thumb|250px|Mezoameryka Historia Mezoameryki – naukowcy badający historię kultur prekolumbijskich Mezoameryki ustalili podział dziejów regionu na pięć okresów. W związku z niewielką liczbą zachowanych tekstów źródłowych i dowodów archeologicznych, a także ze względu na ogromny obszar i znaczne odległości między kulturami, poszczególne okresy są jedynie orientacyjne. W artykule przyjęto taki właśnie podział.
Na terenach współczesnego Meksyku istniało kilka cywilizacji prekolumbijskich, m.in. Olmekowie, Zapotekowie, Majowie, Toltekowie i najbardziej znani – Aztekowie. Ci ostatni stworzyli potężne imperium ze stolicą w Tenochtitlán (czyt. tenocztitlan), położoną w miejscu obecnego miasta Meksyk. Państwo Azteków istniało od ok. połowy XIII w. do początków XVI w. i obejmowało w szczytowym okresie potęgi znaczną część tzw. Mezoameryki. Cywilizacja i imperium Azteków zostały zniszczone przez hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Hernána Cortésa w latach 1519–1525.
Przyczyn upadku cywilizacji mezoamerykańskich jest wiele. Na pierwszym miejscu wymienia się zazwyczaj przewagę technologiczną hiszpańskich najeźdźców (broń palna) oraz traktowanie przybyszów jak wysłańców bogów, co osłabiało wolę oporu. Jednak właściwą przyczyną były niedostatki rozwoju cywilizacyjnego, gdzie na pierwszym miejscu należy wymienić niewynalezienie koła, co wiązało się z brakiem w Ameryce zwierząt pociągowych i wierzchowych, jak koń i wielbłąd, które wymarły mniej więcej w czasie przybycia pierwszych ludzi na kontynent amerykańskiC.Mann, s. 249. Ponadto imperium Azteków obejmowało wiele ludów podbitych, które sprzymierzyły się z Hiszpanami przeciwko Aztekom.
Okres paleoindiański Brak świadectw archeologicznych uniemożliwia jednoznaczne stwierdzenie, którędy i kiedy pierwsi ludzie dotarli na teren Ameryki. Zazwyczaj przyjmuje się, że pierwsi ludzie dotarli do Ameryki Północnej przez most lądowy Beringa ok. 13 500–11 000 lat temu. Najstarszych niezbitych dowodów działalności człowieka dostarczają prymitywne narzędzia łowieckie odkryte w dolinie rzeki La Vegas (stanowisko Tule Springs) datowane na 28 000 latJ. Trzeciakowski: Zanim przyszli Aztekowie, wyd. Skry, Warszawa 1980 s.184GF Carter w latach 1952 i 1957 przeprowadził badania stanowisk w rejonie San Diego i opublikował tezę o działalności człowieka przed ostatnim zlodowaceniem czyli 100 000 lat p.n.e. Wnioski te są podważane przez innych naukowców. narzędzia oraz groty włóczni tzw. Kultury Clovis datowanej na 13 500–12 900 lat temuC.Mann, ss.173-175. Paleonindianie wędrowali przez wolny od lodów most Beringii, a następnie jedną z dwóch dróg na południe: wąskim pasem lądu na wybrzeżu Pacyfiku lub wąskim korytarzem doliny rzeki Yukon pomiędzy masami lodowców na zachód i na wschód od niej, zwanymi odpowiednio Cordilleran Ice Sheet i Laurentide Ice Sheet. Po dotarciu do południowej Alberty drogi poszczególnych grup wędrowców rozdzielały się w poszukiwaniu najdogodniejszych miejsc do osiedlenia się.
W ostatnich latach ponownie przebadano szczątki odnalezione w jaskini Coxcatlan, badania te wykazały, że pochodzą one z przedziału czasowego 33 448–28 279 BP. Wyniki te mogą być archeologicznym dowodem zaprzeczającym teorii zwanej „Barierą Clovis”.
Poza Indianami w Ameryce północnej mieszkali też Inuici, którzy mogli przybyć lądem lub częściowo lądem, a częściowo kajakami płynąc od wyspy do wyspy lub wzdłuż lądu, podobnie jak później część mieszkańców Polinezji.
Przypuszcza się, że do Zatoki Meksykańskiej pierwsi Paleoindianie dotarli w 350–500 latG.Haynes, s.44 od opuszczenia wschodniej Syberii. Jak dowodzą znaleziska archeologiczne Kultury Folsom 10 000 lat temu mieszkańcy Mezoameryki byli nomadami – łowcami i zbieraczamiC.W.Ceram, s.264.
Okres archaiczny (formatywny) Datowany na okres 9000/8000–2000 lat p.n.e. Początki osadnictwa, pierwsze społeczności osiadłe i powstanie rolnictwa, a w związku z tym także gwałtowny przyrost populacji obu Ameryk. Pod koniec tego okresu pojawiają się pierwsze przykłady użycia ceramiki. Początki upraw kukurydzy – według archeologa Richarda S. MacNeisha pierwszym miejscem uprawy tego „zboża Ameryki” była Dolina Tehuacán. MacNeish doszedł do takiego wniosku po znalezieniu w jaskini Coxcatlan około 10 tysięcy kolb traw teosinte z rodzaju Zea, którego taksonem jest dziś uprawiana kukurydzaR.MacNeish, ss. 290-309.
Okres preklasyczny Wczesny Zwany również niższym, datowany na 1500–1000 p.n.e.G. C. Vaillant: Aztekowie z Meksyku, PWN, Warszawa 1965 Powstanie pierwszych zorganizowanych osad na całym obszarze Ameryki Środkowej. Powstanie mitologii, kształtowanie się kultów religijnych. Rozwój wytwórczości dóbr materialnych (ceramika, obróbka krzemieni, obsydianu, kamieni szlachetnych i jadeitu) oraz najstarsze dowody na istnienie wymiany handlowej między poszczególnymi osadami, czasami na wielkich dystansach.
Powstanie, rozwój i upadek mało znanych kultur La Blanca, Ujuxte i Monte Alto, początki astronomii i astrologii.
Środkowy
Datowany na 1000–600 p.n.e. Gwałtowna stratyfikacja społeczna kultur Mezoameryki, wyodrębnienie się klas wyższych (w tym klasy kapłanów). Powstanie pierwszych miast z kamiennymi świątyniami oraz organizacji politycznej i struktury władzy. Na terenie południowego Meksyku w dzisiejszym stanie Veracruz rozwija się cywilizacja Olmeków, którzy pierwsi znaleźli zastosowanie dla kauczuku pozyskiwanego z zawierającej lateks żywicy drzew Castilla elastica.
Wynalazek rachunku, pisma obrazkowego i kalendarza. Olmekowie (podobnie jak później Majowie) używali trzech kalendarzy równolegle, przy czym zapis prowadzony był według zwykłego kalendarza solarnego (365 dni) i kalendarza rytualnego (260 dni) opartego na obiegu planety Wenus. Kalendarz trzeci, tzw. długa rachuba służył do pomiaru dłuższych niż rok odcinków czasuC.Mann, ss. 404-406. Olmekowie zbudowali pierwsze piramidy ziemne, boiska do rytualnej gry w piłkę, sprowadzali materiały z odległości kilkuset km (bazalt, obsydian, jadeit).
Zaawansowane uprawy tytoniu, agawy, fasoli, hodowla drobiu.
Teotihuacán W okresie tym powstaje kultura Teotihuacán, która dzielona jest na cztery okresy archeologiczne:
Teotihuacán I Tzacualli (600–200 p.n.e.) – okres kultury będącej pod wpływem ośrodków Cholula, El Tapalcate, Calchicomula. Występuje ceramika o charakterystycznej polichromii negatywnej, okres wznoszenia pierwszych piramid i zasiedlenia Oztoyahualco. Jedynym bogiem znanym z tego okresu jest bóg deszczu, pierwowzór późniejszego Tlaloka. Teotihuacán II Miccaotli (200 p.n.e. – 250 n.e.) – okres którego centrum była Azcapotzalco i jego wpływy sięgały m.in. do Cholula i Morelos. W okresie tym rozwinęły się ośrodki w Tres Zapotes, Monte Alban II-III, Tajin. Powstały freski w Superpuestos, rozwinął się kult Tlaloka i powstała świątynia Quetzalcoatla. Teotihuacán III Tlamilolpa-Xolalpan (250–650) – okres rozkwitu i supremacji kultury nad Doliną Meksykańską, handel z ośrodkami na całym obszarze Mezoameryki. Teotihuacán III Ahuizolta-Amantla (650–900) – okres rozwoju świadomości religijnej, wzrost znaczenia bóstw i rytuałów składania ofiar z ludzi. Powolny upadek miasta i zastąpienie kultury Teotihuacán kulturą toltecką i przeniesienie głównych ośrodków religijnych do Tula.
Późny
Okres datowany na 600–150 p.n.e. Stopniowy upadek cywilizacji Olmeków i rozwój kultury Majów oraz Zapoteków. Ci ostatni stworzyli jedną z trzech wielkich kultur mezoamerykańskich. Najważniejszym ośrodkiem tej kultury było miasto Monte Albán. Pozostałe to: Lambityeco, Dainzu, Mitla, Yagul, San José Mogote i Zaachila.
Rozwój organizmów państwowych, których władcami byli kapłani głównych bóstw, budowa coraz większych i coraz wspanialszych piramid schodkowych. Prowadzenie wojen i wypraw zdobywczych, których celem było wzięcie jak największej liczby jeńców.
Okres klasyczny Wczesny (II–VII wiek) Teotihuacán (faza III Miccoatli), okres największej świetności Teotihuacánu i jego wpływów w regionie: w roku 200 powstają Piramida Księżyca i Ciudadela, oddanie tej drugiej uświetniono zabiciem na ołtarzu 200 jeńców (pod koniec wczesnego okresu klasycznego Teotihuacán miał przypuszczalnie od 100 000 do 200 000 mieszkańców).
W Monte Albán zbudowano w tym czasie większość świątyń. W latach 500–900 Monte Albán miało około 24 000 mieszkańców; w okolicach świątyń znajdowało się 170 podziemnych grobowców ozdobionych freskami.
Obszar cywilizacji Majów, wybrzeże Pacyfiku: majański lud (prawdopodobnie kultury Pipil – stanowisko archeologiczne Santa Lucía Cotzumalhuapa w Gwatemali) wprowadził zawody piłkarskie (Tlachtli), w których drużyna przegrywająca mogła nawet ponieść śmierć.
Obszar cywilizacji Majów, wyżyna: w roku 400 Kaminaljuyú, wzięte przez Teotihuakanów, stało się miniaturową wersją Teotihuacánu. Wpływy miasta sięgnęły Nikaragui i Kostaryki.
Obszar cywilizacji Majów, Dolina Petèn: około roku 90 Yax Ehb Xook założył dynastię w Tikál.
W 378 roku Siyah K’ak’ poprowadził armię na zachód; Uaxactún poddał się władcom Tikál.
W 426 (?) K’inich Yax K’uk’ Mo’ założył w Copán (Honduras) dynastię, która władała do roku ±585.
Zburzenie wielu miast pod koniec wczesnego okresu klasycznego, być może spowodowane licznymi buntami i lokalnymi wojnami, co miało zapewne związek z suszą, której szczytowy moment nastąpił w roku 585 i/lub z upadkiem Teotihuacánu około roku 600.
Późny (VII–X wiek) Późny okres klasyczny trwał w latach 600–900 (na obszarze cywilizacji Majów termin ten odnosi się do lat 800–925). Wiele państw upadło w tym czasie: Monte Albán, Kaminaljuyú, Copán zostały zniszczone i opuszczone.
W okresie lat 600–700 Teotihuacán padł ofiarą pożaru, prawdopodobnie podpalony (wielkie wpływy Teotihuacánu na inne państwa ustały około roku 600. Data pożaru podawana jest różnie przez różnych badaczy).
W roku ±700 założone zostało Xochicalco (w dzisiejszym stanie Morelos), z pewnością z pomocą Majów. W roku 860 została zbudowana „cytadela” Xochicalco.
Na przestrzeni lat 800–900 miała miejsce pre-toltecka „Faza Corral” w Tula.
W latach 800–1050 wystąpiła wielka susza z największym natężeniem w roku 862, co wywołało szereg wojen lokalnych i takie zniszczenie środowiska, że ludność – zwłaszcza na Półwyspie Yucatán – musiała szukać ratunku w ucieczce. Cały region (dzisiejszy departament Petén w Gwatemali) został opuszczony i zapomniany.
Okres postklasyczny Wczesny – X/XI wiek – 1200
W tym okresie miał miejsce rozwój i upadek cywilizacji Tolteków. Toltekowie pojawili się w środkowym Meksyku ok. IX w. Ich stolicą było miasto Tula (Tollan), położone ok. 80 km na północ od obecnego miasta Meksyk, w stanie Hidalgo. W Tuli istnieją kamienne piramidy schodkowe, zwieńczone świątyniami, w których znajdują się ołtarze, służące do składania ofiar z ludzi, co było elementem prekolumbijskich obrzędów religijnych Mezoameryki. W X w. część Tolteków opuściła Tulę – prawdopodobnie na skutek konfliktów wewnętrznych.
Państwo Tolteków przetrwało niespełna 300 lat do czasu najazdu Cziczimeków, z zachodu i północy kontynentu w XII w. Porzuciwszy Tulę, Toltekowie powędrowali na południe, podbijając m.in. Cholulę. Część z nich dotarła na Jukatan, odciskając swoje piętno na kulturze Majów-Jukateków, niektórzy zaś dotarli aż do Gwatemali, Nikaragui i Salwadoru.
Późny – do 1525
W tym okresie miał miejsce rozwój i upadek imperium Azteków.
Aztekowie (zwani też Mexikami) przybyli nad jezioro Texcoco ok. 1325 roku i zaczęli zagospodarowywać jedną ze znajdujących się na nim wysp. Wobec niewielkiej powierzchni wyspy pozyskiwali nowe miejsca pod uprawy budując pływające wyspy – tzw. chinampas – wykonane z sitowia i mułu z jeziora platformy. Założone przez siebie miasto nazwali Tenochtitlán, a w roku 1357 część plemienia osiedliła się na sąsiedniej wyspie, w mieście Tlatelolco, które zostało w końcu wchłonięte przez miasto Mexików.