Język hiszpański

thumb|Instytut Cervantesa w Madrycie

Język hiszpański (hiszp. , ) – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Hispanoameryki) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii.

Język hiszpański jest drugim najpowszechniej używanym językiem na Ziemi. W 2006 roku oceniano, że posługuje się nim jako językiem ojczystym około 650 milionów ludzi na wszystkich kontynentach, szczególnie w Ameryce Południowej, Ameryce Północnej, Europie i zachodniej Afryce. Dalsze 100 milionów używa go jako drugiego języka, natomiast liczba ludzi w ogóle na świecie mówiących tym językiem przekracza półtora miliarda. Język hiszpański należy do grupy języków ekspansywnych (latynizacja Ameryki Północnej). Jest językiem międzynarodowym i urzędowym głównych międzynarodowych organizacji politycznych i gospodarczych, jak Unia EuropejskaTraktat Lizboński, Unia AfrykańskaKonstytucja Unii Afrykańskiej Art. 11, OPA, ONZ, NAFTA, traktat antarktycznyTraktat antarktyczny (pol.), UNICEF, UNASUR, FIFA, UEFA, Interpol, Europol, CARICOM, WHO (hiszp.), Światowa Organizacja Handlu (hiszp.), Mercosur oraz wielu innych.

thumb|upright=2|center|Państwa i terytoria, gdzie język hiszpański jest językiem urzędowym:

Uchwalona 27 grudnia 1978 (znowelizowana 27 sierpnia 1992) Konstytucja Hiszpanii stanowi, że kastylijski jest hiszpańskim urzędowym językiem państwa. Wszyscy Hiszpanie mają obowiązek go znać i prawo nim się posługiwać (art. 3 ust. 1 Konstytucji Hiszpanii). Niemniej pozostałe języki hiszpańskie są również językami urzędowymi w odpowiednich wspólnotach autonomicznych, zgodnie z ich statutami (art. 3 ust. 2 Konstytucji Hiszpanii). Do kategorii owych „pozostałych języków hiszpańskich” zalicza się, występujące w niektórych regionach (autonomiach) Hiszpanii, lokalne rodzime języki: aragoński (maño) w Aragonii aranejski w Dolinie Aran asturyjski (bable) w Asturii baskijski (euskara) w Baskonii i Nawarze estremadurski w Estremadurze galicyjski w Galicji, Eo Navii, i Dolinie Jalamy w Kantabrii kataloński w Katalonii, La Franji i na Balearach leoński w Leonie portugalski (luzytański) w Olivenzie walencki w Walencji i El Carche.

Etymologia Według Hiszpańskiej Akademii Królewskiej słowo hiszpański – pochodzi od występującego w dialekcie prowansalskim słowa , a to z kolei od łacińskiego – powiązany lub odnoszący się do prowincji HispaniaSłownik języka hiszpańskiego Królewskiej Akademii Hiszpańskiej.

Historia języka hiszpańskiego thumb|left|Jedna ze stronic rękopisu Poematu o Cydzie thumb|Antonio de Nebrija, autor pierwszej gramatyki języka hiszpańskiego – thumb|upright=1.25|Ewolucja zasięgu języków na Półwyspie Iberyjskim

Na obecne ukształtowanie się języków używanych w Hiszpanii wpłynęły znacząco postępy rekonkwisty hiszpańskiej wyzwalającej zajęte w VIII wieku przez Arabów obszary Półwyspu Iberyjskiego, gdy na ówczesne dialekty ludności miejscowej nakładał się dialekt kastylijski. Pierwszymi tekstami literackimi w ówczesnym języku romance były teksty ludowe i poezja śpiewana, a najstarszymi gatunkami poetyckimi były jarchas powstałe w Andaluzji w języku romance-mozárabe zawierającym w sobie naleciałości z języka arabskiegoRico, F. ; Alborg, J.L., , Madrid, Gredos. Z kolei za najstarszy tekst hiszpański uważa się epopeję ludową z ok. 1140 r. – Poema del mio Cid, choć słowa hiszpańskie pojawiły się już wcześniej w klasztornym rękopisie łacińskim z X wieku. W XIII wieku powstały pierwsze parafrazy Pisma Świętego – Biblia Prealfonsina przechowywana w klasztorze Escorial oraz Biblia Alfonsina ukończona w roku 1280.

Literacki język hiszpański ukształtował się w XV wieku, kiedy to Królowie Katoliccy – Ferdynand Aragoński i Izabela Kastylijska – zakończyli rekonkwistę Hiszpanii, podbijając arabski Emirat Grenady – ostatnie mauretańskie królestwo. W 1492 r. została opublikowana pierwsza gramatyka języka hiszpańskiego – opublikowana przez Antonio de Nebriję. Ten sam autor opublikował również słownik hiszpański i zasady ortografii języka hiszpańskiego. Hiszpania w tym czasie stała się światową potęgą i centrum rozległego imperium. Ustandaryzowane normy języka hiszpańskiego były oparte na języku kastylijskim (dialekt z Kastylii). Do dziś używa się obydwu nazw: hiszpański i kastylijski ().

czy ? Poprawne są obie nazwy języka hiszpańskiego, zarówno , jak i , i obu używa się równie często. – instytucja normująca użycie hiszpańskiego w krajach hiszpańskojęzycznych – dopuszcza używanie obydwu nazw (hiszp.), jednak ich stosowanie w poszczególnych krajach jest różne. W większości krajów hiszpańskojęzycznych Ameryki Południowej, poza nielicznymi wyjątkami, używa się nazwy , podobnie jak w Hiszpanii. Natomiast w Meksyku, Ameryce Środkowej i na Karaibach bardziej przyjęta jest nazwa . W afrykańskiej Gwinei Równikowej także używana jest nazwa . Konstytucje poszczególnych państw hiszpańskojęzycznych mówią, że oficjalnym językiem jest lub .

Zasięg języka hiszpańskiego i różnice w dialektach

thumb|Malabo – stolica Gwinei Równikowej

Hiszpański jest jednym z oficjalnych języków takich organizacji jak m.in. ONZ, Unia Afrykańska czy Unia Europejska.

Hiszpański ma też użytkowników w wielu krajach: Brazylia, Andora, Antyle Holenderskie, Belize, Filipiny, Izrael, Kanada, Maroko, Stany Zjednoczone (Arizona, Floryda, Kalifornia, Nevada, Nowy Jork, Teksas), Trynidad i Tobago. Hiszpańskim mówi się też na Gibraltarze i w Saharze Zachodniej. Jest on również nauczany nieobowiązkowo w szkołach w każdym kraju Unii Europejskiej i w pozostałych częściach świata. We Francji, Włoszech, Szwecji i Norwegii (hiszp.) około 70% młodzieży uczy się języka hiszpańskiego. Hiszpański jest drugim po angielskim najczęściej nauczanym językiem na świecie (ponad 20 milionów studentów Według Instytutu Cervantesa[http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes , choć niektóre źródła wskazują nawet 46 milionów osób uczących się hiszpańskiego w ponad 90 krajach). Ponadto język ten jest drugim językiem w komunikacji międzynarodowej (hiszp.)Hiszpański „drugim językiem świata” (pol.). Język ten jest także drugim językiem na świecie używanym w środowisku pracy w kontaktach zagranicznych oraz pierwszym językiem obcym w Wielkiej Brytanii, Brazylii czy Stanach Zjednoczonych (hiszp.). Ponadto język hiszpański jest drugim językiem portali społecznościowych takich jak Twitter czy FacebookHiszpańska przyszłość świata (pol.). Hiszpański jest trzecim najczęściej używanym (po angielskim i chińskim) językiem w internecie (ponad 8% wszystkich stron) (ang.).

thumb|upright=1.25|Język hiszpański w Afryce thumb|upright=1.25|

Jest kilka istotnych różnic pomiędzy dialektami hiszpańskiego używanymi w samej Hiszpanii i w hispanojęzycznej Ameryce. Za standard ogólnokrajowy Hiszpanii przyjmowana jest wymowa północnokastylijska (chociaż nie zaleca się użycia słabych zaimków, ani ulegania zjawisku językowemu zwanemu , czyli zamiany rodzajnika na ).

Hiszpanie osiedlający się na kontynencie amerykańskim przynieśli ze sobą własne regionalizmy. Stąd u różnych narodowości i grup etnicznych można dziś znaleźć różne akcenty. Typowa dla Ameryki Łacińskiej (tak jak dla Andaluzji) jest wymowa zwana , polegająca na wymowie c (przed e oraz i) oraz z jako s. Na przykład kastylijskie /θ/ w słowach , wymawiane jest jak /s/, tak jak np. w .

Tradycyjnie w hiszpańskim występował fonem (palatalna lateralna), w piśmie wyrażany przez ll. Zanikł on na większości obszarów Ameryki, z wyjątkiem dwujęzycznych obszarów, na których mówi się w keczua lub w innych językach rdzennych Ameryki posiadających ten fonem w swojej fonetyce. Obecnie zanika także w Hiszpanii, z wyjątkiem dwujęzycznych obszarów, na których prócz języka hiszpańskiego używa się kataloński lub inny, w którym jest obecne //. Na większości obszarów fonem ten upodabnia się do /j/. Zjawisko to nazywane jest . W argentyńskim dialekcie rioplatense /j/ i // są na ogół wymawiane jak (palatalna dźwięczna szczelinowa), w sposób zbliżony do polskiego ź. Zjawisko to nazywa się .

Między językiem hiszpańskim używanym w Hiszpanii a jego południowoamerykańskimi dialektami występują też małe różnice gramatyczne. Na przykład w Argentynie w miejsce zaimka (ty) używa się : = (ty pracujesz); = (ty jesteś).

Najważniejszą różnicą jest częstość użycia czasów. W Ameryce Południowej znacznie rzadziej niż w Hiszpanii używa się czasu , który często zastępowany jest czasem . Poza tym rozpowszechnione jest też (zwłaszcza w Urugwaju, Argentynie i Chile) użycie (archaicznego w Hiszpanii) zaimka na oznaczenie drugiej osoby liczby pojedynczej (i użycie w tej osobie specjalnej, nie występującej w odmianie hiszpańskiej, końcówki fleksyjnej czasownika) oraz zanik drugiej osoby liczby mnogiej, zastępowanej osobą trzecią ().

Na ogół sądzi się, że sprawy języka hiszpańskiego są regulowane przez (). W rzeczywistości trudno jest ustalać kształt języka dekretami, ale , wraz z 21 innymi akademiami językowymi, ma znaczący, zachowawczy wpływ na język poprzez publikację słowników oraz poradników dotyczących gramatyki i stylu, które są powszechnie przestrzegane.

Dialekty standardowego języka hiszpańskiego amestáo w Asturii baturro w Aragonii w Andaluzji w Galicji castúo w Estremadurze catañol w Katalonii churro w Walencji w Baskonii ibérico w Kastylii, Kantabrii i Leonie na Wyspach Kanaryjskich w Murcji

Odmiany języka hiszpańskiego na świecie argentyńska

chilijska

kubańska meksykańska

Każda odmiana języka hiszpańskiego na świecie dzieli się na swoje dialekty regionalne.

Instytut Cervantesa

Instytut Cervantesa jest największą instytucją międzynarodową upowszechniającą język hiszpański oraz kulturę hiszpańską i hispanoamerykańską za granicą utworzoną w 1991 r. Główna siedziba Instytutu mieści się w Madrycie oraz w Alcalá de Henares – mieście, w którym urodził się pisarz Miguel de Cervantes. Pracą Instytutu Cervantesa kieruje zespół przedstawicieli świata kultury, nauki i literatury z Hiszpanii i HispanoamerykiO Instytucie Cervantesa (pol.). Instytut Cervantesa zajmuje się również wydawaniem międzynarodowych certyfikatów (hiszp. Diplomas de Español como Lengua Extranjera) poświadczających znajomość języka hiszpańskiego na różnych poziomach zaawansowania.

Hiszpańska Akademia Królewska

Hiszpańska Akademia Królewska (hiszp. – ) – założona w drugiej dekadzie XVIII wieku instytucja odpowiedzialna za regulowanie mieści się w Madrycie i jako jedyna ma prawo decydować o rozwoju języka. Odgrywa ona ważną rolę względem dydaktycznym, wydawniczym i zachowawczym. Wydaje rozmaite publikacje utrzymując czystą linię języka. Jest również autorem normatywnego słownika języka hiszpańskiego (hiszp. (hiszp.)). Jej celem jest zapewnienie i utrzymanie wspólnego, spójnego języka, w szczególności w zakresie ortografii, gramatyki i wymowy.

Alfabet Alfabet hiszpański składa się z 26 liter alfabetu łacińskiego, jednej litery dodatkowej ñ oraz dwóch grup literowych ch i ll. Dwuznaku rr, który również odpowiada odrębnemu fonemowi, /r/, nie traktuje się jako odrębny znak w alfabecie. Od 1994 roku również ch i ll przy ustalaniu porządku alfabetycznego nie są traktowane jak odrębne litery, ale jako sekwencje liter (czyli w zestawieniach alfabetycznych <ch> jest pomiędzy ‹ce› a ‹ci›, a nie, jak uprzednio, po ‹cz›, podobnie jest w przypadku <ll>).

A (), B (), C (), CH (), D (), E (), F (), G (), H (), I (), J (), K (), L (), LL (), M (), N (), Ñ (), O (), P (), Q (), R (), S (), T (), U (), V () lub (), W () lub (), X (), Y () lub () (hiszp.), Z (zeta).

Interpunkcja i wymowa

thumb|eñe symbol języka hiszpańskiego