Raciąż () – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie tucholskim, w gminie Tuchola.

Wieś jest siedzibą sołectwa Raciąż, w którego skład wchodzą również: Borki, Mrowiniec, Nadolna Karczma, Nadolnik, Raciąski Młyn, Raciąż-Piaski, Wybudowanie Raciąskie, Wysocki Młyn i Wysoka.

Do 1954 roku miejscowość była siedzibą gminy Raciąż. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie bydgoskim.

Wieś jest położona na zachodnim krańcu Borów Tucholskich, otoczona trzema jeziorami: Raciąskim, Rudnica i Przylonek połączonym poprzez Raciąską Strugę z Brdą. Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) zamieszkuje ją 1052 mieszkańców, jednak ta liczba szybko się zmienia, gdyż wieś rozwija się bardzo dynamicznie. Mimo to jest to miejscowość zaciszna, leżąca z dala od głównych dróg i tras przelotowych.

Integralne części wsi Raciąż do 2023 r. SIMC Nazwa Rodzaj1037519 Borki przysiółek

Historia mały|Najstarszy zachowany dom w Raciążu, znajdujący się na ulicy Kasztelańskiej, zbudowany po 1851 rokuRaciąż i okolice dla każdego, Jerzy Szwankowski 2021. W trakcie badań archeologicznych stwierdzono w Raciążu ślady osady z czasów kultury łużyckiej oraz z IX-X wieku. W połowie XIII wieku wybudowano w Raciążu drewniano-ziemny gród obronny, który znajdował się około 3,5 km na północny zachód od obecnej wsi, nad jeziorem Śpierewnik. Mieścił się w nim ośrodek kasztelański co oznacza, że miejscowość ta była centrum administracyjnym dla całego pobliskiego terytorium. Potwierdza ten fakt wzmianka z 1178 roku z dokumentu księcia pomorskiego Sambora I, który wymienił Raciąż obok innych grodów kasztelańskich w Świeciu i Wyszogrodzie. Pod grodem przebiegał szlak handlowy do Gdańska, co stworzyło dogodne warunki do stworzenia tu komory celnej i prawdopodobnie targu. Gród został spalony w 1256 roku, kiedy to Mściwoj II, syn księcia pomorskiego Świętopełka II, zdobył NakłoWywołało to krótkotrwałą wojnę wielkopolską-pomorską zakończoną w połowie 1256 r. rezygnacją Świętopełka z Nakła, por. Gerard Labuda, Zwycięstwo ustroju wczesnofeudalnego na Pomorzu Wschodnim (1120-1310), w: Historia Pomorza, t. I, do roku 1466, Poznań 1972, s. 529.. W odwet książęta Przemysł I wspólnie z księciem Kazimierzem I kujawskim wyprawili się na początku zimy 1255/1256 i najechali na ziemie podległe Świętopełkowi I, zdobywając gród w Raciążu. „Kronika Wielkopolska” poświadcza, że nacierający podpalili gród, a „Rocznik kapituły poznańskiej” podaje, że w ręce księcia Przemysła dostał się kasztelan Sokół, wojski i chorąży. Gród jednak niedługo potem odbudowano. Na terenie grodu znajdowała się murowana romańska wieża, w której prawdopodobnie więziony był w 1269 roku książę Mściwój II przez brata Warcisława II i stryja Sambora IIM.Kowalczyk, Raciąż-średniowieczny gród i kasztelania, Łódź 1986, s. 134..

Po książętach pomorskich Raciąż stał się własnością Piotra Święcy, razem z Bysławiem i Cekcynem oraz z grodem w Nowem. W 1313 roku Piotr Święca oddał Krzyżakom gród Nowe z okolicami. W latach 1325–1330 w ręce zakonu przeszła także Tuchola i okolice, przez którą przeprowadzono nowy szlak handlowy. W roku 1325 nadał Piotr Święca karczmę karczmarzowi z Raciąża – Wawrzyńcowi Walce. W 1349 roku nastąpiła lokacja wsi chłopskiej na prawie chełmińskim. W 1454 roku Raciążu przeszedł w ręce króla Polski, jako część starostwa tucholskiego.

W 1632 roku istniał w Raciążu kościół w połowie murowany i w połowie zbudowany z drewna i przykryty dachówką, wnętrze ozdabiały trzy ołtarze: główny – dedykowany św. Trójcy i dwa boczne poświęcone Najświętszej Maryi Pannie oraz Matce Boskiej Boleściwej i Zmartwychwstaniu Pańskiemu. Dnia 6 sierpnia 1851 w wyniku ogromnego pożaru większość budynków w Raciążu uległa spaleniu wraz z kościołem, plebanią, szkołą i szpitalem dla ubogichWłodzimierz Jastrzębski, Dzieje Raciąża i miejscowości sołeckich, 2014.

W latach 1862–1866 wybudowano neogotycki kościół p. w. Trójcy Świętej, który stał się ośrodkiem jednej z najstarszych parafii na Pomorzu. Podczas drugiej wojny światowej w wyniku ostrzału zniszczona została wieża, którą odbudowano w 1975 r. Wystrój wnętrza, wykonanego w stylu późnobarokowym i neogotyckim, stanowią trzy ołtarze, ambona i chrzcielnica, jednym z głównych fundatorów kościoła był urodzony w Raciążu ksiądz Józef Kręcki (1783 -1856) proboszcz Sypniewski. Nieopodal bezstylowa, parterowa plebania z 1858 r., murowana z cegły, z dachem dwuspadowym.

Od 26 października 1906 r. do co najmniej 20 lutego 1907 r. (lub dłużej) w miejscowej szkole elementarnej trwał strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. Z uczestników strajku znane są nazwiska następujących dzieci: Kręccy, Stachurscy. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła ponad 460 (!) szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czeleL. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906–1907, Gdańsk 2009, s. 97.. 14 lipca 1925 roku wójtem w Raciążu został działacz niepodległościowy i społeczny Edmund KręckiWłodzimierz Jastrzębski, Dzieje Raciąża i miejscowości sołeckich, 2014,, s. 158, 177..

Rodzina Janta-Połczyńskich Z Raciąża wywodzi się także rodzina Janta-Połczyńskich, której dwór jest obecnie wykorzystywany jako Dom Pomocy Społecznej Wysoka. Najbardziej znanym przedstawicielem tejże rodziny jest Leon Janta-Połczyński,działacz niepodległościowy i minister rolnictwa, oraz jego żona Maria, która była matką chrzestną żaglowca „Dar Pomorza”. Oprócz dworu Janta-Połczyńskich, w Raciążu znajduje się również mauzoleum, które powstało na przełomie XIX i XX wieku w stylu klasycystycznym.

Grodzisko Raciąż Około 3,5 km na północny zachód od obecnej wsi, na półwyspie w południowej części jeziora Śpierewnik (Przysarcz), znajdują się ślady drewniano-ziemnego grodu obronnego z połowy XIII wiekuGrodzisko Raciąż., będącego dawniej siedzibą kasztelanii. W roku 2012 dokonano jego rekonstrukcjiDariusz Jędrzejewski 15 rowerowych krain na aktywny urlop w Polsce, National Geographic, 2013, ., w ramach której powstały tu drewniane pomosty umożliwiajce dostęp na teren półwyspu (w XIII wieku wyspy), punkt widokowy, brama wjazdowa, fragmenty palisady i obrysy domów.

Urodzeni w Raciążu Kazimierz Kręcki – polski ksiądz rzymskokatolicki, działacz społeczny, jeden z założycieli Ligi Polskiej. Jan Walenty Kręcki (1823-1894) – polski ksiądz rzymskokatolicki, powstaniec wielkopolski 1848 roku, brat Kazimierza Kręckiego Włodzimierz Jastrzębski, Dzieje Raciąża i miejscowości sołeckich, 2014, ISBN 978-83-940310-0-8. str.273 i 274 Józef Kręcki – ur. 15 marca 1921 w Raciążu, zm. 12 maja 1944 pod Monte Cassino) – patriota, polski żołnierz, bohater bitwy o Monte Cassino, autor zapisków wojennych, syn Edmunda Kręckiego. Kamień z grobu Józefa Kręckiego z cmentarza w Monte Cassino poświęcił 8 listopada 1983 roku papież Jan Paweł II. Ten kamień wmurowano w fundament kościoła parafialnego Matki Boskiej Fatimskiej w Strzelcach koło Łasina. Na podstawie dekretu naczelnego wodza I. dz.3504/Pers.44 z 26 lipca 1944 r. został mu nadany pośmiertnie Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino Jerzy Szwankowski, Józef Kręcki Zapiski wojenne, 2018, ISBN 978-83-940310-2-2.Włodzimierz Jastrzębski, Dzieje Raciąża i miejscowości sołeckich, 2014, ISBN 978-83-940310-0-8

Zobacz też Raciążek Lotyń Lutom Żalno Wysoka

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Rejestr TERYT.

Bibliografia M.Kowalczyk Raciąż – średniowieczny gród i kasztelania, Łódź 1986

Linki zewnętrzne http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/356 Oficjalna strona internetowa Grodu Raciąż

Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie kujawsko-pomorskim