thumb|Medal z podobizną Stanisława Staszica 1926 thumb|upright|Grób Staszica przy kościele pokamedulskim na Bielanach w Warszawie thumb|upright|Pomnik Stanisława Staszica w parku jego imienia w Łodzi thumb|upright|Pomnik Staszica w centralnym miejscu holu AGH w Krakowie (budynek A-0) thumb|upright|Ławeczka Stanisława Staszica w Pile thumb|upright|Pomnik Stanisława Staszica przed Rektoratem Politechniki Świętokrzyskiej odsłonięty 3 czerwca 2015 r. mały|upright|Pomnik Stanisława Staszica w Zgierzu Stanisław Wawrzyniec Staszic, inne formy nazwiska: Stasic; Staszyc; Stazis, ps.: „Pisarz „Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego”; S.; Zakordonowy obywatel pruski” (ur. przed 6 listopada 1755 w Pile, zm. 20 stycznia 1826Księgi metrykalne parafii rzymskokatolickiej Św. Krzyża w Warszawie. Księga zgonów 1821-30 r. w Warszawie) – polski działacz oświeceniowy, pionier spółdzielczości, pisarz polityczny i publicysta, filozof i tłumacz, wolnomularz, przyrodnik: geograf i geolog; ksiądz katolicki (przez niemal 20 ostatnich lat życia Staszic nie pełnił posługi duszpasterskiej i nie nosił sutanny). Członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego w 1808 rokuKalendarzyk Polityczny, Chronologiczny i Historyczny na Rok Panski 1808. Z niektoremi dodatkami i Magistraturami kraiowemi, Warszawa, s. 84., minister stanu Księstwa Warszawskiego od 1809 roku, radca stanu Księstwa Warszawskiego od 1810 roku, zastępca ministra oświaty Królestwa Polskiego w latach 1818–1824, minister stanu Królestwa Polskiego od 1824 rokuKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 286.. Kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys Urodzony w rodzinie mieszczańskiej (ojciec Wawrzyniec i dziadek byli burmistrzami Piły; matką była Katarzyna z Mędlickich, burmistrzanka pilska). Uczęszczał do Kolegium jezuitów w Poznaniu. Po ukończeniu szkół (seminarium duchowne) w Poznaniu uzyskał święcenia (przełom 1778/1779) i w roku 1779 został duchownym.
Rok wcześniej (9 lipca 1778) otrzymał kanclerstwo kolegiaty szamotulskiej, wraz z dochodami z dóbr Jankowice. Z kanclerstwa ustąpił 2 grudnia 1796. Dalsze wykształcenie uzyskał w latach 1779–1781 we Francji (Paryż: nauki fizyczne i przyrodnicze w Collège de France – poznał wówczas G.L. Buffona) i Niemczech (od połowy roku 1779: Lipsk i Getynga). W tym okresie poznał i odwiedzał Alpy i Apeniny.
Po powrocie do Polski (1781) otrzymał posadę wychowawcy synów byłego kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. Rok później (1782) otrzymał doktorat obojga praw Akademii Zamojskiej i tamtejszą katedrę języka francuskiego (do roku 1784). Jeszcze dwukrotnie (IV 1790 – XII 1791 i XII 1794 – VI 1797) wyjeżdżał za granicę. W pierwszym przypadku wyjechał z Zamoyskimi do Wiednia, a następnie do Włoch (do Zamościa powrócił w grudniu 1791). W drugim ponownie odwiedził z Zamoyskimi Wiedeń. Według kroniki parafii pw. św. Katarzyny w Czernięcinie w latach 1788–1791 był proboszczem w Turobinie i rektorem w Czernięcinie.
W pierwszych latach Sejmu Czteroletniego przebywał w Warszawie. Od 10 lutego 1792 (data śmierci A. Zamoyskiego) stał się doradcą finansowym wdowy, co wkrótce doprowadziło do narastających niesnasek z dotychczasowymi wychowankami. W tym okresie posiadał już znaczny kapitał własny, który skutecznie pomnażał. Z początkiem marca 1793 pojawił się na krótko w Warszawie. W roku 1797, po śmierci Konstancji Zamoyskiej, jej syn (Aleksander) wytoczył mu proces o sfałszowanie skryptu dłużnego (zakończony ugodą ze Stanisławem Zamoyskim i wycofaniem pozwu). W celach naukowych podróżował po kraju (1798–1799), prowadząc badania geologiczne i geograficzne. Wiosną roku 1800 (30 marca) nabył dobra hrubieszowskie, które zostały intabulowane 9 marca 1801 na nazwisko Anny z Zamoyskich Sapieżyny. Oficjalnie stały się jego własnością dopiero 10 lat później (19 sierpnia 1811).
W roku 1801 kupił domy dla siedziby Towarzystwa Przyjaciół Nauk (na członka TPN powołany został kilka miesięcy wcześniej, w roku 1800). Jesienią roku 1804 ponownie wyjechał za granicę, odwiedzając kolejno: Wrocław, Drezno i Paryż (do kraju powrócił w czerwcu 1805). Dwa miesiące później wyruszył na wyprawę geologiczną w Tatry, podczas której wszedł na Krywań i Łomnicę (21 sierpnia 1805 – pierwsze wejście na szczyt). Pełnił funkcje państwowe i społeczne. W 1812 roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa PolskiegoDziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego. 1812, nr 1, s. 4..
Staszic był jednym z czołowych reformatorów i uczonych polskiego oświecenia. Filozof, głoszący monistyczną koncepcję rozwoju świata. Działał na rzecz poprawy położenia chłopów.
W 1812, w folwarku Jarosławiec (koło Uchań) założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, stając się tym samym prekursorem spółdzielczości w Polsce (w 1816 dołączył do ruchu folwark dziekanowski, a w 1817 folwark hrubieszowski – mieszczanie posiadający własne majątki nie zgodzili się na włączenie miasta do Towarzystwa). Pod względem ideowym skłaniał się ku fizjokratyzmowi oraz panslawizmowi (szczególnie po 1815). Zwolennik gruntownych reform systemowych w I Rzeczypospolitej, w okresie Sejmu Wielkiego wspierał piórem zmiany przeprowadzane przez parlament. Od 1808 prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk, po 1818 założył Towarzystwo Rolnicze w Hrubieszowie. W latach 1807–1812 członek Izby Edukacyjnej, od 1815 Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, członek Rady Stanu Królestwa Polskiego. Współorganizator szkoły uniwersyteckiej w Warszawie (1816) oraz Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach.
Stanisław Staszic miał bardzo krytyczny stosunek do Żydów. W traktacie politycznym Przestrogi dla Polski, opublikowanym w 1790 roku, nazywał Żydów „naszego kraju letnią i zimową szarańczą”. Po 1815 roku jego antysemityzm przybrał formy bardzo ostre, pisał, że Żydzi są największym nieszczęściem Rzeczypospolitej. Negatywnie oceniał Talmud, sądził, że judaizm należy zastąpić nową religią – mozaizmem. Był też mecenasem i promotorem wynalazcy Abrahama Sterna.
Odegrał ważną rolę w rozwoju przemysłu, działając jako geolog i badacz natury. W 1825 opublikował informacje o Górach Izerskich i Karkonoszach. W latach 1816–1824 pełnił funkcję dyrektora generalnego Wydziału Przemysłu i Kunsztów Królestwa Kongresowego. Przygotował wówczas plan rozbudowy Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Wznowił eksploatację węgla kamiennego ze złoża Reden na terenie obecnej Dąbrowy Górniczej. Z inicjatywy Staszica powstało wiele obiektów przemysłowych, m.in. pierwsze w Królestwie Polskim huty cynku (cztery huty o wspólnej nazwie „Konstanty” – 1816–1822) oraz ośrodki hutnictwa żelaza.
Został pochowany przy pokamedulskim kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na warszawskich Bielanach. W pogrzebie duchownego uczestniczyło 14 tys. osób. Zgodnie z ostatnią wolą zmarłego część jego majątku (800 tys. zł) została podzielona po 200 tys. zł między fundusze założycielskie domu zarobkowego dla ubogich i Szpitala Dzieciątka Jezus, a reszta na pomnik Mikołaja Kopernika, Instytut Głuchoniemych i Szpital Marcinkanek. Przez niemal cztery lata po śmierci Staszica jego grób był miejscem spotkań warszawskiej młodzieży i członków ruchów patriotycznych, a w 1926, w setną rocznicę śmierci, odbyły się tam uroczystości kościelne i państwowe z udziałem m.in. Prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego i marszałka Senatu Wojciecha Trąmpczyńskiego. Pod koniec XX w. zaniedbany grób Staszica został wyremontowany dzięki staraniom rektora Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, prof. Ryszarda Tadeusiewicza oraz Stowarzyszenia Wychowanków AGH. Odsłonięcie odnowionego pomnika nagrobnego odbyło się 1 grudnia 1999. Został on ponownie odnowiony w 2024 staraniem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.
Odznaczenia 31 VII 1818 odznaczony Orderem Orła Białego. W Królestwie Kongresowym został również kawalerem Orderu Świętego Stanisława 1. klasyStanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815–1829. XI. 1830), w: „Miesięcznik Heraldyczny”, nr. 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 98..
Upamiętnienie Podczas pogrzebu wykonano utwory nauczyciela Chopina – Józefa Elsnera, w którego dorobku jest utwór dedykowany Staszicowi: Kantata z wierszem polskim, przypisana ministrowi Staszicowi, na 5 głosów wraz z pięciogłosowym kanonem dla użytku Szkoły Muzycznej Konserwatorium, bez towarzyszenia. Opowiadanie o Staszicu pt. Nie sądź! (ang. Judge not! ) autorstwa Mary Anne Hoare ukazało się w magazynie Household Words pod redakcją Karola Dickensa (1851). Powieść biograficzną o Stanisławie Staszicu Pucharek ze srebra napisała Hanna Muszyńska-Hoffmannowa (Warszawa 1968). Marian Brandys poświęcił mu rozdział książki Generał Arbuz (Warszawa 1988). Został patronem ok. 200 szkół i kilku uczelni, w tym od r. 1969 Akademii Górniczo-Hutniczej (AGH) w Krakowie. Kilkadziesiąt z nich skupionych jest w ogólnopolskim Towarzystwie Szkół Staszicowskich powstałym w 1987 r. Pomniki Staszica znajdują się w Ciechocinku (1961), Częstochowie (1974), Dąbrowie Górniczej (1962), Hrubieszowie (1922), Jarosławcu (1926), Kielcach (1906), Krakowie (1901), Łodzi (1984), Oblęgorku (1901), Pile (dwa – 1960, 1991), Skarżysku-Kamiennej (1966), Poznaniu (1967) oraz w Warszawie (1976). Od 1889 roku działało Towarzystwo imienia Stanisława Staszica we Lwowie, które wydawało książki o tematyce historycznej, politycznej i społecznej Od 1998 r. w Pile ukazuje się seria wydawnicza „Zeszyty Staszicowskie” (do 2016 r., w odstępach dwurocznych, ukazało się 10 tomów serii). Kopalnia Soli w Wieliczce upamiętniła Staszica nazywając jego imieniem komorę znajdującą się na trasie przeznaczonej do zwiedzania. Imieniem Staszica nazwano staw w Tatrach, górę na Spitsbergenie (Svalbard, Norwegia), komorę jaskini na Podolu (Ukraina); od jego nazwiska utworzono nazwy kilkunastu skamieniałości i minerału staszicytu, a także jednokomórkowca z grupy bruzdnic. W 1992 wyemitowano z jego wizerunkiem polską monetę kolekcjonerską o nominale 200 000 zł. Moneta ta została wykonana ze srebra próby 750 w nakładzie 20 000 egzemplarzy, miała średnicę 32 mm i wagę 16,5 g, rant gładki. Wizerunek Staszica widniał na banknotach o nominale 50 000 złotych, wyemitowanych z datami 1 grudnia 1989 oraz 16 listopada 1993, będących w obiegu w latach 1989–1994 (emisja z 1989 r.) oraz 1994–1996 (emisja z 1993 r.). W uznaniu zasług Stanisława Staszica w rozwój polskiego szkolnictwa, 3 czerwca 2015 r. odsłonięto przed gmachem Rektoratu Politechniki Świętokrzyskiej w Kielcach jego posąg. Imię Stanisława Staszica nadano ponad dziesięciu liceom ogólnokształcącym w Polsce: Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Ciechocinku I Liceum Ogólnokształcące im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Lublinie VI Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Stanisława Staszica we Lwowie Liceum Ogólnokształcące nr I im. Stanisława Staszica w Ostrowcu Świętokrzyskim IV Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Sosnowcu III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Stanisława Staszica w Stanisławowie II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Starachowicach II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Tarnowskich Górach XIV Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Warszawie I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Zgierzu II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Pile I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Pleszewie Zespół Szkół nr 1 im. Stanisława Staszica w Bochni. Technikum nr 1 im. Stanisława Staszica w Nowym TomyśluJako filia Zespołu Szkół nr. 1 W Nowym Tomyślu. III Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Skarżysku-Kamiennej (niestniejące) Uchwałą Sejmu RP X kadencji z 26 września 2025 zdecydowano o ustanowieniu roku 2026 „Rokiem Stanisława Staszica”.. W ramach obchodów w Pile odbędzie się chrzest róży imienia Stanisława Staszica, premiera płyty jazzowej inspirowanej jego postacią oraz prezentacja przewodnika, w którym Staszic oprowadza po swoim rodzinnym mieście.
Twórczość Dzieła