mały|Kościół parafialny mały|Kościół filialny w Zatylu mały|Wiatrak z Domaradza w skansenie w Sanoku mały|Dwór Domaradz – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie brzozowskim, w gminie Domaradz. Ma status sołectwa.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Domaradz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Na przełomie XVI i XVII wieku położona była w ziemi sanockiej województwa ruskiegoAtlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie, [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej , Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.. Wieś klucza brzozowskiego biskupów przemyskichMaciej Dalecki: Akta dóbr biskupów przemyskich obrządku łacińskiego 1652–1883. Inwentarz archiwalny zespołu, w: Rocznik Historyczno-Archiwalny. T. XI, Przemyśl 1996, s. 102..

Miejscowość jest siedzibą gminy Domaradz, dekanatu Domaradz i rzymskokatolickiej parafii św. Mikołaja.

Części wsi + Integralne części wsi DomaradzSIMC Nazwa Rodzaj0348513 Budzisz część wsi0348520 Debrza część wsi0348536 Góra część wsi0348542 Jasna Góra część wsi0348559 Krzywa część wsi0348565 Miasteczko część wsi0348571 Obszar część wsi0348588 Pańska Góra część wsi0348594 Pilchówka część wsi0348602 Płosina część wsi0348619 Podhyb część wsi0348625 Podlas część wsi0348631 Poręby przysiółek0348648 Role część wsi0348654 Rynki część wsi0348660 Wanicówka część wsi0348677 Zakarczma część wsi0348683 Zakościół część wsi0348690 Zatyle część wsi

Historia Domaradz leży na Pogórzu Dynowskim w łuku rzeki Stobnicy w jej dolnym biegu pomiędzy Brzozowem a Strzyżowem. Przez to kolano Stobnicy przebiegała przecinając teren wsi ustalona w toku walk międzypaństwowych w XI–XIII wieku granica Polski i Rusi, utrwalona następnie w podziale administracyjnym Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako granica województw sandomierskiego i ruskiego aż do zaboru przez Austrię w 1772. Położona na wschód (w rejonie Domaradza na południowy wschód) od tej linii ziemia sanocka jako część księstwa halicko-wołyńskiego została opanowana zbrojnie przez Kazimierza Wielkiego w 1341 i wcielona do państwa polskiego przez Jadwigę Andegaweńską w 1387. Początkowo była zarządzana w odrębny sposób przez starostę sanockiego (do ok. 1352–1359), następnie przez wojewodę z ramienia starosty ruskiego. Za panowania Ludwika Węgierskiego Ruś Czerwona dostała się pod administrację królestwa Węgier. W latach 1372–1378 starostą ruskim był Władysław Opolczyk, a po nim Jan z Kapoli (1379–1383), Emeryk Bebek (1383–1385) i Andrzej Schona (1386).

Od wczesnego średniowiecza do drugiej połowy XIV w. Pogórze Strzyżowskie i Dynowskie pozostawało z wyjątkiem doliny Sanu niezaludnione. Według niepotwierdzonych informacji wieś była wzmiankowana w 1349. Akt lokacyjny Domaradza na prawie niemieckim z 26 lipca 1359 (pod nazwą niem. Domaretz) jest falsyfikatem, przypuszczalnie XV-wiecznym. Niemniej do lokacji musiało dojść w tym okresie, a pierwsze wzmianki o wsi dowodzą jej dwudzielnego charakteru, być może związanego z dawniejszą granicą.

3 kwietnia 1384 należący do ziemi sanockiej Domaradz (Wyżny) przeszedł z domeny królewskiej nadaniem Marii, króla Węgier od 1382, w ręce biskupa przemyskiego Eryka z Winsen (1379–1391, mianowany 1377), wraz z Brzozowem, Cergową, Równem oraz położnym w ziemi przemyskiej Radymnem jako pierwsze uposażenie ziemskie utworzonej po podboju kazimierzowskim diecezji. Inny Domaradz (Niżny, zwany w 1465 Zakobylem, między 1581 a XVIII w. przyłączony do Lutczy jako jej przysiółek Kobyle) w ziemi sandomierskiej za potokiem Zakobyle należał wraz z Lutczą do dóbr rycerza Czadora z Potoka w 1390, kiedy obie wsie zostały za zgodą Władysława Jagiełły przeniesione z prawa polskiego na niemieckie. W 1425 biskup przemyski Janusz z Lubienia lokował na prawie niemieckim w swojej części wsi Nowy Domaradz, połączony ze Starym w 1482.

Istnienie parafii w Domaradzu Wyżnym (Starym) potwierdza akt lokacyjny z 1425. Domaradz Niżny należał do parafii w Lutczy, założonej przez właścicieli Domaradzkich z rodu Gryfitów przed 24 stycznia 1442.

W 1589 Domaradz wspomniany jako posiadłość biskupów przemyskich.

W 1624 roku miejscowość zniszczona w czasie napadów Tatarów. W 1656 roku Król Jan Kazimierz przejeżdżał tędy z Krosna z orszakiem w kierunku do Łańcuta. W 1657 roku był najazd wojsk węgierskich. 25 czerwca 1945 roku oddział NSZ AK stoczył potyczkę z siłami sowieckimi koło Domaradza.

W Domaradzu urodził się Juliusz Kallay (1809–1863) – organizator Gwardii Narodowej, Przewodniczący Rady Narodowej, powstaniec, filozof, lekarz i działacz społeczny.

Osiadły w Domaradzu Benedykt Gajewski stworzył publikacje pt. Dawny obrzęd weselny w Domaradzu (Rocznik Sanocki 1963), Domaradz. Szkice i materiały (Rocznik Sanocki 1971), Domaradz. Wieś nad Stobnicą (1997).

Zabytki Miejscowość leży na Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego ze względu na zabytkowy drewniany kościół pod wezwaniem św. Mikołaja wzniesiony około roku 1485Parafia Domaradz. Świątynia należy do najstarszych drewnianych kościołów w Polsce. W kościele jest barokowy ołtarz boczny z 1632 roku, chrzcielnica z początku XVI wieku, dzwon gotycki z 1524 roku.

Kościół był wzmiankowany - w fundacji Kaspara, który w roku 1510 złożył podpis z okazji fundacji kościoła parafialnego w Hoczwi. W okresie późniejszym kościół był wielokrotnie remontowany i przekształcany: m.in. w XVII w. dobudowano wieżę. Znaczącej przebudowie uległ w 1878 roku (m.in. przedłużono nawę, zlikwidowano zaskrzynienia, wnętrze korpusu podzielono na trzy nawy). W 1887 roku kościół ozdobiono polichromią. W 1906 r. wzniesiono wieżyczkę na sygnaturkę oraz dobudowano kruchty. W 1936 roku wzniesiono dzwonnicę na miejscu wcześniejszej. Odnowiony w 2019 roku.

Nieopodal, na południe od Domaradza, góra Chyb (405 m n.p.m.)Warto zobaczyć. Gmina Domaradz [dostęp 2017-01-27]Gmina Domaradz. Podkarpacki Portal Turystyczny [dostęp 2017-01-27].

Transport

Droga krajowa nr 19 (E371): granica państwa – Kuźnica – Białystok – Lublin – Rzeszów – Barwinek – granica państwa Droga wojewódzka nr 884: Przemyśl – Domaradz Droga wojewódzka nr 886: Domaradz – Zabłotce

Sport W miejscowości istnieje, założony w 1999 roku, klub piłki nożnej Sokół Domaradz. W sezonie 2019/2020 klub gra w B klasie, w grupie Krosno IIIKlub na portalu 90minut.pl.

Ludzie związani z Domaradzem

Zobacz też Domaradz Domaradzice, Domaradzka Kuźnia, Domaradzyn, Pogórzanie wschodni Parafia św. Mikołaja Biskupa w Domaradzu Historia Żydów w Domaradzu na portalu Wirtualny Sztetl

Przypisy Raport o stanie gminy Domaradz w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 7 Strona gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Mapa katastralna wsi Domaradz z 1852

* Kategoria:Dawne miasta w województwie podkarpackim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Wsie klucza brzozowskiego Kategoria:Wsie w powiecie brzozowskim