Powiat ząbkowicki – powiat w Polsce, położony w południowo-wschodniej części województwa dolnośląskiego. Jego siedzibą jest miasto Ząbkowice Śląskie. Obszar powiatu leży na Przedgórzu Sudeckim, między Górami Bardzkimi, Sowimi i Złotymi a Wzgórzami Niemczańsko-Strzelińskimi. Przecina go Nysa Kłodzka.
Dogodne położenie czyni z powiatu ząbkowickiego ważny element w systemie europejskich powiązań: odległość od Warszawy i Berlina wynosi około 350 km, od Pragi i Drezna około 280 km, od Brna i Krakowa około 250 km; do Szczecina, Wiednia i Bratysławy jest niewiele ponad 400 km, do Gdańska około 600 km.
Region geograficzno-historyczny położony na terenie Przedgórza Sudeckiego ma bardzo bogatą historię: głównymi miejscowościami tego terenu były od najdawniejszych czasów miasta Ziębice (niem. Münsterberg) – siedziba książąt ziębickich i Ząbkowice Śląskie (niem. Frankenstein), które administracyjnie i gospodarczo oddziaływały na okoliczne wsie.
Podział administracyjny Powiat ząbkowicki powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminamiUstawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa ()..
Został stworzony z części znoszonego województwa wałbrzyskiegoRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw ().Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów ().. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie identycznym do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku.
Z powiatem ząbkowickim graniczą jednostki: powiaty dzierżoniowski i strzeliński od północy, powiat nyski w województwie opolskim od wschodu i południowego wschodu, powiat kłodzki od zachodu i południowego zachodu.
Dodatkowo, powiat graniczy na niewielkim odcinku na południowym wschodzie z krajem ołomunieckim w Czechach.
W skład powiatu wchodzi 7 gmin: 5 miejsko-wiejskich oraz 2 wiejskie. Na jego terenie położonych jest 5 miast: Bardo, Kamieniec Ząbkowicki, Ząbkowice Śląskie, Ziębice oraz Złoty StokRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego ()..
+ Gmina (2025) (2024) SiedzibaObwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (). TERYT Typ Nazwa 0224013 miejsko-wiejska 25x25px Bardo Bardo 0224022 wiejska 25x25px Ciepłowody Ciepłowody 0224033 miejsko-wiejska 25x25px Kamieniec Ząbkowicki Kamieniec Ząbkowicki 0224042 wiejska Stoszowice Stoszowice 0224053 miejsko-wiejska 25x25px Ząbkowice Śląskie Ząbkowice Śląskie 0224063 miejsko-wiejska 25x25px Ziębice Ziębice 0224073 miejsko-wiejska 25x25px Złoty Stok Złoty Stok
Pokrycie terenu Powiat ząbkowicki według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 801,47 km², co stanowiło 4,0% powierzchni województwa dolnośląskiego. Pod względem powierzchni zajął 7. lokatę spośród 26 powiatów w województwie oraz 182. miejsce wśród 314 powiatów Polski. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (71,9%) oraz leśne (20,7%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 5,9% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 1,3%.
Demografia
Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie ząbkowickim zamieszkiwało 59 803 mieszkańców: 30 833 kobiety (51,6% ludności) i 28 970 mężczyzn (48,4%), czyli 2,1% ludności województwa dolnośląskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 75 osób na km². Pod względem ludności powiat ząbkowicki zajął w 2024 roku 14. miejsce spośród 26 powiatów w województwie oraz 190. lokatę wśród 314 powiatów Polski.
Wskaźnik urbanizacji wyniósł 51,6%; w miastach w tym dniu mieszkały 30 842 osoby, zaś na wsi 28 961 osób.
Gospodarka W końcu września 2019 roku liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie obejmowała około 2 tys. mieszkańców, co stanowiło stopę bezrobocia na poziomie 9,1% aktywnych zawodowo.
Historia Wczesne średniowiecze thumb|300px|Fragment Księgi Henrykowskiej z zaznaczonym pierwszym zdaniem w języku polskim
Z uwagi na sprzyjający klimat, żyzne gleby oraz położenie przy ważnych szlakach handlowych, w tym tzw. szlaku bursztynowym tereny obecnego powiatu ząbkowickiego były zamieszkane od wczesnego średniowiecza przez ludność polską, o czym świadczą licznie występujące nazwiska rycerzy i chłopów, a także nazwy miejscowości występujące w Księdze Henrykowskiej z XIII w.
Około 990 r. teren ziemi ząbkowickiej został przyłączony wraz z całym Śląskiem do państwa Mieszka I. Po dokonaniu podziału Polski na dzielnice testamentem Bolesława Krzywoustego wchodziła ona w skład dzielnicy śląskiej, przyznanej najstarszemu synowi władcy – Władysławowi Wygnańcowi. Po konflikcie z młodszymi braćmi musiał on uciekać do Niemiec, a na Śląsk po pewnym czasie wrócili jego synowie: Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi, którzy dokonali podziału dzielnicy na dwa księstwa. Ziemia ząbkowicka dostała się pierwszemu z nich i weszła w skład księstwa wrocławskiego. Jego prawnukowi Henrykowi IV Probusowi przypisuje się założenie Ząbkowic Śląskich.
Po śmierci Probusa w 1290 r. ziemia ząbkowicka przeszła pod panowanie jego krewnego – Bolka I Surowego, księcia świdnicko-jaworskiego. Ten zmarł w 1301 r., a terytorium jego księstwa po krótkim okresie współrządów jego synów, zgodnie z panującym zwyczajem uległo podziałowi w 1322 r.
Księstwo ziębickie thumb|140px|Herb księstwa ziębickiego w XIV w.
W ten sposób powstało księstwo ziębickie, które swoim obszarem objęło właściwie cały obszar współczesnego powiatu ząbkowickiego. Pierwszym jego władcą został książę Bolko II.
W latach 1327–1329 król czeski Jan I Ślepy, z dynastii Luksemburgów zmusił do złożenia hołdu lennego większość książąt śląskich, w tym władcę ziębickiego. Bolko II początkowo próbował oprzeć się zamiarom czeskiego króla, jednak ostatecznie uległ jego naporowi i w 1336 r. złożył mu hołd lenny. Odtąd ziemia ząbkowicka wchodziła w skład Korony Czeskiej dzieląc z nią wspólne losy polityczne.
Od samego początku rządy Piastów ziębickich nie były pomyślne dla regionu a ich księstwo należało do najbiedniejszych na Śląsku. Przedmiotem ich zastawów stały się m.in. Ząbkowice Śląskie, które w 1351 r. zostały sprzedane królowi czeskiemu za 6 tys. grzywien praskich groszy. W tym samym roku Ząbkowice zostały stolicą utworzonego wówczas dystryktu miejskiego (niem. Weichbild Frankenstein), który był pierwowzorem powstałego w XVIII w. samodzielnego powiatu ząbkowickiego.
W 1428 r. po śmierci ostatniego księcia piastowskiego – Jana, który poległ w bitwie pod Starym Wielisławiem w walkach z husytami księstwo zostało włączone bezpośrednio do Korony Czeskiej, a w Ziębicach utworzono kolejny dystrykt miejski (niem. Weichbild Münsterberg), który obejmował również okoliczne wsie.
Ziemia ząbkowicka w Koronie Czeskiej thumb|left|200px|Zamek w Ząbkowicach Śląskich (1999) W 1454 r. księstwo wraz z Ząbkowicami odkupił Jerzy z Podiebradów, namiestnik i wielkorządca Czech, późniejszy król czeski. W 1459 r. uzyskał od cesarza nadanie księstwa ziębickiego jako lenna dla swoich synów. Od tego momentu aż do 1569 r. panowała w nim z niewielkimi przerwami dynastia Podiebradów. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był Karol I Podiebradowicz (1511–1536), który przeniósł siedzibę księstwa do Ząbkowic, gdzie rozpoczął budowę pierwszego na śląsku renesansowego zamku.
W 1569 r. księstwo znalazło się ponownie pod bezpośrednim panowaniem czeskim. 30 maja 1570 r. stany księstwa ząbkowickiego złożyły w Pradze hołd lenny cesarzowi Maksymilianowi II Habsburgowi za co ten wynagrodził je nadając im konstytucję krajową, w której zapewnił przestrzeganie wszystkich dotychczasowych przywilejów oraz przyrzekł, iż nigdy nie zostaną zastawione lub sprzedane. Księstwem w imieniu władcy miał zarządzać mianowany starosta.
Nad przestrzeganiem konstytucji miał czuwać specjalnie powołany do tego celu sąd krajowy, składający się ze starosty, opatów klasztorów cysterskich w Henrykowie i Kamieńcu, czterech przedstawicieli rycerstwa miejscowego i po dwóch przedstawicieli mieszczan z Ziębic i Ząbkowic. Cesarz ustanowił ponadto pieczęć urzędową z herbem księstwa (okręgu) ziębickiego i okręgu ząbkowickiego.
Mimo to w 1654 r. księstwo zostało dane w dziedziczne posiadanie księciu Johannowi Weikhardowi von Auerspergowi, sekretarzowi cesarza, za zasługi dla dworu habsburskiego w czasie wojny trzydziestoletniej. Auerspergowie władali księstwem do 1791 r.
Pod panowaniem pruskim (niemieckim) thumb|200px|Mapa powiatów ząbkowickiego i ziębickiego na początku XX w.
W 1740 r. wojska pruskie pod bezpośrednim dowództwem króla Fryderyka II niespodziewanie zajęły Śląsk rozpoczynając trwające do 1763 r. wojny śląskie. Na mocy pokoju wrocławskiego z 11 czerwca 1742 r. większa część Śląska (w tym ziemia ząbkowicka) oraz ziemia kłodzka zostały przyłączone do Prus.
Władze pruskie rozpoczęły reorganizację administracji wywodzącej się jeszcze ze średniowiecza, dzieląc dotychczasowe księstwa na powiaty. Na terenie księstwa ziębickiego powołano do życia powiat ząbkowicki (Landkreis Frankenstein) i powiat ziębicki (Landkreis Muensternberg), których granice pokrywały się z dotychczasowymi dystryktami miejskimi.
Taki stan rzeczy przetrwał do 1932 r., mimo podejmowanych kilku reform administracyjnych, kiedy to decyzją władz pruskich zlikwidowano 1 sierpnia powiat ziębicki tłumacząc to działaniami oszczędnościowymi rządu. Ziębice wraz z okolicami zostały włączone do powiatu ząbkowickiego, a jego północna i wschodnia część do powiatu grodkowskiego i strzelińskiego. Od 1 listopada 1932 r. zaczął funkcjonować na tym obszarze tzw. wielki powiat ząbkowicki.
W granicach Polski od 1945 r. Powiat ząbkowicki został zajęty przez oddziały radzieckiej 59. Armii w maju 1945 r. Pod koniec tego miesiąca zaczęła działać tutaj polska administracja, a w grudniu tego samego roku powołano urząd starostwa powiatowego.
Powiat ząbkowicki w granicach niemal nie zmienionych sprzed II wojny światowej, wchodząc w skład województwa wrocławskiego, istniał do 1975 r., kiedy to w wyniku reformy administracyjnej zlikwidowano duże województwa i powiaty, wprowadzając w ich miejsce podziału dwuszczeblowy: gmina-województwo. Ziemia ząbkowicka znalazła się w granicach województwa wałbrzyskiego. Nowy podział przyniósł ze sobą marginalizację ziemi ząbkowickiej leżącej na obrzeżach województwa oraz degradację Ząbkowic Śląskich, które z ośrodka o znaczeniu regionalnym stały się jedynie siedzibą jednej z gmin.
Od początku lat 90 XX w. trwały prace nad reformą administracyjną Polski, która po burzliwych debatach została zakończona w 1998 r. reaktywacją powiatów w Polsce. Zgodnie z pierwotnymi założeniami rządu Jerzego Buzka został przywrócony powiat ząbkowicki w granicach sprzed 1975 r. Reforma weszła w życie 1 stycznia 1999 r.
Polityka
Organem uchwałodawczym w powiecie ząbkowickim jest rada powiatu, licząca 19 radnych. Na jej czele stoi prezydium składające się z przewodniczącego oraz 2 zastępców. Rada powiatu wybiera organ wykonawczy, którym jest zarząd powiatu na czele ze starostą.
Mieszkańcy powiatu ząbkowickiego wybierają parlamentarzystów do Sejmu i Senatu z okręgów wyborczych z siedzibą OKW w Wałbrzychu, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 12.
Starostowie ząbkowiccy Na podstawie źródła: Tadeusz Bielecki (1 stycznia 1999 – 20 listopada 2002), Zygmunt Kazimierczak (20 listopada 2002 – 24 listopada 2006), Ryszard Nowak (24 listopada 2006 – 10 grudnia 2010), Roman Fester (od 10 grudnia 2010).
Uwagi
Przypisy
ząbkowicki