Grodzisk – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie sokołowskim, w gminie Sabnie. Ma status sołectwa. Leży nad Cetynią, dopływem Bugu. Jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej.

W XV w. wieś wchodziła w skład tzw. włości gródecko-grodziskiej, której ośrodkiem był Gródek nad Bugiem (obok m.in. Hołowienek, Sabni i zaginionej Suchowierchy); zamieszkiwali ją m.in. Rusini. Od XVII w. funkcjonowała tu parafia unicka; świątynia przeszła następnie dramatyczne represje wobec unitów w czasie likwidacji unii brzeskiej w Imperium Rosyjskim (m.in. 1867–1875). W 1875 roku budynek został cerkwią prawosławną (do 1915), potem przekazany katolikom; parafię rzymskokatolicką erygowano 9 kwietnia 1919. Pierwszym proboszczem po odzyskaniu świątyni był ks. Stanisław Próchniewicz.

Wieś duchowna biskupów płockich; w 1795 położona była w ziemi drohickiej województwa podlaskiego. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa siedleckiego.

Wczesnośredniowieczne grodzisko z kompleksem osadniczym leży na gruntach sąsiedniej Niewiadomej, a nie we wsi Grodzisk; w starszej literaturze i zapisach muzealnych błędnie utrwalano je naprzemiennie w jednej lub drugiej miejscowości.

Historia Z 2. poł. XV w. zachowały się wzmianki o sporach granicznych i procesach sądowych z udziałem m.in. mieszkańców wsi (np. jako „Rusini z Grodziska (Horodziszcza)” w 1495). Parafia unicka w Grodzisku jest w źródłach notowana od 1604 (p.w. św. Michała Archanioła; w kolacji biskupów płockich); w XVIII w. opisywano świątynię pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej. Drewnianą cerkiew z 1778 wzniesiono kosztem parafian; w 1805 znajdowała się w kolacji państwowej, później kolejni dzierżawcy dóbr m.in. Tomasza hr. Załuskiego, Stanisława Młockiego i Wawrzyńca Żółkowskiego wsparli remont (1852).

W 1867 proboszcz Ignacy Bukowiecki odmówił wprowadzania nauk w „języku ruskim” zgodnie z poleceniem konsystorza; naczelnik powiatu sokołowskiego interweniował z eskortą, doszło do starć z parafianami, aresztowania duchownego i okupacji wsi przez oddziały pomocnicze. Opisywano m.in. usiłowanie zabranych organów cerkiewnych, kontrybucje, bicia, utrzymywanie kozackiego posterunku (np. od 27 sierpnia do 29 października 1867) oraz późniejsze represje wobec mieszkańców niechcących oddać kluczy od świątyni. W drugiej połowie lat 60. XIX w. część unitów z Grodziska padła ofiarą represji carskich; w 1875 świątynię przekształcono w cerkiew prawosławną. W lutym 1875 miejscowość została zajęta przez liczący ok. 400 ludzi oddział pułkownika Dewela.

Kościół i parafia Pierwsze wzmianki o unickim obrządku wschodnim pod wezwaniem św. Michała Archanioła przy świątyni w Grodzisku sięgają 1604 roku. Obecny drewniany kościół wzniesiono w 1778.

W 1944, podczas II wojny światowej, budynek kościoła odniósł niewielkie uszkodzenia; spaleniu uległy natomiast zabudowania gospodarcze przy świątyni. Kapitalny remont w latach 1999–2003 (m.in. nowa wieża) prowadził ks. Antoni Sieczkiewicz. Murowaną plebanię wybudowano w 1945 (ks. Józef Wiąckiewicz); generalny remont i rozbudowę w latach 2000–2001 wykonał ponownie ks. Antoni Sieczkiewicz.

Obiekty zabytkowe Cerkiew gr.-kat., obecnie kościół parafii rzymskokatolickiej pw. Świętej Trójcy, drewniany, 1788, 1852, nr rej.: 615 z 4.04.1962 zespół dworski, z początku XX wieku, nr rej.: 385 z 1986: dwór, drewniany. park

Zobacz też Grodzisk Niewiadoma – wczesnośredniowieczne grodzisko Podlaszuki

Przypisy Strona gminy, sołectwa

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Karol de Perthées, Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795.

Linki zewnętrzne Parafia Grodzisk na stronie gminy Sabnie

Kategoria:Grodzisk (powiat sokołowski)