Stanisław Kania (ur. 8 marca 1927 we Wrocance, zm. 3 marca 2020 w Warszawie) – polski polityk, poseł na Sejm PRL VI, VII, VIII i IX kadencji (1972–1989), w latach 1980–1981 I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, członek Rady Państwa (1982–1985). Budowniczy Polski Ludowej.
Życiorys thumb|Grób Stanisława Kani na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie Urodził się 8 marca 1927 we wsi Wrocanka. Jego rodzicami byli Józef i Katarzyna. W latach 40. pracował jako robotnik. W 1944 wstąpił w szeregi Batalionów Chłopskich. W styczniu 1945 wstąpił do Związku Walki Młodych i został przewodniczącym koła w rodzinnej miejscowości. W kwietniu tego samego roku wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej. Brał udział w kampaniach organizowanych przez partię, takich jak organizowanie Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej oraz referendum ludowe przeprowadzone w 1946. Został zastępcą pełnomocnika okręgowej komisji wyborczej na powiat jasielski. W lutym 1947 został przewodniczącym zarządu powiatowego ZWM w Jaśle. W grudniu tego samego roku został kierownikiem Wydziału Młodzieży Wiejskiej w Rzeszowie. W wieku 21 lat został wybrany na delegata na zjazd zjednoczeniowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Do września 1950 pracował w Zarządzie Wojewódzkim ZMP. W 1952 ukończył Szkołę Partyjną przy KC PZPR. Po ukończeniu szkoły pracował jako kierownik Wydziału Młodzieży Wiejskiej i członek prezydium zarządu głównego ZMP. Po rozwiązaniu organizacji w styczniu 1957 pracował w krajowej radzie spółdzielczości produkcyjnej, jednocześnie uczył się w Liceum Ogólnokształcącym dla Pracujących nr 1 w Warszawie. Świadectwo dojrzałości otrzymał 12 kwietnia 1958. 1 września tego samego roku rozpoczął pracę w Warszawskim Komitecie Wojewódzkim. Do 31 sierpnia 1960 sprawował funkcję kierownika wydziału rolnego. Od 1 września 1960 do 30 listopada 1968 był sekretarzem Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego partii. Od września 1962 studiował eksternistycznie zagadnienia ekonomicznie ze specjalnością ekonomii rolnictwa w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR. W czerwcu 1964 na IV zjeździe PZPR został zastępcą członka Komitetu Centralnego. W listopadzie 1968 na V zjeździe został członkiem Komitetu Centralnego PZPR.
Od 1 grudnia 1968 do 16 kwietnia 1971 kierownik Wydziału Administracyjnego KC PZPR. Od 16 kwietnia 1971 do 6 września 1980 sekretarz KC PZPR, a od 12 grudnia 1975 do 18 października 1981 członek Biura Politycznego. Jako sekretarz KC przez całą dekadę lat 70. nadzorował m.in. aparat bezpieczeństwa, tj. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Ministerstwo Obrony Narodowej, w tym Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego w latach 1971–1980. Zajmował się szeroko rozumianą problematyką porządku publicznego, wymiaru sprawiedliwości, polityką wyznaniową, pracą wychowawczą w siłach zbrojnych, ochroną zdrowia oraz sprawami kombatantówStanisław Kania w rozmowie z Andrzejem Urbańczykiem. Zatrzymać konfrontację. BGW, Warszawa 1991, s. 57.. W końcówce rządów Edwarda Gierka w sierpniu 1980 strajkowało 700 tys. ludzi w 700 zakładach w całym krajuZatrzymać konfrontację. Stanisław Kania w rozmowie z Andrzejem Urbańczykiem. BGW. Warszawa 1991, s. 38.. W sierpniu powierzono mu przewodniczenie partyjno-rządowemu zespołowi ds. koordynacji działań władzy dla rozwiązania tego największego w dziejach Polski Ludowej konfliktu strajkowegoZatrzymać konfrontację. Stanisław Kania..., s. 12.. Walnie przyczynił się do podpisania porozumień sierpniowych.
Od 6 września 1980 do 18 października 1981 był I sekretarzem KC PZPR. Objął to stanowisko po Edwardzie Gierku, usuniętym w wyniku wydarzeń sierpnia 1980. Od początku pełnienia funkcji opowiadał się za przezwyciężeniem kryzysu polityczno-gospodarczego poprzez politykę odnowy, czyli reformowanie państwa, gospodarki i partii. Za rozwiązywaniem napięć społecznych i konfliktów metodą dialogu i porozumienia. Stopniowo narastała ostra krytyka ze strony ZSRR i innych państw socjalistycznych, domagających się zmiany polityki, siłowego rozwiązania polskich problemów poprzez wprowadzenie stanu wojennegoPrzed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982. Dokumenty. Tom 1. IPN. Warszawa 2006.Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982. Dokumenty. Tom 2. IPN. Warszawa 2007.. Przeciwdziałał radzieckiej interwencji zbrojnej w grudniu 1980 oraz kolejnemu zagrożeniu na wiosnę 1981Wejdą nie wejdą. Polska 1980–1982. Konferencja w Jachrance, listopad 1997. Aneks, s. 194.Zatrzymać konfrontację. Stanisław Kania..., s. 82, 111.. W czerwcu 1981 kierownictwo KPZR skierowało list – czyli swoiste ultimatum – do KC PZPR zawierający krytykę kierownictwa, domagający się uderzenia w przeciwników politycznych i zawieszenia przygotowań do IX zjazdu PZPRXI Plenum KC PZPR (9–10 czerwca 1981). Dokumenty i materiały. Polska mniej znana 1944–1989. Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Fundacja Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL. Warszawa 2022.Zatrzymać konfrontację. Stanisław Kania..., s. 154..
Pomimo różnorodnych radzieckich nacisków realizował dotychczasową politykę, doprowadzając do kontynuacji najbardziej demokratycznej kampanii wyborczej i zjazdu w dziejach PZPR. Powierzono mu na zjeździe dalsze sprawowanie funkcji I sekretarza Komitetu Centralnego. IX zjazd opowiedział się za obroną socjalistycznego charakteru państwa, demokratyzacją partii, państwa, reformowaniem gospodarki, trwałością linii porozumienia, otwarciem na współdziałanie z „Solidarnością”, programem przezwyciężenia kryzysu i stabilizowania gospodarkiIX Nadzwyczajny Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 14–20 lipca 1981 r. Stenogram obrad plenarnych. Książka i Wiedza 1983.Zatrzymać konfrontację. Stanisław Kania..., s. 170..
18 października 1981 złożył rezygnację ze stanowiska I sekretarza, sprzeciwiając się zamiarowi wprowadzenia stanu wojennego. Na skutek różnych okoliczności kończyły się możliwości realizowania polityki, której był ważnym twórcą i do której nadal był przekonanyZatrzymać konfrontację. Stanisław Kania..., s. 235..
W latach 1981–1983 był członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.
Poseł na Sejm PRL VI, VII, VIII i IX kadencji. Od maja 1982 do listopada 1985 był członkiem Rady Państwa, w latach 1983–1985 przewodniczącym Komisji ds. Samorządu Pracowniczego przy Radzie Państwa. W Sejmie IX kadencji (1985–1989) przewodniczący Komisji Spraw Samorządowych. W latach 1985–1990 był członkiem Rady Naczelnej Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Członkiem Komitetu Centralnego PZPR pozostawał do X Zjazdu PZPR w lipcu 1986. 28 listopada 1988 wszedł w skład Honorowego Komitetu Obchodów 40-lecia Kongresu Zjednoczeniowego PPR-PPS – powstania PZPR„Trybuna Robotnicza”, nr 277, 29 listopada 1988, s. 5..
12 stycznia 2012 na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie został uniewinniony z zarzutu wprowadzenia stanu wojennego. W czerwcu 2013 Sąd Apelacyjny oddalił apelację prokuratora IPN. 29 kwietnia 2014 kasację IPN oddalił też Sąd Najwyższy.
Od 1949 był żonaty z Wandą Józefą z domu Jasińską (1927–2026)Wyszukiwarka grobów w Warszawie..
Śmierć i pogrzeb Zmarł 3 marca 2020 w Warszawie w wieku prawie 93 lat. Był ostatnim żyjącym I sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera C6-tuje-6). W jego pogrzebie, przypadającym w czasie ograniczeń związanych z epidemią koronawirusa, uczestniczyły 34 osoby, m.in. wicemarszałek Senatu Bogdan Borusewicz.
Wyniki wyborcze Wybory Komitet wyborczy Organ Okręg Wynik 1972 Front Jedności Narodu Sejm PRL VI kadencji nr 18 (Gdynia) 309 414 (97,12%). 1976 Front Jedności Narodu Sejm PRL VII kadencji nr 16 (Gdynia) 384 286 (97,85%). 1980 Front Jedności Narodu Sejm PRL VIII kadencji nr 17 (Gdynia) 398 155 (96,70%). 1985 Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego Sejm PRL IX kadencji nr 16 (Gdańsk) 295 073 (88,00%). 1989 Polska Zjednoczona Partia Robotnicza Sejm PRL X kadencji lista krajowa 6 877 825 (40,33%).
Ordery i odznaczenia Order Budowniczych Polski Ludowej (1977)Stefan Oberleitner, Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705–1990: vademecum dla kolekcjonerów. Polska Rzeczpospolita Ludowa, 1944–1990, Wydawnictwo Kanion, 1992, s. 20. Order Sztandaru Pracy I klasy Order Sztandaru Pracy II klasy (1969)„Głos Słupski”, nr 185, 18 lipca 1969, s. 2. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1954). Krzyż Partyzancki Medal 30-lecia Polski Ludowej (1974)Medale 30-lecia dla czołowych działaczy partyjnych i państwowych, „Trybuna Robotnicza”, nr 170, 19 lipca 1974, s. 1. Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984) Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955). Złoty Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Srebrny Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Medal im. Ludwika Waryńskiego (1988)„Życie Partii”, nr 5 (543), 8 marca 1989, s. 20. Złota odznaka „Za zasługi dla województwa warszawskiego” (1969)„Trybuna Ludu”, nr 3, 4 stycznia 1969, s. 1. Złota Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” (1970)Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, nr 3, 30 kwietnia 1970, s. 9. Złota odznaka „Zasłużonego działacza Zrzeszenia Prawników Polskich” (1976)„Prawo i Życie”, nr 7 (592), 15 lutego 1976, s. 2. Medal 30-lecia Zrzeszenia Prawników Polskich (1976) Odznaka honorowa „Za zasługi w rozwoju województwa koszalińskiego” (1970)Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, nr 12, 31 grudnia 1970, s. 3. Odznaka „Zasłużony dla województwa rzeszowskiego” (1972)Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie, nr 2, 1 lutego 1972, s. 22. Medal pamiątkowy „40-lecia PZPR” (1988)W 40. rocznicę kongresu zjednoczeniowego, „Głos Pomorza”, nr 292, 16 grudnia 1988, s. 2. Medal jubileuszowy „Trzydziestolecia zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” (ZSRR, 1975)Medale radzieckie dla polskich przywódców, „Dziennik Bałtycki”, nr 106, 9–11 maja 1975, s. 1. Medal 90-lecia urodzin Georgi Dymitrowa (Bułgaria, 1972)Medale Georgi Dymitrowa dla członków kierownictwa PZPR, „Trybuna Robotnicza”, nr 266, 8 listopada 1972, s. 1. Medal 50-lecia Komunistycznej Partii Czechosłowacji (Czechosłowacja, 1971)Medale 50-lecia KPCz dla kierowniczych działaczy PZPR, „Trybuna Robotnicza”, nr 174, 24–25 lipca 1971, s. 2. Medal 30-lecia wyzwolenia Czechosłowacji przez Armię Radziecką (Czechosłowacja, 1975)Medale z okazji 30-lecia wyzwolenia Czechosłowacji, „Trybuna Ludu”, nr 127, 3 czerwca 1975, s. 4.
Przypisy
Bibliografia Antoni Czubiński: Dzieje najnowsze Polski, tom 2, Wielkopolska Agencja Wydawnicza, Poznań 1992. Jerzy Eisler: Grudzień'70, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.
Władysław Góra: Polska Ludowa 1944–1984: zarys dziejów politycznych, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. Lech Kowalski: Generał ze skazą, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 2001. Tadeusz Mołdawa: Ludzie władzy 1944–1991, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1991, s. 369. Witold Pronobis: Polska i świat w XX wieku, Wydawnictwo Editions Spotkania, 1991. Juliusz Stroynowski, ed.: Who is who in the Socialist countries of Europe: a biographical encyclopedia of more than 12,600 leading personalities in Albania, Bulgaria, Czechoslovakia, German Democratic Republic, Hungary, Poland, Romania, Yugoslavia 1989, tom 3, K.G. Saur Pub., 1989 Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy: wspomnienia, Wydawnictwo Fakt, Warszawa 1990. Ryszard Terlecki: Miecz i tarcza komunizmu: historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce, 1944–1990, Wydawnictwo Literackie, 2007. „Trybuna Ludu”, 13–14 grudnia 1975, s. 2. Kto jest kim w Polsce 1984, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984. Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, Wyd. „Aneks”, Londyn 1991.