I wojna światowa (Wielka Wojna) – hegemoniczna wojna światowa, trwająca od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918, w której ścierały się dwa sojusze: ententa – Wielka Brytania i Francja z ich koloniami, dominiami i protektoratami, Rosja i Serbia, w dalszym ciągu wojny dołączyły również Japonia, Włochy, Rumunia, Czarnogóra, Portugalia z jej koloniami, Hidżaz oraz Stany Zjednoczone; państwa centralne – Austro-Węgry, Niemcy z ich koloniami (a w trakcie wojny również siecią powołanych państw marionetkowych), Imperium Osmańskie z jego protektoratami oraz Bułgaria.
Jej wybuch wyznaczył symboliczny koniec wieku XIX oraz początek zmierzchu hegemonii europejskiej na świecie. Był to największy konflikt zbrojny w Europie od czasu wojen napoleońskich. O jego charakterze zadecydowała bezprecedensowa skala wykorzystania nowoczesnej techniki, między innymi lotnictwa wojskowego, okrętów podwodnych, czołgów czy gazów bojowych, natomiast część walk toczona była w nieznanym dotychczas charakterze wojny pozycyjnej. Zakończył się klęską państw centralnych, które jednak wcześniej zwyciężyły na froncie wschodnim, pokonując Rosję, w której wybuchła rewolucja. Utworzona w miejsce Cesarstwa Republika Rosyjska zamierzała wycofać się z wojny, jednak doszło w niej do komunistycznego zamachu stanu, który rozpętał krwawą wojnę domową. Proklamowana Rosyjska Republika Radziecka podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski, wycofując się z wojny i uznając znaczne straty terytorialne. W następnym roku ententa wygrała jednak wojnę, a 11 listopada 1918 roku Niemcy podpisały z nią rozejm w Compiègne, kończąc działania zbrojne.
Wskutek klęski w Cesarstwie Niemieckim wybuchła rewolucja, która przekształciła kraj w republikę federalną, Rzeszę Niemiecką, na wschodzie której wybuchło powstanie ludności polskiej. Formalnie I wojnę światową zakończył podpisany z nią 28 czerwca 1919 roku traktat wersalski, który utworzył nowy ład światowy, ostatecznie odbierając Niemcom status wielkiego mocarstwa, razem z koloniami i częścią terytoriów. Unieważniono też traktat brzeski.
Austro-Węgry rozpadły się, a dynastię Habsburgów zdetronizowano. Dawna monarchia podzieliła się na krótkotrwałą Republikę Niemieckiej Austrii (w 1919 roku na części swoich terenów przekształcona w Republikę Austriacką) oraz Węgierską Republikę Ludową, w której wybuchła jednak rewolucja komunistyczna. Zdławiły ją siły dowodzone przez ostatniego dowódcę austro-węgierskiej marynarki wojennej Miklósa Horthyego, który powołał Królestwo Węgier władane przez siebie jako regenta. Traktat pokojowy z Austrią podpisano w Saint-Germain-en-Laye, a z Węgrami w Trianon. Dzięki upadkowi monarchii habsburskiej mogła narodzić się Pierwsza Republika Czechosłowacka, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz ukształtować się niezawisła II Rzeczpospolita Polska.
Rozpadło się również Imperium Osmańskie, okrojone na mocy traktatu w Sèvres z większości ziem. Taki stan rzeczy był dla Turków nieakceptowalny, dlatego ci pod przywództwem osmańskiego oficera, Mustafy Kemala Atatürka, rozpoczęli tak zwaną wojnę o niepodległość Turcji, która zakończyła się utworzeniem Republiki Turcji i podpisaniem z nią korzystniejszego traktatu w Lozannie. Rząd utrzymał się za to w Bułgarii, która na mocy traktatu w Neuilly-sur-Seine straciła jednak część ziem.
W wyniku I wojny światowej zginęło ponad 14 000 000 ludzi. Dzięki decydującej roli w jej zakończeniu, coraz większą rolę w światowej polityce zaczęły odgrywać Stany Zjednoczone, możliwe było także powstanie w 1922 roku Związku Radzieckiego, który podbił wszystkie państwa, które powstały na gruzach dawnej Rosji, poza Polską, Królestwem Finlandii (przekształconym w 1919 roku w Republikę Finlandii), Republiką Łotewską, Republiką Estońską oraz Republiką Litewską.
Mimo ogromu strat i wstrząsu wywołanego nimi, wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co dwadzieścia jeden lat później doprowadziło do wybuchu II wojny światowej.
Przyczyny wojny Nacjonalizm, imperializm thumb|Karykatura na sytuację polityczną w Europie z 1899 r. Mikołaj II rozpycha się butami. Cesarz II Rzeszy próbuje go zatrzymać Kongres wiedeński (1814–1815), który ukształtował ład terytorialny Europy, całkowicie pomijał dążenia narodów do wolności i samostanowienia, zajmując się tylko kwestią zabezpieczenia na jak najdłuższy czas kontrolowanej przez zwycięskie mocarstwa stabilizacji na kontynencie. Przez długi czas postanowienia kongresowe funkcjonowały dzięki istnieniu tzw. „Świętego Przymierza”, opierającego się na sojuszu trzech potęg europejskich – Austrii, Prus i Rosji. Wspólnym interesem tych państw było izolowanie Francji oraz powstrzymywanie wypływających z niej prądów nacjonalistycznych i rewolucyjnych, które mogłyby wpływać destrukcyjnie na konserwatywne, wielonarodowe imperia.. Jednak między poszczególnymi mocarstwami europejskimi coraz częściej dochodziło do nieporozumień. O tym, że wieczysty pokój między czterema mocarstwami jest fikcją, przekonano się w czasie wojny krymskiej (1853–1856). Zjednoczenie Włoch w 1861 i zjednoczenie Niemiec w 1871, będące wynikiem dążeń nacjonalistycznych, poważnie naruszyło wcześniejszą równowagę sił. W wyniku wojny francusko-pruskiej (1870–1871) Francja straciła Alzację i Lotaryngię na rzecz Niemiec, co zrodziło w narodzie francuskim chęć odwetu na sąsiedzie i zmazania hańby klęski (ruch ten nazwano rewanżyzmem).. W 1873 roku udało się jeszcze kanclerzowi Otto von Bismarckowi doprowadzić do zawarcia sojuszu trzech cesarzy (Austrii, Niemiec i Rosji), który podtrzymał wspólne dążenie do przeciwdziałania ruchom rewolucyjnym.
Także w Austro-Węgrzech i na Bałkanach dochodziło do licznych spięć na tle etnicznym. Niepokoje te były podsycane szczególnie w południowej części cesarstwa, gdzie mieszkały liczne narody słowiańskie, podatne na doktrynę panslawizmu szerzoną przez Serbię i RosjęDoktryna ta nie była szczególnie popularna w Polsce.. Wskutek osłabienia Imperium Osmańskiego, na Bałkanach wytworzyła się polityczna próżnia, którą usiłowały wypełnić Austro-Węgry i Rosja. Analogicznym zjawiskiem do panslawizmu był pangermanizm, którego zwolennicy funkcjonowali w elitach rządowych Niemiec i Austro-Węgier, co prowadziło nieuchronnie do zaognienia konfliktu.
Jednym z czynników, który wpłynął na zwiększenie się współzawodnictwa pomiędzy państwami europejskimi, był imperializm. Wielka Brytania, Niemcy i Francja potrzebowały zamorskich rynków zbytu dla swoich towarów, których produkowano coraz więcej w wyniku postępów rewolucji przemysłowej. Kraje te dokonywały ekspansji gospodarczej w Afryce, Azji i Oceanii. Francja i Wielka Brytania zdołały pokojowo rozwiązać wszelkie kwestie sporne dotyczące kolonii. Jednak obydwa te państwa nie potrafiły sobie poradzić z postawą roszczeniową II Rzeszy, która prowadziła agresywną politykę w tym zakresie (m.in. w północnej Afryce), co prowadziło do licznych napięć. Na Bliskim Wschodzie rozpadające się Imperium Osmańskie kusiło sąsiednie Austro-Węgry oraz Rosję, które przygotowywały się do podziału ziem słabnącego sąsiada. Rosja chciała uzyskać dostęp do Morza Śródziemnego i jego szlaków handlowych (otwarcie korytarza przez Dardanele i Bosfor, kontrolowane przez Turcję) oraz pełnej władzy nad Morzem CzarnymFor The History Channel. Film dokumentalny: I wojna światowa Śmierć chwały, 1997..
Na przełomie XIX i XX wieku Serbia była uzależniona gospodarczo od Austro-Węgier. W 1903 roku tron królewski Serbii objął Piotr I Karadziordziewić, który propagował koncepcję Wielkiej Serbii. W jego wizji wszyscy południowi Słowianie powinni żyć w jednym państwie. Tę koncepcję rozległego państwa bardzo chętnie poparły serbski rząd, armia i społeczeństwo. Piotr I oficjalnie deklarował zamiar połączenia z serbską ojczyzną Bośni i Hercegowiny, zamieszkanej przez wielu Serbów, a będącej pod kontrolą Austro-Węgier. Serbii, odnajdującej się w opozycji do Austro-Węgier, chętnie pomocy udzielała Rosja i oba kraje nawiązały ścisłe stosunki. Zacieśnianiu stosunków sprzyjały dodatkowo wspólna religia (prawosławie) i wspólne korzenie słowiańskie. Rosja była żywotnie zainteresowana uzyskaniem jak największych wpływów na Bałkanach, dlatego była przychylna zamętowi, jaki Serbia mogła tam wywoływać. Austro-Węgry również usiłowały utrzymać swe wpływy na Bałkanach, dlatego działania Serbii wpływały na ich osłabienie i ciągłe zwiększanie napięcia w tym rejonie. Rosjanie dodatkowo wspierali potajemnie ruchy rewolucyjne w Austro-Węgrzech. Monarchia Austro-Węgierska była zagrożona od zewnątrz i od wewnątrz. Austro-Węgry zlekceważyły jednak wieloletnie doświadczenie wojenne niewielkiej SerbiiSerial dokumentalny World War I in Colour, odc. pierwszy Catastrophe, 2003..
W krajach takich jak Austro-Węgry czy Niemcy dochodziła do tego jeszcze walka pomiędzy kulturą germańską a słowiańską (zob. Kulturkampf).
Dla ówczesnych imperiów europejskich kwestia rozwoju i uzyskania przewagi wojskowej nad sąsiadami była sprawą kluczową. Stagnacja w rozumieniu twórców polityki imperialnej oznaczać miała jedynie upadek i katastrofę. Taka filozofia była katalizatorem tworzenia się postaw roszczeniowych w stosunkach między państwami, oraz dążenia do jak największych cesji terytorialnych.
Sytuacje wewnętrzne państw i załamanie się systemu sojuszy Pod koniec XIX wieku państwo niemieckie rozwijało się bardzo dynamicznie, kraj ulegał gwałtownemu uprzemysłowieniu. W szybkim tempie powstawały wielkie niemieckie przedsiębiorstwa, jednak Niemcy z trudem znajdowali nowe rynki zbytu oraz coraz trudniejszy stawał się import surowców. Dotychczas większość towarów Niemcy przewozili na statkach brytyjskich, w końcu zaczęli budować własną marynarkę handlową. Brytyjczycy dostrzegli zagrożenie gospodarcze, któremu nie potrafili się przeciwstawić. Koniecznością Niemiec stało się zapewnienie stałych dostaw niezbędnych surowców, bez ciągłej zależności od woli Wielkiej Brytanii, a więc posiadanie własnych kolonii. Przywódcy Niemiec uznali, że ich kraj nie może się dalej rozwijać gospodarczo jedynie z wykorzystaniem metod pokojowych.
W niemieckich wyborach do parlamentu w 1912 stosunkowo dużą liczbę głosówNa ogólną liczbę 12 mln 207 tys. oddanych głosów socjaldemokraci zyskali 4,25 mln. uzyskała lewicowa Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD). Ówczesny rząd niemiecki był zdominowany przez pruskich junkrów, którzy obawiali się wzrastających sympatii wyborców dla lewicy. Dlatego, jak twierdzą niektórzy historycy, prawica niemiecka szukała konfliktu zewnętrznego, który odwróciłby uwagę społeczeństwa od spraw politycznych, a wzbudził patriotyczne wsparcie dla rządu. Według innych jednak, niektórzy konserwatyści pruscy obawiali się wojny (nawet zwycięskiej), bo mogłaby ona wzbudzić w narodzie nastroje rewolucyjne, szczególnie gdyby wojna była długa i wyniszczająca.