thumb|Mapa dialektów japońskich Język japoński (jap. nihon-go) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.
W Japonii nie ma prawa, które definiowałoby japoński jako język urzędowy Japonii.
Historia i pochodzenie Pochodzenie języka japońskiego jest nieznane i jest przedmiotem sporów wśród językoznawców. Wysuwane są hipotezy, jakoby należał on do języków uralo-ałtajskich – jak turecki i mongolski – lub jakoby był spokrewniony z polinezyjskimi. Zauważane są także pewne podobieństwa do koreańskiego jak: ogólna struktura, harmonia samogłosek, brak koniunkcji, szerokie zastosowanie języka grzecznościowego.
Jednak wymowa w języku japońskim znacznie różni się od koreańskiej, przez co języki te są wzajemnie niezrozumiałe.
Żadna z hipotez nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, którego pochodzenie nie zostało jednoznacznie ustalone na gruncie lingwistyki.
Adaptacja chińskich znaków od VI wieku była ważnym wydarzeniem w rozwoju języka. Do XII wieku sylabiczne systemy zapisu fonetycznego: hiragana i katakana, zostały ukształtowane z kanji, pozwalając Japończykom na pisanie w swoim ojczystym języku. Z biegiem lat do japońskiego napływały tysiące słów z portugalskiego, holenderskiego, angielskiego oraz chińskiego. Wpływ tych dwóch ostatnich języków jest zdecydowanie największy.
Najstarsze znane teksty to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku. Są to dwie kroniki nazywane łącznie Ki-Ki. Zostały napisane chińskimi znakami: Kojiki po japońsku, a Nihongi po chińsku. Już wtedy bowiem zaczęto używać znaków chińskich do zapisu wymowy. Klasyczny język pisany, literacki nazywa się bungo (文語). Został on oparty na języku z okresu Heian (794–1185). Nie należy mylić go z klasycznym językiem japońskim.
Wymowa Słownictwo japońskie jest zapisywane w transkrypcji Hepburna, używanej w pracach japonistycznych i międzynarodowych publikacjach na całym świecie (także w Wikipedii)Transkrypcja Hepburna (jap. Hebon-shiki rōma-ji, dosł. „rzymskie/łacińskie znaki typu Hepburna” lub hyōjun-shiki rōma-ji, dosł. „standardowe znaki rzymskie/łacińskie”), ze względu na powszechne stosowanie w Japonii i na świecie, jest standardem pisania słów japońskich pismem łacińskim. Jest to jedyny system latynizacji, który pozwala obcokrajowcom, bez wcześniejszej wiedzy, wymawiać japońskie słowa stosunkowo poprawnie i zrozumiale. Dodatkowym argumentem jest powszechna znajomość języka angielskiego na świecie. W szkołach japońskich używa się również systemu kunrei-shiki, co dezorientuje dzieci. Ma to ulec zmianie w wyniku wprowadzenia szerokiego zakresu nauki języka angielskiego w szkołach podstawowych od 2020 roku.. Większość spółgłosek i samogłoski (jest ich 5): a, i, u, e, o są wymawiane, jak w języku polskim. Mogą występować w postaci wydłużonej (por. hasło Iloczas), z kreską nad literami: ā, ī, ū, ē, ō.
Spółgłoski: ch, j, sh, ts, z, w, y wymawia się następująco: ch → ć lub ci, np. cha – cia j → dź lub dzi, np. jā – dziaa sh → ś lub si, np. sha – sia ts → c lub c-s, np. tsu – cu z → dz, np. za – dza y → j, np. ya – ja w → u lub ł, np. wa – ła n → wymawia się w zależności od następującej po nim spółgłoski, przed: „m”, „p”, „b” → wymawia się „m” (stąd kombu, ale w transkrypcji zapis konbu, tempura → tenpura); przed: „n”, „r”, „ts”, „z”, „ch” „j” „t”, „d” → wymawia się „n” (np. tendon, ponzu)
Samogłoska u ma charakter „płaski”, co powoduje, że w niektórych słowach nie jest wymawiana, np.: suki (quasi-przym., wym. ski) → „lubienie”, „ulubiony”, „upodobanie”; sukiyaki → (potrawa kuchni japońskiej, wym. skiyaki); sukoshi → trochę, nieco, odrobinę (wym. skoshi); -desu (pomocn., wym. des).
Struktura zdania Zdania Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Zasadniczą część zdania stanowi zazwyczaj: orzeczenie imienne rzeczownikowe → Nichiyōbi desu. → Jest niedziela. orzeczenie czasownikowe → Kimashita. → Przyszedł. orzeczenie przymiotnikowe → Akai desu. → Jest czerwony.
Gdy jest potrzeba wskazania podmiotu gramatycznego, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę ga: Tanaka-san ga kimashita. „Przyszedł pan Tanaka.”
Gdy trzeba wskazać podmiot logiczny, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę wa: Kyō wa nichiyōbi desu. „Dziś jest niedziela.” (Jeśli chodzi o dzień dzisiejszy, to jest to niedziela). Przed orzeczeniem czasownikowym często występuje: dopełnienie → Hon o yomimashita. „Czytałem książkę.” okolicznik → San-ji ni kite kudasai. „Proszę przyjść o godzinie trzeciej.”
Opuszczenia thumb|Słowniki książkowe thumb|Słownik elektroniczny jap.-jap. Podmiot logiczny, orzeczenie czasownikowe, dopełnienie i okolicznik mogą być w zdaniu opuszczone, jeśli pozwala na to kontekst: rozmówca A: Kyō-wa nan′yōbi (naniyōbi) desu ka? → „Jaki jest dziś dzień tygodnia?” rozmówca B: Nichiyōbi desu → „Niedziela.”
A: Nanji goro ikimasu ka? → „O (około) której godziny idziesz?” B: San-ji goro → „Około trzeciej.”
A: Ano hon o kaimasu ka? → „Czy kupisz tę książkę?” B: Ee, kaimasu. → „Tak, kupię.”
Szyk zdania Słowa określające występują przed określanymi: akai hana → czerwony kwiat saite iru hana → kwiat, który kwitnie watashi-ga mita hana → kwiat, który widziałem
Partykuły stawia się zawsze po słowach i zdaniach: ame-ga → deszcz sen’en shika nai (arimasen) → tylko tysiąc jenów (użycie tylko z czasownikiem w formie przeczącej)
W rozmowie kolejność słów w zdaniu może być zmieniona: Kimashita-yo, Yamada-san ga → „Pan Yamada przyszedł!” (zamiast: Yamada-san ga kimashita yo) Kirei desu ne, kono hana → „Ten kwiat jest piękny.” (zamiast: Kono hana kirei desu ne)
Łącznik desu Desu służy do tworzenia (1) rzeczownikowego orzeczenia imiennego lub (2) uprzejmej formy orzeczenia przymiotnikowego: (1) Nichiyōbi desu. → „Jest niedziela.” (2) Akai desu. → „Jest czerwony.”
Forma przecząca desu (w formie prostej da) to potocznie w czasie teraźniejszym ja arimasen (ja nai), w czasie przeszłym – deshita (datta), a forma przecząca czasu przeszłego – ja arimasen deshita (ja nakatta). W trybie przypuszczającym deshō (darō) i w przeczeniu ja nai deshō (ja nai darō).
Gramatyka W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.
Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).
Rzeczowniki 名詞 (meishi) Rzeczowniki japońskie nie mają rodzaju i w większości nie mają liczby. Liczba mnoga jest tworzona poprzez: kontekst zdania; specjalne sufiksy: -tachi, -ra, -gata, wyłącznie w odniesieniu do osób; reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak powtórzenia: 人々) – ludzie.
Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga klasyfikatorów, podobnie jak w polskim – „jeden arkusz” papieru (紙 一枚 lub 紙1枚 kami ichimai lub 一枚の紙 ichi-mai no kami), „dwa arkusze” (二枚 nimai lub 2枚), „jedna sztuka” bydła (牛一頭 ushi ittō), „pięć sztuk” (五頭 gotō) itp. Liczebniki, sufiksy liczebnikowe i klasyfikatory, w zależności od podręczników, są dzielone na różne kategorie w zależności od kształtu, przeznaczenia, czy typu.
Do oznaczania przypadków służą partykuły.
Rzeczowniki formalne Istnieje grupa rzeczowników, które nie mają konkretnego znaczenia. Służą one do tworzenia konstrukcji zdaniowych w połączeniu z różnymi określeniami. Noszą one nazwę rzeczowników formalnych. Najważniejsze z nich, to np.: koto, tame, mono, wake, hō, tokoro, toki, mae, ato. Przykłady użycia: Mada tabeta koto-ga arimasen. „Jeszcze nigdy tego nie jadłem.”; Daigaku-ni hairu tame-ni benkyō shite imasu. „Uczę się, aby dostać się na uniwersytet”.
Zaimki 代名詞 (daimeishi) Zaimki osobowe Japońskie zaimki osobowe mają różne odcienie, a ich użycie i znaczenie zależy od: kontekstu, sytuacji, szczebla zażyłości, hierarchii społecznej i zawodowej, wieku i płci. Jeden zaimek może mieć różne stopnie znaczenia.
Zaimki posiadają liczbę pojedynczą i mnogą. Liczbę mnogą tworzy się poprzez dodanie przyrostków -tachi (np. watashi-tachi, my) lub -ra (np. kare-ra, oni)
Zaimków osobowych nie używa się zbyt często. Jeśli pozwala na to kontekst, można je opuszczać.
Często zamiast zaimków używa się imion własnych, np. zwracając się do rozmówcy, pana Yamamoto, używa się trzeciej osoby: Yamamoto-san-mo ikimasu-ka? „Czy pan Yamamoto również idzie?” (a nie: Czy pan również idzie?).
Zamiast zaimków osobowych używa się również rzeczowników oznaczających pozycję lub stanowisko: Shachō-wa dochira-ni o-sumai desu-ka? „Pan prezes, gdzie mieszka?” (a nie: Gdzie pan mieszka, panie prezesie?).
Zamiast zaimków używa się również słów oznaczających pokrewieństwo: Otōsan-mo iku? „Czy tata też idzie?” (pytanie skierowane do ojca dziecka) thumb|Nauka kaligrafii współcześnie: Wieczność thumb|Przybory do kaligrafii, złoto, srebro, laka, masa perłowa (okres Meiji, 1868-1912) thumb|Mistrz kaligrafii {| class="wikitable" ! Polski || Rōmaji || Hiragana || Kanji |- | ja || watakushi || わたくし || 私 |- | ja || watashi || わたし || 私 |- | ja (kobieta) || atashi || あたし || 私 |- | ja (mężczyzna) || boku || ぼく || 僕 |- | ja (mężczyzna) || ore || おれ || 俺 |- | ja (mężczyzna) || shōsei || しょうせい || 小生 |- | ty || anata || あなた || 貴方 |- | ty || anta || あんた || 貴方 |- | ty || kimi || きみ || 君 |- | ty || omae || おまえ || お前 |- | ty || temae || てまえ || 手前 |- | ty || kisama || きさま || 貴様 |- | on/ona || ano hito || あのひと || あの人 |- | on/ona || ano kata || あのかた || あの方 |- | on || kare || かれ || 彼 |- | ona || kanojo || かのじょ || 彼女 |- | my || ware-ware || われわれ || 我々, 吾々 |- | my || watashi-tachi || わたしたち || 私達 |- | my || watashi-domo || わたしども || 私共 |- | my || watakushi-domo || わたくしども || 私共 |- | my (mężczyżni) || boku-tachi || ぼくたち || 僕達 |- | my (mężczyźni) || bokura || ぼくら || 僕等 |- | my (kobiety) || atashi-tachi || あたしたち || あたし達 |- | wy || anata-tachi || あなたたち || 貴方達 |- | wy || anata-gata || あなたがた || 貴方方; 貴方々 |- | wy || kimi-tachi || きみたち || 君達 |- | wy || kimira || きみら || 君等; 君ら |- | oni || ano hito-tachi || あのひとたち || あの人達 |- | oni || ano kata-gata || あのかたがた || あの方々 |- | oni || karera || かれら || 彼等 |- | one || kanojo-tachi || かのじょたち || 彼女達
W języku japońskim do nazwisk i imion dodaje się przyrostki. Niektóre z nich to: {| class="wikitable" |- align="center" !Sufiks !Przeznaczenie |- |さん -san |do dorosłych, odpowiednik polskiego „pan/pani” |- |くん (君) -kun |do młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół,także kolegów po fachu |- |ちゃん -chan |głównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół, także pieszczotliwe zdrobnienie, np. wobec małych dzieci i zwierząt |- |さま (様) -sama |wyraża głęboki szacunek, używany w listach i przy oficjalnych przemówieniach |- |どの (殿) -dono |bardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach |- |はん -han |równoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego |- |こ (子) -ko |stosowane do małych dzieci oraz zwierząt |- |せんぱい (先輩) -senpai |do starszych stażem (np. ze szkoły, pracy) |- |こうはい (後輩) -kōhai |do młodszych stażem (szkoła, praca)
W przypadku dwóch ostatnich sufiksów wiek nie gra roli, liczy się staż rozmówców w danej organizacji.
Zaimki wskazujące i pytające Zaimki wskazujące dzielą się na cztery grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy):