thumb|Kolejne rozbiory Rzeczypospolitej Obojga Narodów: I (1772), II (1793), III (1795). Łączne zdobycze terytorialne państw zaborczych wyniosły: Rosja (62,8%) – 458 600 km²; Prusy (18,7%) – 136 300 km²; Austria (18,5%) – 135 000 km² Rozbiory Polski – okres w historii Polski i Litwy w latach 1772–1795, gdy Rzeczpospolita Obojga Narodów za sprawą sąsiednich państw: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus oraz Monarchii HabsburgówCesarstwo Austrii jako jedno państwo pojawiło się dopiero w 1804 r., wcześniej Monarchia Habsburgów obejmowała wiele mniejszych państw., utraciła swoje terytorium, jako wynik porozumienia zaborców i wykorzystania niestabilnej sytuacji politycznej w kraju, na skutek ich ingerencji w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej. thumb|The Polish Plumb Cake, alegoria I rozbioru Polski, grafika Johna Lodge’a z 1774 r. thumb|Alegoria zniewolonej Polski wyzwalanej z kajdan dzięki powstaniu – cykl Polonia z 1863 r. Artura Grottgera thumb|Obwieszczenie o II zaborze pruskim, 1793 r. thumb|Rejtan – Upadek Polski, obraz Jana Matejki z 1866 r. thumb|Włodzimierz Tetmajer, alegoria Polski umarłej, 1909 r., katedra w Kaliszu
Geneza Polityka monarchii „koncertu północnego” mały|Ziemie zajęte przez Austrię w latach 1769-1770 zaznaczone brązowym kolorem Narzucenie Rzeczypospolitej rosyjskiego protektoratu w czasie Wielkiej Wojny Północnej skutkowało oficjalną propozycją idei rozbioru osłabionej Polski przez dyplomację Królestwa Prus w 1709 r. Kierujący Rosją car Piotr I Wielki odrzucił pruskie propozycje usiłował utrzymać Rzeczpospolitą jako wyłączny protektorat Rosji, wbrew naciskowi mocarstw europejskich. Uzyskał w tym ostatecznie poparcie Królestwa Prus, dążącego do utrzymania słabości Rzeczypospolitej i zainteresowanego uzyskaniem w zamian za popieranie Rosji Kurlandii oraz Gdańska. Kolejne plany rozbiorowe Prusy zaproponowały Rosji w zamian za poparcie jej starań o siłowe narzucenie Polsce króla w latach 1733–1735 w czasie wojny o sukcesję polską. Pomimo ich odrzucenia interesy Rosji i Prus w Polsce pozostały w znacznym stopniu zbieżne, a narzucanie Rzeczypospolitej przez Rosję władców i kontrolowanie polityki wewnętrznej Polski spotkało się z aprobatą rządu pruskiego.
Plany pruskie lądowego połączenia Brandenburgii z Prusami Wschodnimi poprzez zabór polskiego Pomorza, ujścia Wisły i dorzecza Noteci stały się ponownie aktualne w wyniku wojny siedmioletniej 1756–1763. Pokonana Francja ograniczyła swoje działania polityczne w Europie Środkowej, a Królestwo Pruskie utrzymały teren zajęty podczas wojen śląskich (czyli większość Śląska), co wzmocniło Prusy pogarszając sytuację geopolityczną Polski. Rosja skierowała swoją aktywność na ekspansję w kierunku południowym, celem zdobycia tureckich wybrzeży Morza Czarnego i potrzebowała sojusznika politycznego, którego mogłaby przeciwstawić prowadzącej odmienną politykę antyturecką Austrii oraz pomocy Prus w utrzymaniu zależności Polski. Rządzona przez Katarzynę II Wielką Rosja pierwotnie dążyła do kontynuacji polityki Piotra I Wielkiego zachowania całego polskiego protektoratu i dalszego ograniczenia jej autonomii i udzieliła w 1768 r. Rzeczypospolitej gwarancji integralności terytorialnej. Musiała jednak brać pod uwagę ponawiane żądania terytorialne sprzymierzonych z nią Prus. W tej sytuacji część polskich przywódców politycznych uznała, że jedyną szansą na zachowanie integralności terytorialnej Rzeczypospolitej jest ścisły sojusz z Rosją – czołowymi przedstawicielami tego kierunku politycznego zostali Czartoryscy, kierujący stronnictwem Familii.
Reakcja mocarstw na katastrofalne osłabienie Rzeczypospolitej w 2 poł. XVIII w. Po śmierci króla Rzeczypospolitej Augusta III Sasa 5 października 1763 caryca Katarzyna II nie dopuściła do nowej elekcji w Polsce i, wprowadzając na jej teren silne wojska, wymusiła uznanie królem współpracownika Familii, krewnego Czartoryskich i swojego byłego kochanka, stolnika Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zarówno próba przeprowadzenia przez nowego króla reform ustrojowych, jak i dalsze ograniczenie autonomii Rzeczypospolitej spotkało się z politycznym oporem przeciwnego Familii stronnictwa republikanów i ostatecznie zarówno Stanisław August Poniatowski, jak i obydwa najważniejsze stronnictwa zaczęły zabiegać o poparcie Rosji. Dążąc do objęcia pełnej kontroli nad Polską przedstawiciel carycy Katarzyny II, ambasador rosyjski Nikolaj Repnin wykorzystał zamęt polityczny do narzucenia polskiemu sejmowi rosyjskich postulatów ustrojowych i religijnych. Słaby protest polityczny został rozbity przez porwanie i wywiezienie w głąb Rosji wybranych przywódców republikanów, co pozbawiło zebrany w Warszawie Sejm wszelkiej woli oporu wobec rosyjskich postulatów.
Polityka Rosji ingerującej w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej uniemożliwiła nowemu jej królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu przeprowadzenie zamierzonych reform, a magnacka opozycja skutecznie blokowała podjęcie działań przeciwko naprawie finansów Rzeczypospolitej. Marazm ustrojowy spotkał się z aprobatą Prus, które aktywnie zwalczały plany króla Polski, wszczynając w 1765 r. wojnę celną na Pomorzu. 11 kwietnia 1764 mocarstwa „Systemu Północnego” podpisały tajny aneks do traktatu sojuszniczego, w którym zobowiązały się do wspólnego wystąpienia zbrojnego przeciwko Rzeczypospolitej, gdy strony uznają, że zagrożone są ich interesy w tym kraju.
Ostatecznie Rzeczpospolitą katastrofalnie osłabiła wojna domowa, będąca efektem zbrojnego protestu niektórych republikanów przeciwko ingerencjom Rosji, zapoczątkowanego w twierdzy Bar. Po nieudanych próbach politycznego spacyfikowania konfederacji barskiej stacjonujące w Rzeczypospolitej wojska rosyjskie i koronne wyparły Konfederatów z Ukrainy, jednakże chaotyczne działania trwającej cztery lata wojny partyzanckiej zrujnowały Polskę i wywołały turecką interwencję antyrosyjską. Turcja zażądała od Rosji zaprzestania ingerencji w sprawy Rzeczypospolitej, wycofania wojsk i w październiku 1768 r. wypowiedziała wojnę.
Bezpośrednie przyczyny rozbiorów Przyczyny I rozbioru 1772 r. W sierpniu 1769 r. podczas spotkania w Nysie cesarz Austrii Józef II i król Prus Fryderyk II ustalili wspólną politykę wobec wojny turecko-rosyjskiej, celem niedopuszczenia do konfliktu państw niemieckich i zajęcia wspólnego stanowiska wobec Rosji. Wykorzystując wojnę domową w Polsce Monarchia Habsburska zajęła w 1769 r. pod sięgającym średniowiecznych sporów pretekstem należące do Polski starostwa spiskie, następnie w 1770 r. część trzech podkarpackich powiatów, a Królestwo Prus zaproponowało Rosji porozumienie w sprawie dokonania zaborów granicznych terytoriów w porozumieniu z Austrią, w zamian za poparcie Rosji w wojnie z Turcją. Na zjeździe w Neustadt we wrześniu 1770 r. władcy Prus i Austrii wspólnie ustalili plan dążenia do rozbiorów Polski celem zachowania równowagi sił pomiędzy mocarstwami.
W 1771 r. trzy stolice oficjalnie rozpoczęły negocjacje w sprawie traktatu rozbiorowego, gdyż dla Rosji koszty utrzymania całości polskiego protektoratu wobec zbrojnego oporu konfederatów okazały się zbyt duże. W styczniu 1772 r. podczas wizyty księcia Henryka Pruskiego, brata króla Prus w Petersburgu caryca Katarzyna II ostatecznie wyraziła zgodę na udział Prus i Austrii w rozbiorze Rzeczypospolitej. Podjęcie decyzji o zgodzie na zapłatę Prusom za sojusz cesją polskiego Pomorza oznaczało ostateczne porzucenie przez Rosję imperialnych planów wobec całej Rzeczypospolitej i dominacji na Bałtyku.
Przyczyny II i III rozbioru w latach 1792–1795 I rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 r. nie zaspokoił żądań terytorialnych Prus, które dążyły konsekwentnie do przyłączenia Gdańska i Torunia oraz całkowitej kontroli nad ujściem Wisły. Rząd pruski początkowo usiłował uzyskać zabór tych miast poprzez współpracę z reformatorskimi władzami w Warszawie i w sojuszu z Anglią, jednakże ostatecznie powrócił do korzystniejszego z jego punktu widzenia sojuszu z Rosją. Dzięki politycznemu poparciu Rosji w wojnie przeciwko Polsce w 1792 r. Królestwo Prus zagarnęło ujście Wisły i wielkopolskie dorzecze Warty, a w trzecim rozbiorze w 1795 r. także środkową Wisłę z Warszawą.
Następstwa Główne fazy rozbiorów Polski to: I rozbiór Polski – w 1772 r. utrata na rzecz Austrii, Prus i Rosji terytorium o łącznej powierzchni 202 800 km² zamieszkałego przez 4,281 mln osób Austria – zajęła obszar 83 900 km² zamieszkały przez 2,669 mln osób Prusy – zajęły obszar 34 900 km² zamieszkały przez 356 tys. osób Rosja – zajęła obszar 84 000 km² zamieszkały przez 1,256 mln osób II rozbiór Polski – w 1793 r. utrata na rzecz Prus i Rosji terytorium o łącznej powierzchni 287 000 km² zamieszkałego przez 4,192 mln osób Prusy – zajęły obszar 58 400 km² zamieszkały przez 1,136 mln osób Rosja – zajęła obszar 228 600 km² zamieszkały przez 3,056 mln osób III rozbiór Polski – w 1795 r. utrata na rzecz Austrii, Prus i Rosji terytorium o łącznej powierzchni 240 100 km² zamieszkałego przez 3,478 mln osób Austria – zajęła obszar 51 100 km² zamieszkały przez 1,098 mln osób Prusy – zajęły obszar 43 000 km² zamieszkały przez 1,042 mln osób Rosja – zajęła obszar 146 000 km² zamieszkały przez 1,338 mln osób
W wyniku rozbiorów poszczególne państwa zagarnęły: Austria – obszar 135 000 km² zamieszkały przez 3,767 mln osób Prusy – obszar 136 300 km² zamieszkały przez 2,534 mln osób Rosja – obszar 458 600 km² zamieszkały przez 5,650 mln osób
Po III rozbiorze Polski (1795 r.) obszar zaboru pruskiego stanowił ponad połowę terytorium Królestwa Prus, sprawiając iż kraj ten pokrywał się dość mocno z granicami dawnego Państwa Gnieźnieńskiego (mimo że dominował tam język niemiecki, to większość przodków jego ludności – jeszcze przed rozbiorami – pochodziło z państwa Piastów).
W 1807 r. Francja utworzyła z części zaboru pruskiego Księstwo Warszawskie, którego zwierzchnikiem był Napoleon (potem włączono do niego Wielkopolskę), a w 1815 r., gdy rejon Warty został ponownie przez nią utracony, Księstwo zostało przekształcone w Królestwo Polskie, formalnie związane unią personalną z Rosją. Rosja zajęła tym samym 62,8% terytorium Polski i Litwy w granicach z 1772 r., Prusy – 18,7%, Austria – 18,5%, mimo tego w Prusach skupiona była głównie ludność o korzeniach polskich, zaś w granicach Rosji znalazła się w większości ludność rusińska. Prusy wydzieliły Wielkie Księstwo Poznańskie, związane unią personalną z Królem Prus.
W 1916 r. Austro-Węgry, II Rzesza i Legiony Polskie pokonały Rosjan i w akcie 5 listopada proklamowały zależne od Rzeszy regencyjne Królestwo Polskie. Powstały po obaleniu caratu Rząd Tymczasowy Rosji pod przewodnictwem arystokraty Gieorgija Lwowa w manifeście z dnia uznawał prawo do własnego państwa dla narodu polskiego, jednocześnie prowokując Polaków do wystąpienia przeciw ich dotychczasowym sojusznikom:
„Pełne prawo stanowienia o swoim losie według własnej woli i że wierny układom ze swymi sprzymierzeńcami, wierny wspólnym planom walki przeciwko światu germańskiemu, chciwemu walki, dopomoże do utworzenia niezawisłego państwa polskiego ze wszystkich terytoriów, w których Polacy tworzą większość, jako rękojmię trwałego pokoju w przyszłej, nowo zorganizowanej, Europie”.
29 sierpnia 1918 Rada Komisarzy Ludowych realizując postanowienia pokoju brzeskiego z II Rzeszą i Austro-Węgrami, specjalnym dekretem anulowała traktaty rozbiorowe, 7 października Rada Regencyjna zapowiedziała niepodległość Polski i 11 listopada przekazała naczelne dowództwo wojska Józefowi Piłsudskiemu, 14 listopada rozwiązała się.