemu, przygotowane przez Wewnętrzną Macedońsko-Adrianopolską Organizację Rewolucyjną. Miało na celu wywalczenie niezależności dla Macedonii i Tracji i zwrócenie uwagi międzynarodowej na sytuację ludności chrześcijańskiej pod panowaniem tureckim.
Tło powstania Macedonia i Tracja w końcu XIX w. należały do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo obszarów na Bałkanach. Większość ludności tego obszaru zajmowała się rolnictwem i pasterstwem, dzierżawiąc ziemię od właścicieli - w większości Turków - za wysoką rentę, sięgającą połowy wartości zbiorów. Ludność była również obłożona wysokimi podatkami, a część chłopów świadczyła pracę pańszczyźnianą na rzecz tureckich właścicieli. Z uprawy ziemi utrzymywała się ludność nie tylko wiejska, ale też około połowy mieszkańców miast. W ośrodkach miejskich rozwijał się przemysł tekstylny, tytoniowy i spożywczy - dzięki napływowi kapitału zagranicznego (niemieckiego, francuskiego, angielskiego), któremu traktat berliński gwarantował swobodę działania. Sytuacja ekonomiczna miejscowej ludności była bardzo trudna, a dodatkowo nakładał się na to ucisk narodowościowy i religijny ze strony TurkówJ. Skowronek, M. Tanty, T Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1977, ISBN 830107549X, s. 506-508..
Tożsamość narodowa mieszkańców Macedonii rozwinęła się późno - pierwsze przejawy poczucia macedońskiej odrębności narodowej pojawiły się w połowie XIX w., w pełni rozwinęła się ona na początku wieku następnego. Jeszcze na przełomie XIX i XX w. większość prawosławnych Słowian macedońskich postrzegała siebie jako społeczność odrębną od prawosławnych Greków, a tym bardziej od wyznających islam Turków i Albańczyków, ale nie miała konkretnej tożsamości narodowejJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 48.. Natomiast ludność Tracji opisywana jest w końcu XIX w. jako bułgarska. W historiografii bułgarskiej cała słowiańska ludność Macedonii i Tracji traktowana jest jako część narodu bułgarskiego.
Na przełomie XIX i XX wieku kwestia macedońska i sytuacja ludności słowiańskiej pozostającej pod panowaniem Imperium Osmańskiego stały się jednym z głównych problemów polityki bałkańskiej. Bułgaria, Serbia i Grecja dążyły do włączenia Macedonii i Tracji w swoje granice, a mieszkańców tych regionów uznawały za przedstawicieli swoich narodów tytularnych. Tracja Adrianopolska dla Bułgarii miała znaczenie gospodarcze w związku z dostępem do Morza Egejskiego. Rywalizacja państw toczyła się równolegle z rywalizacją narodowych Kościołów prawosławnych - Egzarchatu Bułgarskiego, Serbskiego Kościoła Prawosławnego oraz Kościoła Grecji; każdy z nich oczekiwał, że prawosławne struktury w Macedonii i Tracji zostaną do niego przyłączone. Bułgaria tworzyła również sieć szkół z wykładowym językiem bułgarskim, dążąc do wyrobienia u ludności macedońskiej poczucia przynależności do narodu bułgarskiego. W roku szkolnym 1894/1895 w bułgarskich szkołach w Macedonii kształciło się 35 500 dzieci obojga płci, 111 szkół działało w miastach, zaś 556 na terenach wiejskichJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 47..
Pomimo prób porozumienia z sąsiednimi państwami bałkańskimi, Bułgaria nie zdołała uzyskać znaczących rezultatów dyplomatycznych. Nie powiodły się ani rozmowy z Serbią w 1889 r., ani prowadzone dwa lata później negocjacje z Grecją, ani sugestia bułgarsko-tureckiego porozumienia, wymierzonego w Serbię i Grecję, z 1892 r. Upadł również plan stworzenia dyplomatycznej koalicji antytureckiej Bułgarii, Serbii, Grecji i CzarnogóryJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 50-51.. Wobec tego na pierwszy plan wysunął się antyturecki ruch rewolucyjny, organizowany przez samą słowiańską ludność zamieszkującą Macedonię i Trację Adrianopolską. Agitatorzy oraz zbrojne oddziałyJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 105. wzywające lub wręcz zmuszające ludność macedońską do walki przeciwko Turkom przenikały do Macedonii i Tracji od końca XIX w. z terenów wszystkich państw dążących do wcielenia ziem macedońskich. Z największym powodzeniem działania te prowadzili Bułgarzy, których wpływy wśród ludności macedońskiej były silniejsze niż greckie i serbskie. Państwo bułgarskie było najbardziej konsekwentne w swoich dążeniach do wcielenia Macedonii i TracjiJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 46.. Zaangażowanie Bułgarii w starania na rzecz przyłączenia Macedonii były tym większe, że po 1890 r. nasiliły się migracje mieszkańców Macedonii do Bułgarii, a wielu Macedończyków zostało oficerami armii bułgarskiej (nawet do 1/3 korpusu oficerskiego) i objęło stanowiska w administracji państwowej. W 1897 r. Grecja wycofała się czasowo z rywalizacji o Macedonię i Trację, a jedynym rywalem Bułgarii pozostała Serbia.
W 1893 roku w Salonikach powstała Wewnętrzna Macedońsko-Adrianopolska Organizacja Rewolucyjna (WMRO), której celem była walka o autonomię dla regionów Macedonii i Tracji Adrianopolskiej w granicach Imperium Osmańskiego. W odróżnieniu od organizacji zewnętrznych, WMRO skupiała się na działalności wewnętrznej, opartej na lokalnych strukturach konspiracyjnych. Organizacja w krótkim czasie zyskała wielu zwolenników wśród inteligencji, studentów, a następnie również chłopówJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 54.. W 1896 r. na zjeździe w Salonikach organizacja postawiła sobie za cel wywalczenie autonomii Macedonii i Tracji drogą rewolucyjną i zjednoczenie pod swoim sztandarem wszystkich niezadowolonych z rządów tureckich, bez różnicy narodowościJ. Skowronek, M. Tanty, T Wasilewski, Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1977, ISBN 830107549X, s. 509-511.. Samodzielna działalność WMRO budziła obawy władz bułgarskich, które nie życzyły sobie pozostawania tych regionów w granicach Turcji i obawiały się rewolucji społecznej we własnym państwie. Rząd bułgarski utworzył jeszcze w 1895 r. Najwyższy Komitet Macedońsko-Adrianopolski, którego działacze - oficerowie bułgarscy, wycofani ze służby na czas działalności w MacedoniiJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 109. – zostali następnie członkami kierownictwa WMRO.
Do końca XIX wieku WMRO nabierała sił, a jej działania coraz bardziej ewoluowały od charakteru czysto spiskowego do jawnego ruchu zbrojnego. Na początku 1901 r. sytuacja w regionie stała się tak napięta, że WMRO uznała wzniecenie powstania zbrojnego za konieczne. Pod wpływem coraz silniejszych nastrojów rewolucyjnych wśród macedońskiej ludności i zgodnie z oczekiwaniami władz bułgarskich WMRO przyspieszyła przygotowania.
Do głównych organizatorów powstania należeli Goce Dełczew, Jane Sandanski, Pere Toszew, oraz Gjorcze Petrow. Chociaż Dełczew zginął przed wybuchem powstania (maj 1903), jego idee i wizja walki miały istotny wpływ na dalszy przebieg wydarzeń. Powstanie było rezultatem uchwał kongresu działaczy WMRO, który odbył się w Salonikach w styczniu 1903 roku. Ostateczna decyzja o wszczęciu walki zbrojnej zapadła w połowie czerwca 1903 r. W skład naczelnego dowództwa powstania wybrano Dame Gruewa, oficera armii bułgarskiej oraz J. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 56-59..
Przebieg Macedonia mały|lewo|Dom rodzinny Tomalewskich w Kruszewie, w którym proklamowano republikę. Powstanie rozpoczęło się 20 lipca 1903 roku (według kalendarza juliańskiego — 2 sierpnia) w dniu świętego Eliasza - w języku bułgarskim Ilinden. Największą skalę przybrało w zachodniej Macedonii, szczególnie w okolicach Kruszewa, gdzie powstańcy proklamowali Republikę Kruszewską z własnym rządem tymczasowym i programem reform społecznych. Na jej czele stanął . Rząd ten uznał równość wszystkich narodów i grup wyznaniowych (Bułgarów, Wołochów i Greków), co stanowiło jeden z pierwszych tego typu przypadków na Bałkanach. Republika Kruszewska przetrwała 10 dni. W oddziałach powstańczych walczyli głównie mieszczanie i chłopi. Jak informował konsul austriacki August Kral, w wilajecie monasterskim powstanie poparła niemal cała ludność słowiańska (jak pisał konsul - bułgarska) w okręgach kiczewskim, ochrydzkim, prilepskim, lerińskim, monastyrskim i częściowo kosturskim.
Walki w Macedonii trwały trzy miesiące. W oddziałach zbrojnych walczyło ok. 26500 powstańców, natomiast sułtan skierował do stłumienia powstania 350 tys. żołnierzy. Po początkowych sukcesach powstańcy musieli stopniowo wycofywać się z zajętych obszarów. Ostatecznie wystąpienie zostało stłumione przez armię turecką i oddziały baszybuzuków.
Tracja Adrianopolska W Tracji Adrianopolskiej powstanie wybuchło 6 sierpnia (dzień Przemienienia Pańskiego; Преображение, w transkrypcji Preobrażenie), obejmując okolice Małego Tyrnowa i Łozengrodu. Powstańcy zdobyli kilka miast nad Morzem Czarnym, m.in. Wasiliko (dzisiejsze Carewo) i Achtopol. Na krótko utworzono tzw. , która przetrwała jedynie 20 dni. Władza tymczasowa ogłoszona przez powstańców miała charakter radykalnie rewolucyjny — przeprowadzano reformy społeczne, podział produkcji rolnej i reformy ziemskie.
Powstanie otrzymało wsparcie rządu bułgarskiego, choć oficjalnie rząd w Sofii odciął się od niego. Książę bułgarski Ferdynand liczył na to, że po zwycięstwie powstańcy ogłoszą przyłączenie opanowanych regionów do Bułgarii. W Bułgarii tworzono oddziały powstańcze, które przenikały następnie na obszary objęte walką. Powstańcy otrzymywali również pomoc materiałową i brońJ. Rubacha, Bułgarski sen o Bizancjum. Polityka zagraniczna Bułgarii w latach 1878-1913, Neriton, Warszawa 2004, ISBN 8388973843, s. 106..
Upadek powstania i jego skutki thumb|200px|Ruiny wioski po powstaniu
Powstanie zostało krwawo stłumione przez armię osmańską. Doszło do licznych masakr ludności cywilnej, grabieży i spalenia setek wsi. Europejska prasa opisywała tureckie represje jako bestialskie, a dyplomacja europejska ograniczyła się jedynie do formalnych protestów i ostrzeżeń pod adresem sułtana. Gdy Turcy przerzucili znaczne siły do Macedonii w celu ostatecznego stłumienia wystąpień, Bułgaria ogłosiła mobilizację armii i skierowała ją na granicę z Turcją. Ostatecznie nie doszło jednak do otwartej wojny między obydwoma państwami.
W Macedonii najbardziej ucierpiał wilajet bitolski. Ponad 200 wsi w Macedonii zostało całkowicie spalonych, podczas pacyfikacji śmierć poniosło 5000 ludzi, a 70 tys. osób zostało pozbawionych dachu nad głową. 30 tys. osób wyemigrowało, w większości do Bułgarii. W Tracji Adrianopolskiej spalono 66 wsi, a 15 tys. Bułgarów trackich wyemigrowało do Bułgarii. Jeszcze długo po stłumieniu powstania władze osmańskie dokonywały w obu regionach aresztowań, skazywały miejscowych działaczy na zesłanie do Azji Mniejszej, dokonywały rekwizycji.
Bułgaria została 8 kwietnia 1904 r. zmuszona do podpisana układu z Turcją, zakazującego jej angażowania się w sprawy macedońskie.