300px|thumb|August Kowalczyk jako więzień KL Auschwitz numer obozowy 6804. Oświęcim 1940 thumb|240px|Grób aktora na cmentarzu Wojskowym na Powązkach August Marian Kowalczyk (ur. 15 sierpnia 1921 w Tarnawej Górze, zm. 29 lipca 2012 w Oświęcimiu) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, reżyser oraz pisarz.

Życiorys Urodził się w rodzinie Stanisława, inspektora oświaty, później wieloletniego dyrektora Biblioteki Akademii Medycznej w Lublinie, i Czesławy Stangret. Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Władysława Jagiełły w Dębicy. Po zdanej maturze planował uczyć się w seminarium, lecz wybuch wojny przerwał te plany.. Kowalczyk postanowił wstąpić do armii polskiej we Francji, ale został aresztowany w czasie przekraczania terytorium Słowacji i 4 grudnia 1940 r. przetransportowany do niemieckiego obozu koncentracyjnego AuschwitzAugust Kowalczyk w LFV – Oświęcimskie Centrum Kultury.. Miał numer 6804, pracował przy wyładunku materiałów budowlanych, przy budowie zakładów Buna-Werke, przy rozbiórce zbombardowanej synagogi w Oświęcimiu oraz domów po wysiedlonych Polakach w Monowicach. 28 maja 1942 r. został przeniesiony za kontakty z ludnością cywilną Oświęcimia do dożywotniej kompanii karnej. Wraz z innymi więźniami 10 czerwca 1942 r. podjął próbę ucieczki po zakończeniu prac przy budowie rowu melioracyjnego. Uciekł do lasu, następnie ukrywał się w zbożu, gdzie został odnaleziony przez okoliczne kobiety, które zapewniły mu kobiece przebranie i wskazały miejsce bezpiecznego schronieniaAugust Kowalczyk, Refren kolczastego drutu: trylogia prawdziwa, Videograf 2010, s.112.. Ukrywał się przez 7 tygodni w kryjówce na poddaszu jednego z domów w miejscowości Bojszowy. Później z fałszywymi dokumentami wyjechał na Górny Śląsk, po czym dotarł do Krakowa. Do końca wojny walczył w szeregach AK w miechowskim.

9 listopada 1945 r. zadebiutował jako aktor w teatrze. W 1948 zdał aktorski egzamin eksternistyczny. Występował w teatrach: krakowskim Rapsodycznym (1945–1952) i warszawskim Ludowym (1952–1954). W latach 1954–1962 i 1964–1981 występował na scenie Teatru Polskiego w Warszawie, a w latach 1962–1964 w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie.

W latach 1962–1966 był dyrektorem Teatru im. Adama Mickiewicza w Częstochowie, a w latach 1968–1981 dyrektorem naczelnym i artystycznym Teatru Polskiego w Warszawie. To za czasów jego dyrekcji Józef Szajna wystawił swoją wizję Fausta Johanna Wolfganga Goethego.

Po przejściu na emeryturę w 1981 r. rozpoczął działalność w Towarzystwie Opieki nad Oświęcimiem. Zaczął również wówczas jeździć po Polsce i świecie ze swoim monodramem „6804”, by opowiadać o piekle obozowego życia. Przez przeszło 30 lat tej działalności odwiedził tysiące szkół na terenie całego kraju, przekazując młodzieży świadectwo o tamtym czasie. Ostatnie 6804. wystąpienie, które symbolicznie zrównało się z jego obozowym numerem, odbyło się na terenie Auschwitz 10 czerwca 2012 roku, w 70. rocznicę jego ucieczki z obozu.

Był wieloletnim wiceprezesem Zarządu Głównego Towarzystwa Opieki nad Oświęcimiem, przewodniczącym Krajowej Rady Polskiej Unii Ofiar Nazizmu, przewodniczącym Rady Fundacji Pomnika-Hospicjum Miastu Oświęcim oraz członkiem Rady Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. Uczestniczył w przygotowaniach obchodów 55. i 60. rocznicy wyzwolenia KL Auschwitz-Birkenau oraz 55. rocznicy buntu Karnej Kompanii KL Auschwitz.

Zmarł 29 lipca 2012 w hospicjum w Oświęcimiu. Placówka ta powstała dzięki staraniom Augusta Kowalczyka jako podziękowanie byłych więźniów Auschwitz dla niosących im pomoc podczas okupacji oświęcimian. Oficjalne otwarcie hospicjum (pełna nazwa – Pomnik-Hospicjum Miastu Oświęcim) miało miejsce na początku czerwca 2012. Życzeniem aktora, który od dłuższego czasu zmagał się z chorobą nowotworową, było spędzić w nim ostatnie dni swojego życia. Pogrzeb Augusta Kowalczyka odbył się 9 sierpnia w Warszawie. Mszy świętej przewodniczył przyjaciel zmarłego, salezjanin ks. Antoni Balcerzak. W uroczystościach prócz najbliższej rodziny uczestniczyli przedstawiciele środowiska aktorskiego, przyjaciele i współpracownicy, którzy pomagali mu w tworzeniu oświęcimskiego hospicjum, oraz wielbiciele jego talentu i ci, którym przez lata przekazywał świadectwo o obozie Auschwitz-Birkenau; a także byli więźniowie obozu. W imieniu Związku Artystów Scen Polskich przemawiał aktor Ignacy Gogolewski. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera D4-4-1).

Życie prywatne Aktor był czterokrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Marią Zbrożek (zm. 2000) rozwiódł się po 7 latach. Z tego małżeństwa syn Marek (ur. 1950). Kolejne małżeństwa również zakończyły się rozwodami. Związek z Gabrielą Stawińską, córką PZPR-owskiego ministra Eugeniusza Stawińskiego, przetrwał 17 lat (syn Marcin ur. 1957), z aktorką Krystyną Królówną 10 lat.. Czwartą żonę – Eugenię Gromysz – pozostawił wdową.

Publikacje książkowe August Kowalczyk, Refren kolczastego drutu: trylogia prawdziwa, , 1. wyd. 2001 Aleksandra Niedzwiecki, Matthias Rath, Paul Anthony Taylor, August Kowalczyk, Nazistowskie korzenie „brukselskiej UE”, 2011 August Kowalczyk, Opowieści..., , 2012

Filmografia Filmy: Piątka z ulicy Barskiej (1953) jako Zenon Pokolenie (1954) jako ksiądz Rok pierwszy (1960) jako Krosno, oficer UB Kwiecień (1961) jako major Lipiec, prokurator dywizji Milczące ślady (1961) jako „Piorun”, dowódca oddziału Drugi brzeg (1962) jako sędzia śledczy Barwy walki (1964) jako rotmistrz, dowódca oddziału NSZ Rękopis znaleziony w Saragossie (1964) jako aresztujący van Wordena w imieniu św. Inkwizycji Epilog norymberski (1970) jako Alfred Jodl Chłopi (1973) jako wójt Janosik (1974) jako austriacki generał Gniazdo (1974) jako dostojnik na dworze czeskim Wergili (1976) jako dyrektor Muzeum Auschwitz-Birkenau Sekret Enigmy (1979) jako płk. Rivet ze Sztabu Generalnego armii francuskiej Alchemik (1988) jako Seton Rób swoje, ryzyko jest twoje (2002) jako lekarz więzienny Seriale telewizyjne: Stawka większa niż życie (1967–68) jako sturmbannführer Johann Dehne (odc. 9. Genialny plan pułkownika Krafta i odc. 16. Akcja „Liść dębu”) Chłopi (1971–1972) jako wójt Janosik (1973) jako austriacki generał (odc. 7. Beczka okowity, odc. 8. Dobra cena i odc. 13. Zdrada) Wielka miłość Balzaka (1973) jako jasnowidz (odc. 4. Komedia ludzka) Polskie drogi (1977) jako gestapowiec Schroeder (odc. 9. Do broni i odc. 11. W obronie własnej) Znak orła (1977) jako przeor Wilhelm (odc. 1. Edukacja. 1308 i odc. 2. Słowo Zakonu) Układ krążenia (1977–78) jako Marek Lipczyc, dyrektor kombinatu, mąż Anny (odc. 1. Wysoka góra i odc. 2. Obwiniony) Tajemnica Enigmy (1980) jako płk Rivet ze Sztabu Generalnego armii francuskiej (odc. 2. Zaproszenie do Warszawy, odc. 5. Żółte kartki i odc. 7. W sidłach Abwehry) Alchemik Sendivius (1988) jako Seton Kanclerz (1989) jako stary szlachcic, zwolennik Maksymiliana (odc. 3., 4., i 5.)

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (26 czerwca 2002) „za wybitne zasługi w upamiętnianiu historii i prawdy o obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1969) Krzyż Oświęcimski Medal 30-lecia Polski Ludowej (1974) Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955) – Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196, na wniosek Ministra Kultury i Sztuki. Brązowy Medal „Za Zasługi dla Obronności Kraju” (1974) Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1966) Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1984) Brązowy Medal Honorowy za Zasługi dla Województwa Małopolskiego (2012) Odznaka „Zasłużony dla Teatru Polskiego” (1976)Wyróżnienia dla wybitnych artystów i zasłużonych pracowników, "Trybuna Ludu", nr 217, 10 września 1976, s. 9.

Nagrody i wyróżnienia II nagroda na II Ogólnopolskim Konkursie Recytatorów w Krakowie (1955) Nagroda na Śląskiej Wiośnie Teatralnej za rolę Karola Oszarskiego w spektaklu Kanada Jana Kurczaba w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie (1963) Nagroda na II Telewizyjnym Festiwalu Teatrów Dramatycznych za reżyserię i rolę Gezy w spektaklu Garść piasku Jerzego Przeździeckiego w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie (1965) Nagroda Ministra Obrony Narodowej (1965) Dyplom Ministerstwa Kultury ZSRR (1979)Radzieckie dyplomy dla polskich artystów, „Trybuna Ludu”, nr 267, 13 listopada 1979, s. 9. Tytuł Honorowego Obywatela Gminy Bojszowy (1994) – uchwała Rady Gminy Bojszowy Nr V/26/94 z dnia 30.10.1994r. Tytuł Honorowego Obywatela Oświęcimia (2002)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Onet.pl [dostęp 29 lipca 2012] August Kowalczyk - numer obozowy 6804, film dokumentalny

Kategoria:Aktorzy związani z Częstochową Kategoria:Dyrektorzy Teatru im. Adama Mickiewicza w Częstochowie Kategoria:Dyrektorzy Teatru Polskiego im. Arnolda Szyfmana w Warszawie Kategoria:Honorowi obywatele Oświęcimia Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Obrony Narodowej Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem Honorowym za Zasługi dla Województwa Małopolskiego Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem „Za zasługi dla obronności kraju” Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oświęcimskim Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 30-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Polscy reżyserzy teatralni Kategoria:Uciekinierzy z KL Auschwitz Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Zmarli w 2012 Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej