thumb|400px|Owoce Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u roślin okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.
Część owocu otaczająca nasiona określa się mianem owocni (perykarpu). Gdy w powstaniu organu otaczającego nasiona biorą udział inne części rośliny niż słupek – twór taki określany jest mianem owocu pozornego. Gdy w jednym kwiecie występuje większa liczba słupków wolnych (słupkowie apokarpiczne), wtedy powstające z nich owoce tworzą owoc zbiorowy na wspólnym dnie kwiatowym (np. malina, jaskier). Natomiast z kilku kwiatów zebranych w skupiony kwiatostan powstają owocostany (morwa, kłębek buraka, figowiec, ananas).
Budowa owoców stanowi adaptację do różnych form rozsiewania. Owoce mięsiste mogą być roznoszone przez zwierzęta, dla których stanowią pokarm (zoochoria), owoce suche rozprzestrzeniane są m.in. przez wiatr (anemochoria), wodę (hydrochoria) lub zwierzęta.
Owocami jako rodzajem pożywienia określane są części roślin o grubej warstwie miąższu i przyjemnym, zwykle słodkim smaku i zapachu. Owoce stanowią istotną część pożywienia dla ludzi i wielu innych zwierząt.
Morfogeneza Z rozwojowego punktu widzenia owocem jest zalążnia w stanie dojrzałości nasion. Proces przekształcania zalążni w zakresie morfologicznym i biochemicznym jest następstwem zapłodnienia, chociaż możliwe jest powstawanie owoców beznasiennych (partenokarpicznych).
W rozwoju owocu wydzielane jest sześć faz: powstanie zawiązków rozwój przed zapyleniem i zapłodnieniem zapylenie i zapłodnienie, a także zawiązanie owocu wzrost po zawiązaniu owocu dojrzewanie starzenie. Wzrost w wyniku podziałów komórek przyszłej owocni rozpoczyna się w fazie pąku kwiatowego i ma charakter wykładniczy. U niektórych gatunków w okresie kwitnienia dochodzi do zahamowania wzrostu, co określane jest fazą osłabionego wzrostu. Po zapłodnieniu rozpoczyna się rozwój nasienia i na jego wzrost skierowana jest większość aktywności metabolicznej. Do momentu kwitnienia owocnia (ściana owocu) ma charakter merystematyczny. Później dochodzi do różnicowania się komórek w tkanki zapewniające rozwój owocu i nasienia. Powstają wiązki przewodzące, chlorenchyma, aparaty szparkowe oraz struktury funkcjonalne poszczególnych typów owocu. Części kwiatu nie biorące udziału w tworzeniu owocu – zazwyczaj pręciki, szyjka słupka i płatki korony – więdną i odpadają. W owocach soczystych dalszy wzrost owocu związany jest przede wszystkim z powiększaniem rozmiarów komórek. Nasila się on po wykształceniu nasion w okresie poprzedzającym dojrzewanie nasion. Końcowa faza rozwoju owoców suchych związana jest z degeneracją i obumieraniem komórek przy jednoczesnym różnicowaniu części z nich w sklerenchymę.
Regulacja hormonalna Proces rozwoju i dojrzewania owoców, a także proces dojrzewania nasion regulowany jest przez hormony roślinne: auksyny, gibereliny, cytokininy, kwas abscysynowy (ABA) oraz etylen. Znaczenie poszczególnych fitohormonów zostało poznane w wyniku traktowania roślin endogennymi związkami, analizę zawartości poszczególnych substancji oraz badania biochemiczne, genetyczne i molekularne. Jeżeli nie dojdzie do zapylenia, tkanki owocu nie rozwijają się a wierzchołek generatywny odpada. Odpadaniu kwiatów zapobiegają fitohormony uczestniczące w zapylaniu, czyli auksyny i gibereliny. U wielu gatunków obserwuje się zależność pomiędzy ilością ziaren pyłku umieszczonych na znamieniu słupka a okazałością owocu. Obecność pyłku można zastąpić auksynami lub giberelinami podanymi z zewnątrz. Opryskiwanie auksynami pozwala uzyskać owoce u gatunków takich jak ogórek, pomidor, tytoń, fasola, truskawka, papryka. Gibereliny stymulują rozwój owoców brzoskwini, śliwy, róży, jabłoni, winorośli, czereśni, figi czy pomarańczy. Powstające w wyniku podania endogennych auksyn lub giberelin owoce są partenokarpiczne, nie zawierają nasion. We wczesnej fazie rozwoju tkanek owocu stwierdza się w nich wysoką zawartość egzogennych auksyn, giberelin i cytokinin. Źródłem związków jest głównie zapłodniony zalążek. Podanie tych fitohormonów dodatkowo stymuluje wzrost owocu, jednak nadmiar auksyn może także przyspieszyć opadanie owoców określane jako opad czerwcowy. Gibereliny i auksyny są kluczowe także w fazie wzrostu w wyniku powiększania się komórek, po zapłodnieniu. Na etapie dojrzewania znaczenia nabiera zawartość etylenu i ABA. Oba te hormony przyspieszają dojrzewanie, przy czym ABA stymuluje także wytwarzanie etylenu. Dojrzewanie wiąże się ze wzrostem aktywności oddechowej, wzrostem przepuszczalności błon komórkowych, wzrostem aktywności enzymów takich jak celulaza, poligalakturonaza, rybonukleaza, liaza fenyloalaninowa, oksydaza fenolowa czy peroksydaza. Intensyfikacja tych procesów jest wynikiem działania etylenu. Gibereliny, auksyny i cytokininy także wpływają na proces dojrzewania. Jednak w przeciwieństwie do etylenu i ABA opóźniają go.
Kontrola genetyczna Za kontrolę genetyczną rozwoju owocu u Arabidopsis odpowiada duża rodzina genów (kaseta MADS), odpowiedzialna także za rozwój kwiatów. Geny kasety MADS kodują czynniki transkrypcyjne. Niezbędne do właściwego wykształcenia słupkowia są produkty genów AGAMOUS (AG) trzy geny SEPALLATA (SEP1, SEP2 i SEP3). Kolejne dwa geny, SHATTERPROOF (SHP1 i SFP2), określane bezpośrednio po odkryciu jako AGL1 i AGL5 (AGL – AGAMOUS-like) ze względu na duże podobieństwo do genu AGAMOUS, są niezbędne do zawiązania owocu i powstania strefy rozejścia łuszczyny. Proces rozdzielenia zalążków jest kontrolowany przez gen SEEDSTICK, redundantny względem genów SHP1i SHP2. Pośrednio rozwój łuszczyny jest także regulowany przez gen FRUITFUL (wcześniej określany jako AGL8), regulujący transkrypcję genów wymaganych do różnicowania się komórek rozwijającego się owocu. Mutacja tego genu skutkuje brakiem wydłużania się owocu.
Budowa Owoce powstają z zalążni słupka i składają się z owocni (perykarpu), powstającego ze ściany zalążni, oraz nasion powstających z zapłodnionych zalążków. Owocnia zbudowana jest z trzech warstw: egzokarp – warstwa zewnętrzna, okrywająca owoc, tworząca skórkę mezokarp – warstwa środkowa, soczysta (np. u pestkowca) albo sucha i twarda (np. w strąkach) endokarp – warstwa wewnętrzna, tworząca ściany komory nasiennej. Może być błoniasta i cienka jak w strąkach grochu, grubsza i skórzasta jak w jabłku lub zdrewniała w pestce śliwy.
Podział 350px|thumb|Przykłady owoców suchych. Górny rząd od lewej: torebka maku (Papaver), orzechy leszczyny (Corylus), orzechy (żołędzie) dębu (Quercus), dolny rząd od lewej: strąk, owocostan wieloniełupkowy platana, nasiona kasztanowca (Aesculus) powstające w torebce. Opracowano wiele klasyfikacji owoców i definicji ich typów, zwykle opartych na kryteriach morfologicznych i sposobie rozsiewania nasion.
Ze względu na ww. kryteria owoce dzieli się najczęściej na pojedyncze i zbiorowe oraz suche i soczyste: Owoce pojedyncze – powstają z pojedynczych zalążni, a jeżeli w kwiecie jest kilka zalążni, to owoce te powstają rozłącznie od siebie: owoce suche – owocnia wysycha w trakcie dojrzewania: pękające – zwykle wielonasienne, otwierają się samorzutnie po dojrzeniu, rozsiewając nasiona: mieszek strąk łuszczyna łuszczynka torebka niepękające (zamknięte) – zazwyczaj jednonasienne, owocnia osłania nasiona i pęka dopiero podczas ich kiełkowania: niełupka ziarniak orzech (np. żołędzie) i orzeszek (np. kłębki buraka) skrzydlak rozłupnia rozpadająca się na rozłupki owoce soczyste (mięsiste) – mają owocnię przynajmniej częściowo z miękiszu: pestkowiec jagoda (soczyste są również różne owoce pozorne: owoce jabłkowate, jagody pozorne, wielopestkowce) Owoce zbiorowe – powstają z wielu zalążni w pojedynczym, wielosłupkowym (apokarpicznym) kwiecie, gdy zrastają się ze sobą poszczególne owoce lub rozwijają się na rozrośniętej innej części kwiatu, zwykle dnie kwiatowym: wielomieszkowe (wielomieszek) – wiele mieszków w różnym stopniu zrośniętych (przykład – piwonia) wielopestkowcowe – pestkowce osadzone na wspólnym dnie kwiatowym zrastają się mięsistymi owocniami (przykład – jeżyna) wieloorzeszkowe – zalążnie dojrzewają jako drobne orzeszki, a dno kwiatowe staje się mięsiste i otacza orzeszki (np. u róży) lub wynosi orzeszki na zewnątrz (np. u truskawki). Zbliżone do owoców zbiorowych są owoce rozpadające się, powstające z pojedynczego słupka powstałego z więcej niż jednego owocolistka Rozpadają się one na jednonasienne człony (np. strąk przewęzisty u seradeli, łuszczyna przewęzista u rzodkwi, wieloniełupka u ślazu, czterodzielna rozłupnia u ogórecznikowatych i jasnotowatych). Owocostan (owoc złożony) – powstaje z całych kwiatostanów, a zatem tworzony jest przez różne elementy kwiatów oraz liście przykwiatowe i oś kwiatostanu: orzeszkowy – orzeszki powstają z zalążni, podczas gdy oś kwiatostanu i listki okwiatu stają się mięsiste (przykład – morwa) pestkowcowy – mięsista oś kwiatostanu obrasta drobne pestkowce tworząc dzwonkowate zagłębienie (przykład – figa) jagodowy – jagody pozrastane są wraz z mięsistymi przysadkami i osią kwiatostanu (przykład – ananas).
Klasyfikacja Winklera Opracowana przez Winklera w roku 1939 klasyfikacja botaniczna owoców uwzględnia budowę kwiatów, z których powstają. W klasyfikacji tej owoc jest wytworem słupkowia oraz każdej innej części kwiatu. Typy owoców wydzielane są poprzez przyporządkowanie czterech cech słupkowia: chlorikarpelia – wolnoowocolistkowość – owoc zbiorowy synkarpelia – zrosłoowocolistkowość – owoc pojedynczy epichlamydia – nadokwiatowość – owoc wolny hipochlamydia – podokwiatowość – owoc kubkowaty. Cechy pierwsza i druga mogą być połączone z cechą trzecią i czwartą, co powala wyróżnić kwiaty: wolnoowocolistkowe nadokwiatowe – np. jaskier (Ranunculus) zrosłoowocolistkowe nadokwiatowe – np. psianka (Solanum) wolnoowocolistkowe podokwiatowe – np. róża (Rosa) zrosłoowocolistkowe podokwiatowe – np. dereń (Cornus).
Klasyfikacja Lewina Lewin w roku 1961 zaproponował klasyfikację owoców według ich hipotetycznej ewolucji. Wyróżnił cztery podstawowe typu owoców: owoce apokarpiczne owoce synkarpiczne owoce parakarpiczne owoce lizykarpiczne. Poszczególne typy podstawowe dzielone są na mniejsze kategorie na podstawie modyfikacji ewolucyjnych.
Funkcje mały|Owoce orzecha ziemnego mogą pobierać z gleby wodę i sole mineralne Funkcje owocu zależą od jego budowy. Najbardziej ograniczoną funkcją owocu lub ściany owocu jest ochrona nasion podczas ich rozwoju oraz zapewnienie ich uwolnienia, gdy są już dojrzałe. W takim przypadku to same nasiona wykształcają struktury ułatwiające rozsiewanie oraz ochronę mechaniczną. Inną możliwością jest udział owoców w rozsiewaniu i tworzenie wraz z nasionami diaspor, zapewniających specyficzny sposób rozprzestrzeniania oraz stanowiących ochronę mechaniczną. Powstałe na drodze ewolucji duże zróżnicowanie sposobów rozsiewania ma swoje odzwierciedlenie w bogactwie budowy morfologicznej i anatomicznej owoców.
Niekiedy owoce mogą pełnić dodatkowe funkcje. U orzecha ziemnego niedojrzałe owoce wykazują geotropizm dodatni. W efekcie wydłużania się szypułki owoc umieszczany jest w glebie. Wielu autorów opisało wytwarzane przez taki owoc struktury przypominające włośniki, a doświadczenia pokazują, że są one zdolne do pobierania z gleby wody i składników mineralnych. Wytwarzanie owoców podziemnych nie ogranicza się do jednego gatunku. Także inne rośliny należące do tej samej rodziny i uprawiane w Afryce produkują owoce tego rodzaju.
Przystosowania do rozprzestrzeniania