Herodot z Halikarnasu (starogr. , Herodotos ho Halikarnasseus) (ur. ok. 484 p.n.e. w Halikarnasie, obecnie Bodrum w Turcji, zm. ok. 426 p.n.e. w Turioj lub Atenach) – historyk grecki, zwany Ojcem historii, czasem także Ojcem geografii. Jedynym jego zachowanym dziełem jest 9-księgowa relacja z wojen perskich, opisująca także geografię i historię Hellady, Persji i Egiptu oraz okolicznych krain, zatytułowana Dzieje ( Historiai, łac. Historiae).
Jego relacje nie zawsze były dokładne, ale – w odróżnieniu od wielu innych historyków, aż po czasy dzisiejsze – zawsze opatrzone klauzulą „zgodnie z tym, czego się dowiedziałem” (Dzieje, I, 2) i „Ja zaś muszę podać, co się opowiada, ale bynajmniej nie jestem zobowiązany w to wierzyć i te słowa mają się odnosić do całych mych Dziejów.” (VII, 152)W dalszym ciągu artykułu podawane są w nawiasach wyłącznie numery ksiąg i rozdziałów Dziejów..
Młodość Syn Lyksesa i DryoInne źródła, np. Boruchowicz, podają inne imiona rodziców: ojciec Oxylos lub Xylos, matka Rhojo. urodził się w Halikarnasie, w Karii. W czasach wcześniejszych miasto należało do doryckiej heksapolis, w skład której wchodziły także Lindos, Ialissos, Kamejros, Kos i Knidos. Mimo doryckiego pochodzenia kolonii językiem tych miast był joński, o czym świadczą zachowane inskrypcje.
Pochodził ze znakomitego rodu: był bratankiem powszechnie znanego w tamtych czasach poety Panyassisa, autora epickich poematów o Heraklesie i tekstów o zakładaniu miast jońskich. Panyassis był spadkobiercą tradycji Homera, Eumelosa, Kallinosa, Tyrtajosa i Solona i prawdopodobnie pod wpływem stryja młody Herodot zapoznał się z całą literaturą grecką po Pindara i Ajschylosa włącznie. Te wczesne studia znalazły swe późniejsze odbicie w jego Dziejach. Panyassisowi (który miał przydomek „wróżbita”) zawdzięczał też Herodot zainteresowanie dla podziwiania egzotycznej dlań przyrody odwiedzanych krain i mistycyzmu.
Emigracja Miasto rodzinne Herodota stanowiło, za jego życia – wraz z Kos, Nisiros i Kalyndają – małe państwo wasalne podległe zwierzchnictwu perskiemu, a podporządkowane bezpośrednio władzy królowej Artemizji. Herodot z zachwytem pisał o jej mądrości i przedsiębiorczości (VII, 99, VIII, 68n, 93, 101nn). Jednak za panowania jej następcy – LygdamisaSyn lub wnuk tyrana Naksos tegoż imienia. – w mieście wybuchły zamieszki na tle politycznym, podczas których Panyassis zginął, zaś Herodot, po stłumieniu buntu przez tyrana, zmuszony został do ucieczki. Udał się początkowo na wyspę Samos, gdzie spędził kilka lat pisząc o jej zabytkach i niedawnej świetności (III, 39nn). Stamtąd też – i zapewne wcześniej, z Halikarnasu – podejmował swe pierwsze wyprawy azjatyckie.
Po powrocie do rodzinnego miasta miał uczestniczyć w wygnaniu znienawidzonego Lygdamisa, ale zaraz wrócił na Samos, skąd w roku 445 p.n.e. przybył do Aten, gdzie czytał publicznie fragmenty swych pracPotwierdza to, że część podróży miał już za sobą., co wynagrodzono mu sumą 10 talentów. Nie wiadomo, czy miał podobne występy w Olimpii (tak twierdził Lukian). Wątpić należy w wielki wpływ, jaki miały te odczyty wywrzeć na młodego jeszcze Tukidydesa. W stolicy Attyki bliskie kontakty nawiązał z Peryklesem. Wynika to z wypowiedzi Herodota o znaczeniu świata helleńskiego, o konstytucji ateńskiej, jak również z tego, że przy każdej sposobności z uznaniem wyrażał się o Alkmeonidach, przodkach Peryklesa ze strony matki (III, 39nn; V,62; VI,126nn) oraz ze wzmianek na temat urodzin samego Peryklesa (VI, 31). Zetknął się także z Sofoklesem, który napisał na jego cześć zachowaną częściowo elegię (II, 35), prawdopodobnie z roku 440 p.n.e. Z utworu tego zachował się tylko początkowy fragment, ale o znajomości prac Herodota świadczyć mogą niektóre fragmenty tragedii Sofoklesa:
Ten sam fragment u Herodota brzmi zupełnie podobnie: Podobnych zbieżności można znaleźć w tragediach Sofoklesa więcej.
W Atenach nie przebywał długo i już w roku 443 p.n.e. zamieszkał w nowej kolonii ateńskiej Turioj w południowej Italii, założonej w miejsce zniszczonego Sybaris. Założenie Turioj było dla Aten sprawą prestiżową. Chodziło o wykazanie, że Ateny są zdolne przewodzić Hellenom w każdym wspólnym przedsięwzięciu, szczególnie wtedy, gdy poparcia odmawia Sparta. Przywódcy pionierów byli Ateńczykami, pierwszy rząd – demokratyczny, boską opiekunką miasta – Atena. Ta wzorowa fundacja zaplanowana i przeprowadzona została przez najwybitniejszych przedstawicieli Attyki – Lampona (interpretator praw sakralnych), Hippodamosa z Miletu (budowniczy), Protagorasa z Abdery (sofista, twórca teorii poznania) oraz samego Herodota.
W Turioj Herodot znalazł swą drugą ojczyznę – w literaturze okresu nazywano go nawet Turiojczykiem – nie wiemy jednak, jak długo tam przebywał, ani czy wrócił do Aten. Dożył, co wiadomo na pewno, początków wojny peloponeskiej, gdyż w swym dziele nawiązuje do niektórych wydarzeń lat trzydziestych V wieku, jak na przykład do napaści Tebańczyków na Plateje (VII, 233), stracenia posłów peloponeskich w Atenach w roku 430 p.n.e. (VII, 137), splądrowania Attyki przez Spartan (IX, 73). Nie dożył natomiast wstąpienia na tron perski Dariusza II, o czym świadczy wymienianie jedynie pierwszego króla tego imienia (522–485 p.n.e.), syna Hystaspesa (I, 130).
Prawdopodobnie właśnie z Turioj podjął szereg kolejnych podróży, które dały mu, ustami Cycerona, zaszczytne miano „ojca historii”.
Podróże thumb|400px|Oikumene – zamieszkany świat w czasach Herodota W V wieku p.n.e. w literaturze, obok poezji, znalazła swe miejsce proza, dając wyraz realizmowi jej twórców. Ich umysły zwracały się w stronę badań przyrodniczych, geograficznych i historycznych. Dzieje minione zaczęli więc spisywać Kadmos z Miletu, Ferekydes z Leros, Akusilaos z Argos, Hekatajos z Miletu i wielu innych, których imiona i dzieła zaginęły jeszcze w starożytności. I o ile historyk dzisiejszy może korzystać z prac licznych poprzedników, pierwsi badacze dziejów musieli opierać się niemal wyłącznie na własnych spostrzeżeniach i ustnych relacjach mieszkańców odwiedzanych krain. Logografowie, z prac których korzystał Herodot, nie byli jednak historykami. W swych pracach nawiązywali najczęściej do eposu (jak np. historycznego eposu Chojrilosa o wojnach perskich – Perseis). Opowiadali głównie o zakładaniu miast, podawali genealogie panujących rodów arystokratycznych, opisywali obyczaje poszczególnych ludów i niezwykłe zjawiska przyrodnicze. Herodot znał dzieła najwybitniejszych logografów, a z prac Hekatajosa niewątpliwie korzystał (II, 143; VI 137).
Herodot wiele podróżował po świecie starożytnym. Był między innymi w opanowanych przez Persów Egipcie i Babilonii, w Grecji, Italii, Macedonii, a także w stepach nad Morzem Czarnym. Uznał bowiem, że w pierwszej mierze polegać musi na własnych badaniach. Interesowało go wszystko, ale główna myśl jego dzieła – zmagania Wschodu z Zachodem – została zachowana. Różnica pomiędzy nim a poprzednikami polegała na jego dociekliwości, na ponawianych co krok pytaniach. Nie ograniczał się bowiem do notowania przekazu. Zawsze chciał wiedzieć: dlaczego?, kto?, jak?.
Greckie słowa ἱστορία (historia) pierwotnie znaczyło „badanie, dochodzenie do wiedzy” oraz „wiedza zdobyta poprzez badanie”. Herodot użył tego słowa dla określenia charakteru swojej pracy: „Oto przedstawienie badań (gr. ἱστορίης ἀπόδεξις histories apodexis) Herodota z Halikarnasu”; skąd pochodzi tradycyjny tytuł jego dzieła: Ἱστορίαι (Historiai, tłumaczony zwykle jako Dzieje).
W Dziejach przedstawił z dużą dokładnością współczesny mu świat grecki i perski, a jego opisy krainy nad Nilem stały się podstawą współczesnej egiptologii. W przeszłości niektórzy krytycy zarzucali Herodotowi przeinaczanie i fabrykowanie danych. Przez wiele stuleci oskarżano go o zapełnienie swego dzieła wymysłami, ale odkrycia archeologiczne dokonane w XIX i XX wieku potwierdziły rzetelność jego informacji zdobywanych niejako reporterskim sposobem, poprzez przeprowadzanie wywiadów z ludźmi (często wpływowymi) zamieszkałymi na odwiedzanych terytoriach, szczególnie w Azji Mniejszej i w Egipcie.
Szczegółowa chronologia przedsięwziętych przez Herodota podróży da się ustalić tylko w przybliżeniu. Z pewnością wyspy Morza Egejskiego i wybrzeża zachodniej Anatolii poznał jeszcze w młodości, kiedy mieszkał w rodzinnym Halikarnasie i później, na Samos. W Grecji właściwej dobrze znał Attykę, zwiedził także sławniejsze pola bitewne – Termopile (VII, 198nn) czy Plateje (IX, 25, 49) oraz główne miasta.
Rozmawiał z kapłanami w Dodonie (II, 52), w Delfach dowiedział się o sztucznie zapewne spowodowanej lawinie skalnej, która poczyniła znaczne straty w wojsku perskim (VIII, 39); tam również obejrzał bezcenne wota (I, 20, 51nn; VIII, 94; IX, 57), a od kapłanów dowiedział się o historii Lydii. W Sparcie zebrał informacje dotyczące dziejów Lacedemonu, zaś w relacji z wyprawy Dorów przeciwko Samos powołuje się na wnuka jednego z jej uczestników (III, 55). Odwiedził Tegeę (I, 66) oraz Teby (I, 52, V, 59), a jako naoczny świadek donosił o istnieniu na Zakintos źródła płynnej smoły (IV, 195)Być może była to ropa naftowa lub naturalny asfalt..
Inne podróże zaprowadziły go na północny skraj Morza Egejskiego, do Macedonii, a później również na Morze Czarne, aż do Bosforu Kimmeryjskiego. Na wyspie Samotraka wtajemniczony został w misteria Kabirów (II, 51), na Tasos zwiedził kopalnie złota (VI, 47); widział wzniesiony przez Dariusza nad rzeką Tearos pomnik (IV, 91). Odwiedził Apolonię, Mesembrię (VI, 33), gdzie zdobył wiadomości o plemionach trackich.
W swych podróżach dotarł również do Istrii (II, 33); wysłuchał tam opowieści o Dunaju, co było dlań ważne dla określenia położenia źródeł tej rzeki. Należy sądzić, że dotarł do jej brzegów (prawdopodobnie w okolicach delty) w czasie swojej podróży scytyjskiej, pisze bowiem, że jest to największa rzeka, jaką widziałDunaj w okolicach delty, zwłaszcza w miesiącach wiosennych, rozlewa się na dziesiątki kilometrów, stąd przypuszczalnie pogląd Herodota..
Zebrawszy wiadomości o Getach popłynął wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego aż do Olbii, skąd odbył wyprawę w głąb stepów (IV, 52, 81). W czasie drogi do Bosforu Kimmeryjskiego zbierał wiadomości o Scytach. Znane mu było Morze Azowskie i Krym (IV, 86,99). Był w Kolchidzie (II, 104) i zwiedził południowe wybrzeże Morza Czarnego, w każdym razie Temiskyrę (IV, 86).
Podróż do Sardes rozpoczął w Efezie, który znał dobrze jeszcze z młodości (I, 148). W Sardes zapoznał się z historią i obyczajami Lydyjczyków, opisał też dokładnie grobowiec króla Alyattesa (I, 93). Od Kelajnai we Frygii podróżował na wschód drogą wojenną Kserksesa I (VII, 27,30nn). Do Suzy i Babilonu wyprawiał się prawdopodobnie z Syrii. Wiele potrafił opowiedzieć o położeniu, budowlach i dziejach Babilonu, o zwyczajach i codziennych zajęciach mieszkańców (I, 178nn). O pobycie w Suzie świadczy opowieść o Arderikce (VI, 119); o pobycie w stolicy Medii opis pałacu królewskiego w Ekbatanie (I,98).
Podróż do Egiptu odbył później niż wyprawy azjatyckie. Stało się to możliwe dopiero po roku 449 p.n.e., tzn. po podpisaniu traktatu pokojowego (tzw. pokój Kalliasa), który kładł kres wojnom perskim, potwierdzał panowanie Aten na morzu od Faselis w Pamfylii po Kyannejskie Skały przy ujściu Bosforu Trackiego do Pontos Euksejnos, otwierał morza dla żeglugi handlowej obu krajów, potwierdzał prawa Persów do Cypru i Egiptu, zabezpieczając te prowincje przed zakusami Aten. Wcześniejsze przybycie nad Nil wiązałoby się z dużym ryzykiem. Tym samym twierdzenia niektórych badaczy, datujących podróż egipską Herodota na rok 450 p.n.e., należy uznać za bezpodstawne.