Połajewo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie czarnkowsko-trzcianeckim, w gminie Połajewo. Miejscowość jest siedzibą gminy Połajewo. Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 178.

Części Połajewa +Integralne części wsi Połajewo SIMC Nazwa Rodzaj 0528770 Jakubowo część wsi (zniesiona w 2023 r.)0528787 Lisia Góra część wsi (zniesiona w 2023 r.)0528793 Stare Wybudowanie część wsi (zniesiona w 2023 r.)

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej pierwszej połowy XIV wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w łacińskojęzycznym dokumencie z 1387 pod zlatynizowaną staropolską nazwą „Polayewo, Polagewo", 1388 „Palagewo”, 1389 „Polagowo, Polajevo, Połajew”, 1392 „Polayevo”, 1400 „Polayewice”, 1403 „Polayewo”, 1424 „Polayowo”, 1486 „Połajewo”, 1510 „Polajewo”, 1580 „Polaiewo”, 1622-1624 „Połaiewo”, 1756-1757 w polskim fragmencie „z Połajewem”, 1783-1784 „Połaiewo”.

Według językoznawców nazwa pochodzi od nazwy osobowej „Połaj” z dodaniem sufiksu „-ewo” oraz przejściowo „-owo, ewice”. Od nazwy miejscowej wsi Połajewo, pochodzi również odmiejscowe nazwisko Połajewskich - szlachty polskiej, która od średniowiecza była dawnymi właścicielami miejscowości. Od nazwy Połajewo wywodzi się także nazwa sąsiedniej wsi Połajewko.

Po rozbiorach Polski pruska administracja urzędowo wprowadziła całkowicie nową, niemiecką nazwę „Gludenau”. W XVIII i XIX wieku stosowano także polską nazwę. W 1887 odnotowano polską nazwę „Połajewo”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w pierwszej połowie XX wieku wprowadzono nazwę polską jako urzędową, która obowiązywała w okresie międzywojennym. W 1921 odnotowano polską nazwę „Połajewo”.

Historia Miejscowość była wsią szlachecką należącą do lokalnej szlachty wielkopolskiej z rodu Połajewskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Czarnkowskich herbu Nałęcz III. W 1450 leżała w powiecie poznańskim, województwa poznańskiego w Korony Królestwa Polskiego. Od 1408 była siedzibą własnej parafii. W 1510 leżała w dekanacie Oborniki.

Jako pierwszy właściciel odnotowany został w latach 1387-1405 Piotr Połajewski z Połajewa noszący też przezwisko "Chemka". W latach 1387-1404 prowadził on spory sądowe z powodu długów żydowskich z Jankiem z Lutomia, Janem z Łukowa, Bodzętą z Górki, Niemierzą ze Sławna, Stanisławem z Kolna. W 1389 z wyroku sądu miał odstąpić Mścigniewowi Brodziszewskiemu zastaw w Prusimiu wartości 40 grzywien oraz dać 10 grzywien za szaty. W 1389 wraz z bratem Janem w razie nieuiszczenia 40 grzywien poręki za Jana z Łukowa i kasztelana radzyńskiego Wincentego z Pniew, mieli im odstąpić na wieczne czasy 10 łanów, 4 karczmy oraz folwark w Połajewie. W 1391 odnotowano kolejny spór z Andrzejem Kowalskim ze wsi Kowalskie w powiecie gnieźnieńskim oraz z Niczkiem zwanym Rożek o 16 grzywien i karczmę w Połajewie. W 1392 Piotr Połajewski winien był Andrzejowi Kowalskiemu 25 grzywien, a sąd polecił wwiązać Andrzeja w zastaw obejmujący gospodarstwa 8 kmieci w Połajewie oraz karczmę koło stawu połajewskiego, a ponieważ Andrzej Kowalski jednocześnie winien był swemu krewnemu Jankowi 7,5 grzywny, sąd przysądza temu krewnemu czynsz w wysokości połowy grzywny od tej sumy z tej części Połajewa, którą otrzyma Andrzej. W latach 1398-1401 Piotr Połajewski z synami Janem zwanym "Dziurką" oraz "Chemką" prowadził spór z kasztelanem kaliskim Świętosławem z Szubina o 40 grzywien za bydło oraz konia wartości 10 grzywien.

W latach 1391-1398 wieś odziedziczyli synowie Piotra Połajewskiego - Jan zwany "Dziurka" lub "Czurca" oraz Piotr zwany Chemka. W 1394 tenże Jan prowadził spór z teściową Katarzyną Łagiewnicką z Łagiewnik, wsi królewskiej koło Poznania, o 50 grzywien posagu swej żony Gertrudy. W 1403 Piotrek Chemka miał zastępować w sądzie Wincentego Obrzyckiego, w razie jego nieobecności.

W 1392 wojewodzina Wichna z Sierakowa prowadziła spór sądowy z Żydem Aronem z Poznania w związku z wsią Połajewo. W 1394 zeznajła, że przez 2 lata pobierała czynsz od 8 kmieci w Połajewie. W 1403 biskup poznański Wojciech Jastrzębiec] przeznaczył różne dziesięciny, a w tym m.in. z Połajewa, na uposażenie wikariuszy katedry poznańskiej. W 1406 papież Grzegorz XII zatwierdził tę darowiznę.

W latach 1434-1448 jako właściciel we wsi notowany był Piotr Obrzycki syn Wincentego z Połajewa. W 1434 w jego imieniu Gotard Dołęga z Połajewa toczył proces z Krukiem, kmieciem z Wielinia koło Ostroroga, obecnie to wieś Wielonek. W 1435 Piotr Obrzycki zapisał Mikołajowi Dzięciołowi z Gniewniewic na Mazowszu 500 grzywien na Połajewie oraz na Sierakówku. W 1447 odstępił Boruszyn, Połajewo, Sierakówko i Tarnowiec podkomorzemu poznańskiemu Janowi Czarnkowskiemu w zamian za 1/4 Żelichowa wsi królewskiej w dobrach wielichowskich oraz 3000 grzywien. W 1448 Piotr Obrzycki przegrał proces z podsędkiem poznańskim Dobrogostem z Kolna o 94 grzywien szer. groszy, 101 złotych poręki oraz tyleż tytułem odszkodowania. Sąd dał Dobrogostowi wwiązanie w dobra Obrzycko oraz Połajewo należące do Piotra wg proporcji: za każde 10 grzywien długu otrzymać miał jeden łan osiadły lub 2 łany opuszczone i mógł zatrzymać je tak długo, dopóki dług nie zostanie spłacony.

W latach 1447-1580 miejscowość należała do szlacheckiego rodu wielkopolskiego Czarnkowskich. W 1447 podkomorzy poznański Jan Czarnkowski zakupił wieś od Piotra Obrzyckiego. W 1448 miał prawo bliższości do wsi. W 1450 sprzedał on z zastrzeżeniem prawa odkupu Połajewo i Sierakówko za 1457 złotych węgierskich Domaratowi z Margonina określając granice tych wsi. W latach 1486-1496 Połajewo odnotowane zostało w posiadaniu Czarnkowskich. W 1484 wojewoda poznański i kaliski, kasztelan gnieźnieński i santocki Sędziwój Czarnkowski zapisał swojej żonie Dobrochnie z Kościelca 400 grzywien z prawem odkupu na Połajewie i Młynkowie. Po jego śmierci jego synowie Maciej Czarnkowski oraz Sędziwój Czarnkowski w 1507 dokonują podziału majątku ojca w wyniku czego Maciej otrzymuje Połajewo. W 1557 wieś otrzymał w spadku po ojcu Piotr Czarnkowski.

Miejscowość odnotowały także historyczne rejestry podatkowe dzięki którym znamy stosunki własnościowe we wsi. W 1499 wieś nie zapłaciła wiardunków królewskich. W 1508 zapłaciła wiardunki wojenne od 9 łanów oraz od dwóch karczm. W 1510 miał miejsce pobór podatkowy od 8 łanów oraz dwóch karczm. W 1510 w Połajewie było 9,5 łana osiadłego, sołectwo osiadłe i drugie sołectwo opuszczone, które uprawiał dziedzic, a także folwark. W 1563 pobrano podatki od 8,5 łana oraz od karczmy. W 1577 podatki ze wsi zapłacił kasztelan poznański Piotr Czarnkowski. W 1580 Piotr Czarnkowski zapłacił pobór od 10 łanów, 13 zagrodników, krawca, karczmy z rolą oraz młyna wodnego o dwóch kołach wodnych.

Dokumenty historyczne przy okazji lokalnych procesów odnotowały także zwykłych mieszkańców wsi. W latach 1445-1446 odnotowany został Michał „laicus” oraz Michał Zimny z Połajewa, a w 1445 sołtys połajewski Wach. W 1445 Michał pleban połajewski toczył spór z sołtysem Wachem oraz z Michałem z Połajewa pozywając Michała o zaległe od 6 lat 6 groszy mesznego, które Michał powinien płacić po wygnaniu z karczmy plebańskiego karczmarza. Michał zeznał, że nigdy z tej karczmy nie płacono mesznego, a pleban z powodu niedopełnienia warunków umowy zażądał od Michała zwrotu roli, którą mu przed kilku laty wydzierżawił w celu jej wykarczowania.

W 1446 Szymon pleban połajewski pozwał Michała Zimnego z Połajewa o to, że wbrew woli plebana uprawiał role należące do kościoła w Połajewie i w ostatnich 2 latach zebrał z nich zboże dwóch gatunków o wartości 6 grzywien. Robił to mimo iż pleban napominał go, że może uprawiać te role tylko pod warunkiem oddawania połowy zbiorów plebanowi. Pleban pozwał go również o siano wartości 4 grzywien, zebrane w ciągu 2 lat z łąki należącej do kościoła. Pełnomocnik Michała dowodził, że pleban wydzierżawił mu jeden łan roli na 6 lat w zamian za czynsz jednej grzywny rocznie. Michał od roku uprawiał ten łan, obsiał go i nawiózł mierzwą, jednakże w ostatnim roku pleban nie pozwolił mu na zebranie 9 kóp grochu z tego pola.

W 1628 we wsi wybudowano nowy kościół św. Andrzeja. Połajewo było siedzibą parafii, do której oprócz niej należały Krośnino, Krośninko i Przybychowo, a w 1632 do parafii włączono także sąsiednią parafię Boruszyn ponieważ nie mogła się ona utrzymać z powodu zbyt szczupłych dochodów. W renesansie Mateusz Kossior dla połajewskiego kościoła stworzył tryptyk.

Wieś szlachecka położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga NarodówAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 25.. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie pilskim.

Znajduje się tutaj katolicki kościół parafialny św. Michała Archanioła i zabytkowy park wiejski.

Ludzie związani z Połajewem W 1888 w miejscowości urodził się abp Walenty Dymek, metropolita poznański, na placu przed miejscowym kościołem parafialnym znajduje się pomnik tego dostojnika.

W 1907 w miejscowości urodził się Czesław Surma – żołnierz AK w stopniu porucznika, uczestnik Akcji Bollwerk.

W 1919 roku w Połajewie urodziła się Jadwiga Tymek – harcerka, działaczka Szarych Szeregów i AK, zmarła w Auschwitz-Birkenau.

W 2021 Magdalena Gessler nakręciła we wsi odcinek programu Kuchenne rewolucje, przekształcając restaurację Silvano w Karczmę Gę gę gęDaria Przybysz, Kuchenne rewolucje. Karczma Gę gę gę w Połajewie, w: „Głos Wielkopolski” (Magazyn), 10.9.2021, s. 25.

Zobacz też Połajewo

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych () GUS. Rejestr TERYT

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Nieoficjalna strona Połajewa Strona internetowa

Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)