Mesjanizm

thumb|Czytanie Talmudu, mal. Samuel Hirszenberg Mesjanizm – określenie nadziei, która pojawiła się najpierw w religii Izraela, odnoszącej się do końca istnienia świata („tego wieku”). Jej treścią jest mająca nadejść epoka mesjańska, którą charakteryzować będzie wolność polityczna, doskonałość moralna i ziemskie szczęście dla ludu Izraela w jego własnej ziemi, a także dla całej ludzkości. Jest ściśle związana z oczekiwaniem pojawienia się Mesjasza, który zbawi świat. Idea mesjanizmu obecna jest w nauczaniu Biblii hebrajskiej oraz Talmudu. Mesjanizm następnie stał się główną ideą chrześcijaństwa, którego sama nazwa znaczy mesjanizm (z greki Christos – Mesjasz). thumb|Rabin Jicchak Kaduri, jedna z najbardziej szanowanych postaci Izraela w XX wieku. Pod koniec swego długiego, ponad 100 letniego życia całą swą uwagę skupił na idei mesjańskiej.

Określenie i geneza mesjanizmu W centrum mesjanizmu znajduje się prorocza nadzieja odnosząca się do końca historii świata – w języku Biblii określanego jako koniec „tego wieku”. Cechą epoki mesjańskiej będzie wolność polityczna, moralna doskonałość, zawierająca w sobie zapowiadane przez proroków szczególne poznanie Boga, i ziemskie szczęście dla ludu Izraela w jego własnej ziemi, a także dla całej ludzkości. Każdy z tych trzech elementów, zależnie od sytuacji Izraela, wysuwał się na plan pierwszy. W sytuacji utraty niepodległości – bardziej podkreślano aspekt polityczny. W czasach narodowej wolności treścią nadziei mesjańskiej były bardziej etyczna doskonałość i ziemskie szczęście. Jednak zawsze te trzy elementy były obecne w żydowskim oczekiwaniu czasów mesjańskich.

Mesjanizm zrodził się w łonie religii Izraela. Jego główna postać, przyjmowana przez większość Żydów, ma korzenie w Biblii hebrajskiej i w Talmudzie. Niemieccy autorzy początku XX w., jak H. GressmannPor. H. Gressmann, Der Ursprung der israelittisch—jüdischen Eschatologie, Getynga, 1905, s. 36, 160, 190, 206, 215, 245, 247, przypis 2., A. JeremiasPor. A. Jeremias, Handbuch der altorientalischen Geistes-kultur, Lipsk, 1913 strony. 205–225., E. SellinPor. E. Sellin, Die israelitisch-judische Heilandser-wartung, Berlin, 1909, pp. 38–46. czy Rudolf KittelPor. R. Kittel, Geschichte des Volkes Israel, 5 wyd., Gotha, 1922, t. 2, 256–257, przypis 3. starali się odnaleźć korzenie mesjanizmu żydowskiego w literaturze religijnej sąsiednich kultur Bliskiego Wschodu, jak Asyria, Starożytny Egipt czy Persja. Szczególnie dopatrywano się paraleli mesjasza z Saoszjantami, synami Zaratusztry z północnego IranuSzczególnie Wilhelm Bousset w swej pracy Die jüdische Apokalyptik, 1903 w: Bousset-Gressmann, Die Religion des Judentums im Neutestamentlichen Zeitalter, 3 wyd., 1926, s. 226.. Także ci autorzy dostrzegają jednak, że żydowskie idee mesjańskie nieporównanie przewyższają jakiekolwiek podobne wyobrażenia w sąsiednich religiach. Przyznają również, że w literaturze sumero-babilońskiej nie widać oczekiwania by misja wybawiciela miała polegać na przywróceniu wcześniejszego Raju, który miałby być spełnieniem historii świataPor. W. Eichrodt, Die Hoffnung des ewigen Friedens in alten Israel, Gütersloh, 1920, s. 155 (także s. 142).. Uczeni, jak Nathanael SchmidtPor. , E. KoenigPor. E. Koenig, Die messianischen Weissagungen des Alten Testaments, Stuttgart, 1923, s. 20–25. oraz Joseph Klausner wykazali, że mesjanizm żydowski był wcześniejszy od perskiego. W czasach, gdy kształtowała się idea Saoszjantów (ok. 660–583), u Izajasza (ur. ok. 765, zm. do 701 p.n.e.), a nawet wcześniej, oczekiwanie mesjańskie było już w pełni ukształtowane. Istotna różnica polega też na tym, że wszystkie starożytne narody mówiły o złotym wieku, który należy do przeszłości. Jedynie lud Izraela opisywał cuda dotyczące złotego wieku, który ma dopiero nadejść. Ma być on przywróceniem szczęśliwego stanu pierwszego człowieka w ogrodzie Eden. W tradycji Izraela ów złoty wiek był na tyle krótki, że nie zasługuje na nazwę „epoki”. Natomiast u początku istnienia Izraela jako ludu znajduje się opowiadanie o trudach wędrówki patriarchów oraz długim okresie niewoli i ucisku w Egipcie. Z tych trudnych początków Izrael został wyzwolony przez Mojżesza, którego zadaniem było wybawić lud, nadać Prawo i wprowadzić do ziemi obiecanej – krainy „mlekiem i miodem płynącej” (Pwt 27,3; Ez 20,15). Mojżesz stał się „zbawicielem Izraela”, jak go nazywa Talmud (por. Sota /Naszim/ 12b (zob. 11b i 13a); Sanhedryn /Nezikin/ 101b). Odkupił swój lud z materialnego ucisku i politycznej niewoli, ale także z niewiedzy i niewoli duchowej. Był zarazem przewodnikiem i przywódcą, prawodawcą i prorokiem Izraela. Jego misja była podwójna, dotyczyła ciała i ducha. Jak wskazał J. Klausner, ten „odkupieńczy dualizm… w sposób niepodważalny wycisnął swą pieczęć na odkupicielu przyszłości, oczekiwanym Mesjaszu”.

W ciągu wieków, historia judaizmu zna kilka przypadków ogłoszenia jednego z duchowych autorytetów mesjaszem. W XVIII wieku w Polsce wyrósł frankizm, który za mesjasza uznał Jakuba Franka.

W chrześcijaństwie, powstałym w łonie judaizmu, od początku nadzieję mesjańską próbowano oczyścić z elementu politycznego i narodowościowego. Wyjątkiem były wizje millenarystów, którzy pod wpływem idei judaizmu, oczekiwali powrotu Chrystusa i ustanowienia tysiącletniego królestwa ziemskiego.

W Biblii hebrajskiej pierwszego Przymierza (Stary Testament) W Biblii hebrajskiej można dostrzec trzy odmiany mesjanizmu: mesjanizm królewski, kapłański i apokaliptyczny.

Mesjanizm królewski Oczekiwanie na mesjasza związane z dynastią Dawidową. Było to przekonanie, że Bóg dokona zbawienia ludu za pośrednictwem króla pochodzącego z tej dynastii. Biblijnym punktem wyjścia dla tej odmiany mesjanizmu jest proroctwo Natana z 2Sm 7,1–16, choć wpływ myślenia dynastyczno-dawidowego jest widoczny w tzw. promesjanizmie biblijnym przeniesionym w czasy prehistorii biblijnej. Przykładem tego są teksty Rdz 3,15 i Rdz 49,10. Proroctwo Natana dotyczy podjętego przez Dawida projektu pobudowania „domu”, czyli świątyni dla Boga, w której znalazłaby się Arka Przymierza. Prorok zaś oświadcza królowi, że to Bóg zbuduje mu „dom”, czyli dynastię, z której wyjdzie nadzwyczajny potomek.

Ideę tę podejmują Psalmy, w których podkreślane jest synostwo zapowiedzianego króla względem Boga. W psalmach królewsko-mesjańskich nadzieja Izraela łączy się ściśle z dynastią Dawidową. Należą do nich Ps 45; 72; 89; 110; 132.

Ten typ mesjanizmu obecny jest też w księgach prorockich, szczególnie w Księdze Izajasza. Bardzo ważny jest tu tekst z Iz 7,14, gdzie prorok zapowiada poczęcie i narodzenie dziecka, zwanego „Emmanuel”. Imię to zawiera zapewnienie o szczególnej obecności Boga wśród ludu. Egzegeci uważają, że tekst ten ma podwójne znaczenie, historyczne i mesjańskie. W pierwszym znaczeniu chodzi o zapowiedź narodzin Ezechiasza, syna króla Achaza, a w drugim o zapowiedź narodzenia idealnego władcy, mesjasza. Wpisującym się w ciąg proroctw mesjańskich jest Iz 9,5, gdzie mowa jest o narodzonym dziecięciu, które zostaje nazwane imieniem: Przedziwny Doradca, Bóg Mocny, Odwieczny Ojciec, Książę pokoju. Imię to wskazuje, że potomek Dawida będzie napełniony mocą Boga i pod jego rządami objawi się szczególna potęga Boża.

Tym tropem idzie też prorok Jeremiasz w Jr 23,5–6, gdzie potomka dawidowego nazywa „Odroślą sprawiedliwą”. Jest to ewidentny akcent mesjański, gdyż prorok przenosi znaczenie imienia Sedecjasz („Jahwe jest moją sprawiedliwością”) z niegodnego króla Judy na króla idealnego.

Mesjanizm prorocko-kapłański Dochodzi do głosu w czasie niewoli babilońskiej Izraelitów. Wobec upadku królestwa Judy oraz dynastii Dawidowej oczekiwania mesjańskie nie skupiają się już na samej dynastii, ale na konkretnej osobie-wybrańcu. Funkcja wybawcy nie przysługuje mu już – według tej odmiany mesjanizmu – na mocy związków dynastycznych, ale na mocy wybrania przez Boga. Mesjasz przedstawiany jest jako prorok, albo cierpiący Sługa Jahwe.

Początków tego typu mesjanizmu można upatrywać w Pwt 18,15. 18, gdzie czytamy: Pan, Bóg twój, wzbudzi ci proroka spośród braci twoich, podobnego do mnie. Jego będziesz słuchał. (…) Wzbudzę im proroka spośród ich braci, takiego jak ty, i włożę w jego usta moje słowa, będzie im mówił wszystko, co rozkażę. Do tych słów nawiązuje prawdopodobnie tekst Iz 61,1–3.

Główną osobą tej postaci mesjanizmu jest tajemnicza figura Sługi Jahwe. U Deutero-Izajasza znajdujemy 4 pieśni, których bohaterem jest ta postać. Najbardziej charakterystyczna jest czwarta pieśń, która pokazuje rolę cierpień Sługi w dziele dokonywanego zbawienia. Bierze on na siebie grzechy wszystkich i przez to ich usprawiedliwia. Sługa jest też pośrednikiem w zawarciu Przymierza Boga z ludźmi.

Mesjanizm apokaliptyczny Wiąże się z tajemniczą postacią Syna Człowieczego, o której opowiada Dn 7,14. Przychodzi on na obłokach niebieskich i otrzymuje od Przedwiecznego (tzn. Boga) władzę nad światem. Egzegeci widzą tu personifikację wspólnoty świętych, ale także osobę indywidualną.

Te trzy typy mesjanizmu od początku istnienia chrześcijaństwa prowadziły chrześcijan do twierdzenia, że realizują się one w Jezusie Chrystusie. Widzieli i widzą w nim bowiem zarówno oczekiwanego potomka Dawida, jak i cierpiącego Sługę Jahwe, a także Syna Człowieczego z Księgi Daniela. Zresztą tego ostatniego tytułu Jezus często używał, mówiąc o sobie. Według chrześcijaństwa mesjaszem jest więc Jezus Chrystus.

Chrześcijaństwo jako mesjanizm Mesjanizm był głównym tematem pierwotnego chrześcijaństwa i on też, ostatecznie, był powodem rozstania z judaizmem. Według wczesnych świadectw wyznanie wiary, że Jezus jest obiecanym mesjaszem, stanowiło o przejściu z judaizmu do chrześcijaństwa. Mówili o tym św. Justyn w Dialogu z Żydem Tryfonem 47, 1; Pseudo-Cyprian w Ad Vigilium, ukazał konwersję Żyda Papiscusa jako akt wiary w Jezusa Chrystusa. Taką też radę dawał List Sewera (Epistula Severi) 12 /826/ z V w. z Minorki nieochrzczonemu Żydowi. Także same pisma nowotestamentalne pokazują, że uznanie lub nieuznanie Jezusa za Mesjasza stanowiło kryterium bądź wyłączenia, bądź pozostania w łonie judaizmu. Zwraca na to uwagę Ewangelia Jana: „Niemniej jednak i spośród przywódców wielu w Niego uwierzyło, ale z obawy przed faryzeuszami nie przyznawali się, aby ich nie wyłączono z synagogi” (J 12, 42; por. J 7, 40–52.). Ukazują to także Dzieje Apostolskie 9, 22n: „A Szaweł występował coraz odważniej, dowodząc, że Ten jest Mesjaszem, i szerzył zamieszanie wśród Żydów mieszkających w Damaszku. Po upływie dłuższego czasu Żydzi postanowili go zgładzić” (por. Dz 18,5 jak również 2,35; 4,18; 5,40.42.

Ponieważ kult synagogalny pierwszych wieków był skupiony na Torze, a Miszna, której kompilacja dokonała się w Galilei pod koniec II w. nie poświęca wiele miejsca mesjaszowi, niektórzy autorzy jak E.P. Sanders czy J. Meier uznali, że dostrzeganie konfliktu wokół mesjasza jest wyolbrzymione przez interpretacje chrześcijańskie, zwłaszcza epoki patrystycznej. Jednak, jak wykazał m.in. William Horbury, mesjanizm był w tym okresie w dalszym ciągu żywo obecny w judaizmie. Pięcioksiąg w Septuagincie zawiera uderzające wyrazy nadziei mesjańskiej. Szczególnie w Księdze Rodzaju 49 oraz w Księdze Liczb24,7. 17. Są one także obecne licznie w Targumach do Pięcioksięgu. Uderzająca jest zgodność co do ważności tej kwestii między żydowskimi i pogańskimi źródłami pierwszego okresu oraz między tymi źródłami, a zarzutami żydowskiej krytyki u Justyna i Tertuliana.

thumb|Przedstawienie Chrystusa w katakumbach Kaliksta jako młodego pasterza nosi w sobie przesłanie mesjańskie. Zostało zainspirowane mesjańskim żydowskim motywem króla Dawida, stylizowanego w świecie grecko-rzymskim na Orfeusza lub Hermesa.