Rogalin – wieś w województwie wielkopolskim, powiecie poznańskim, gminie Mosina, położona ok. 20 km na południe od Poznania nad rzeką Wartą, przy drodze wojewódzkiej nr . Znana jest głównie z zabytkowego zespołu pałacowo-parkowego hrabiów Raczyńskich: barokowo-klasycystycznego pałacu z galerią malarstwa oraz rozległym ogrodem w stylu francuskim, kościoła z mauzoleum rodowym oraz pomnikowych dębów rogalińskich. Cały zespół pałacowo-parkowy, kościół i otaczający je obszar dawnego majątku ziemskiego Raczyńskich są chronione jako pomnik historii, największy w Polsce.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1294 gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Rogalino”, 1382 „Jacobo de Rogalino”, 1386 „Rogalino”, 1421 „Rogalyno”, 1427 „Rogalino Maius”, „de Maiori Rogalino, Rogalino Maiori”, 1428 „Rogalino quod nominatur Dambye” (obecnie Dąbie), 1432 „Stanislai de Rogalino”, 1445 błędnie „Rogalynko”, 1487 „Maius Rogalyno”, 1510 „Rogalino Maior”, 1580 „Rogalino”, 1619 „Rogalino”, 1783-1784 „Rogalin”.
Nazwa Rogalin prawdopodobnie wywodzi się od nazwy osobowej „Rogal” z dodanym sufiksem „-ino”. Literalnie wywodzi się od nazwy rogu lub rogala, do której dodany został przyrostkowy, przynależnościowy formant przymiotnikowy -in; charakterystyczny dla polskich nazw miejscowych. Nazwa nawiązuje prawdopodobnie do kształtu licznych, zakręconych na podobieństwo rogu starorzeczy Warty znajdujących się w tej okolicy. Może też mieć ona związek z nazwą heraldyczną. Istnieje również polski herb szlachecki o nazwie Rogala noszący zawołanie Rogala. Od nazwy miejscowej wsi Rogalin pochodzi polskie odmiejscowe, szlacheckie nazwisko Rogalińskich herbu Nałęcz, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości. Wśród ludu używano także gwarowej odmiany „rogal’in, -na, rogal’iński”.
Po rozbiorach Polski Prusacy używali również zgermanizowanej, niemieckiej nazwy Groß Rogalin utworzonej od polskiej nazwy. Używano także polskiej nazwy w 1789 „Rogalino”, 1888 „Rogalin”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości miejscowość w dwudziestoleciu międzywojennym notowano pod polską nazwą „Rogalin”, która zanotowana została w 1933.
Historia Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością szlachecką należącą do szlachty polskiej z rodu Rogalińskich. Od 1320 tereny, na których powstała miejscowość leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1466 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego w parafii Rogalinek.
Pierwszy zapis o miejscowości pochodzi z 1247 kiedy nazwa Rogalino pojawia się w łacińskim dokumencie księcia wielkopolskiego Przemysła I. W 1294 odnotowany został Mirosław syn Przedpełka, który otrzymał od księcia Przemysła II (syna Przemysła I) immunitet sądowy oraz pozwolenie na przeniesienia na prawo niemieckie swoich dóbr Góra, Bnin, Dębiec, Rogalino i Krzesiny. Na odwrocie tego średniowiecznego dokumentu jest nota, że prawo to przeszło następnie na Andrzeja syna Miroszka„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 221..
W 1357 wspomniany został Jakusz z Rogalina, który zastawił biskupowi poznańskiemu Janowi z Lutogniewa wieś Wiry za 20 grzywien. W latach 1386-1387 notowany był Marcin Rogaliński z Rogalina. W 1386 został on pozwany przez kmieci z Krzesinek, wsi komandora zakonu rycerskiego joannitów poznańskich, o zabór koni. Marcin Rogaliński odpierał zarzuty, że zabrał im konie, gdyż najechali na jego dziedzinę.
W latach 1387-1423 odnotowany został Jakub Jakusz Rogaliński z Rogalina. W 1390 toczył on proces sądowy z Mirosławem (prawdopodobnie z Bytynia) przeprowadzając wywód swojego szlachectwa. Jako świadkowie w tym procesie stawił się podsędek poznański Mikołaj z Góry i Maciej Młyński z Młynów w powiecie pyzdrskim (dziś to osada Trzykolne Młyny). W 1394 Jakub Rogaliński wraz z żoną Małgorzatą toczył proces z Jaśkiem Sołackim o 4 grzywny. W latach 1396-1397 toczył proces z Janem, zwanym też Januszem lub Jakuszem) Linde mieszczanin poznański. Sprawa toczyła się o 1/3 młyna zbożowego. W 1402 Jakub Rogaliński toczył proces z Miroszkiem z Bytynia o rozgraniczenie Rogalina i Wojkowa. Na procesie miał się na nie zjawić Jakusz lub Henryk Olszycki. W 1403 Jakub Jakusz Rogaliński toczył proces z Janem Wronowskim o zabójstwo swojego brata oraz kradzież dwóch koni wartości 16 grzywien. W 1421 Jakub Rogaliński toczył proces sądowy z Andrzejem i Dobiesławem z Rogalina.
W latach 1390-1418 odnotowany jako właściciel Mikołaj Rogaliński z Rogalina, ojciec Stanisława Rogalińskiego. W latach 1390-1391 toczył on proces z wójtową z Kobylina. W 1391 toczył proces z Piotrem z Wysławic w powiecie pyzdrskim. W 1400 Mikołaj zapowiedział przed sądem ziemskim swą wieś Dobiertki. W latach 1402-1403 toczył proces z podwojewodzim poznańskim Pietraszem ze Starołęki oraz z Nagradowic o zranienie kmiecia Macieja. Mikołaja w sądzie zastąpił Jasiek Szołdra. Pietrasz dowodził przed sądem, że pobił Macieja, gdyż ten pierwszy go zaczepił, przyszedłszy do jego domu i znieważywszy jego matkę. W latach 1404-1411 Mikołaja Rogalińskiego odnotowano jako świadka. W 1413 był jednym z poręczycieli za Paszka Chrząstowskiego.
Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XV-XVI wieku. W latach 1488-1492 w Rogalinie było 14 łanów. W 1508 miał miejsce pobór podatkowy od 6 łanów, 6 groszy od karczmy oraz od młyna wodnego o jednym kole wodnym. W 1509 pobrano podatki od 6 łanów, od sołtysa od 1,5 łana, 3 grosze od karczmy oraz od młyna. W 1510 miał miejsce pobór od 6 łanów i karczmy. W 1563 pobrano podatki od 5,5 łana. W 1577 miał miejsce pobór z części należącej do Macieja Baranowskiego. W 1580 pobór odbył się z części Macieja Baranowskiego od dwóch półłanków, dwóch zagrodników, rybaka, a z części Andrzeja Baranowskiego od dwóch półłanków oraz jednego zagrodnika.
W latach 1519-1520 odnotowano Hieronima Wronowskiego z Rogalina zwanego także Konarskim. W 1519 zapisał on swojej żonie Agnieszcze córce Macieja Krzyżanowskiego i Katarzyny Rogalińskiej] po 100 grzywien posagu oraz wiana na połowie Rogalina, połowie Dobiertek i 0,5 połowy opustoszałego Dąbia, a w 1520 po 125 grzywien posagu i wiana. W 1523 Maciej Konarski z Malechowa otrzymał od swej matki Doroty córki Jana Bnińskiego wsie Rogalin, Dobiertki i połowę Dąbia, które przypadły jej po zmarłym Hieronimie Wronowskim, a w zamian dał jej Malechowo .
W latach 1523-1531 odnotowany został właściciel w Rogalinie Jan Baranowski. W 1523 kupił od Macieja Malechowskiego Rogalino, Dobiertki i połowę opustoszałego Dąbia za 1000 złotych, a w 1524 sprzedał te dobra z zastrzeżeniem prawa odkupu Maciejowi Kaczce Pigłowskiemu za 40 grzywien. W 1525 zapisał na Rogalinie czynsz. W 1524 panna Marta Konarska, córka zmarłego Mikołaja Zdrojewskiego, zapisuała w testamencie Piotrowi Konarzewskiemu i Maciejowi Krzyżanowskiemu swe prawa do sumy 360 grzywien po zmarłym Jarosławie Konarskim swym rodzonym siostrzeńcu, która to suma ciążyła na dobrach Doroty Malechowskiej w Rogalinie, Dobiertkach i Dąbiu .
W latach 1554-1562 odnotowany został dziedzic Rogalina, Dobiertek i Dąbia Piotr Baranowski: 1554. W 1555 zapisał swojej żonie Zofii Słupskiej po 600 złotych posagu oraz wiana. W 1562 wykupił za 72 grzywny czynsz, jaki niegdyś Jan Baranowski zapisał na Rogalinie, Dobiertkach i Dąbiu na rzecz kanonii w kolegiacie NMP in Summo w Poznaniu. W 1577 Maciej Baranowski zapisał swojej żonie Annie Górskiej po 3500 złotych posagu oraz wiana na połowie swej części, jaka w działach z braćmi przypadła mu w Baranowie, Rogalinie, Dobiertkach i Grzybnie. W 1580 Andrzej Baranowski syn zmarłego Piotra Baranowskiego zobowiązał się sprzedać bratu Maciejowi przypadającą sobie w działach z braćmi połowę Rogalina, Dobiertek i Dąbia za 6000 złotych. mały|Kościół św. Marcelina, z mauzoleum Raczyńskich w podziemiach
W 1589 r. Rogalin został nabyty przez Eliasza Arciszewskiego, teologa ariańskiego. W 1592 r. urodził się tu Krzysztof Arciszewski, admirał floty holenderskiej i późniejszy dowódca artylerii koronnej. W 2 poł. XVIII w. wieś przeszła w ręce Kazimierza Raczyńskiego, starosty generalnego Wielkopolski i marszałka koronnego. Na przełomie XVIII i XIX w. Raczyńscy wybudowali tu barokowo-klasycystyczny pałac (2 poł. XVIII w. i początek XIX w.) z rokokowym ogrodem w stylu francuskim. Następnie Edward Raczyński ufundował kaplicę pałacową (1817-1820), w której podziemiach znajduje się mauzoleum rodu Raczyńskich.
Latem 1831 r. w Rogalinie zatrzymał się Adam Mickiewicz. W 1848 (podczas Wiosny Ludów) w Rogalinie znajdował się jeden z głównych obozów powstańców, operujących między Stęszewem a Kórnikiem. 8 maja 1848 r. pod Rogalinem odbyła się bitwa kończąca istnienie Rzeczypospolitej Mosińskiej.
W 1910 r. powstał budynek galerii, w którym Edward Aleksander Raczyński udostępnił publiczności swoją kolekcję malarstwa europejskiego i polskiego przełomu XIX i XX w. (gromadzoną przez prawie 40 lat). Wśród eksponatów znajduje się największy obraz Jana Matejki Dziewica OrleańskaWielkopolska ciekawie. Gdzie na majówkę? Ciekawe miejsca wokół Poznania. Cz. 3. Rogalin [dostęp 2020-03-21]. Przed II wojną światową była ona uważana za najlepszy zbiór malarstwa współczesnego na ziemiach polskich.
II wojna światowa
Po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej w ramach germanizacji okupanci przeprowadzili na terenie Wielkopolski wysiedlenie ludności polskiej oraz likwidację polskich organizacji politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturalno-oświatowych. 20 września 1939 namiestnik Rzeszy (niem. Reichsstatthalter) Artur Greiser wydał zarządzenie nakazujące rozwiązanie tych organizacji oraz konfiskatę ich majątku na rzecz III Rzeszy. Niemcy na mocy tego rozporządzenia skonfiskowali zbiory muzeum, które mieściło się w renesansowym pałacu obronnym w Gołuchowie, a także zbiory muzeum na zamku w Kórniku oraz zbiory zgromadzone przez Raczyńskich w pałacu w Rogalinie .
Okres PRL Po wojnie zespół pałacowo-parkowy i kaplica z mauzoleum były przez wiele lat zaniedbane. Doraźne remonty przeprowadzono w latach 1975–2000, ale wciąż tylko część wnętrz była dostępna dla zwiedzających.
W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie poznańskim. W 1975 roku kaplica z mauzoleum Raczyńskich stała się siedzibą parafii pw. św. Marcelina.
III RP Po upadku komunizmu, ostatni właściciel majątku Rogalin, Edward Bernard Raczyński (przy pełnej aprobacie swoich trzech córek) założył pod koniec 1990 r. Fundację im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu i przekazał jej pałac i park w Rogalinie, Galerię Rogalińską oraz przysługujące mu prawa do ziem otaczających pałac i park (choć nadal prawnie nie są one własnością Fundacji).
W latach 2007–2009 oraz 2013-2015 dokonano kompleksowej rewaloryzacji i modernizacji pałacu, która umożliwiła wyposażenie pozostałych wnętrz i udostępnienie zwiedzającym całego pałacuStrona internetowa Muzeum Pałac w Rogalinie..
W 2018 prezydent RP nadał zespołowi pałacowo-parkowemu z mauzoleum Raczyńskich status pomnika historii. Od 2020 objął on ochroną również obszar dawnego majątku ziemskiego w Rogalinie, stając się największym pomnikiem historii w Polsce, o powierzchni ok. 1100 hektarów.
W 2021 roku, z okazji 200-lecia kościoła z mauzoleum Raczyńskich, utworzono sieć Rogalińskich Dróg – szlaków pielgrzymkowo-turystycznych, prowadzących do niego z dziewięciu miejscowości.