mały|Kurki - kościół katolicki mały|Kurki - cmentarz przykościelny Kurki () – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Olsztynek.

W latach 1954–1968 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kurki, po jej zniesieniu w gromadzie Waplewo. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego.

Wieś położona jest na Mazurach, w pobliżu dawnej granicy z Warmią (do której zalicza się sąsiednią wieś ZąbieZobacz obie miejscowości na Mapie Świętej Warmii z 1755 roku.), przy ujściu rzeki Łyny z jeziora Kiernoz Wielki. Znajduje się wśród lasów, jest to wieś letniskowa, w okresie wakacji licznie odwiedzana przez turystów. W sąsiedztwie wsi liczne domki letniskowe i pola namiotowe. We wsi znajduje się kościół katolicki (fila parafii Orzechowo).

We wsi znajduje się siedziba leśnictwa Kurki (Nadleśnictwo Nidzica).

W kierunku Ząbia, tuż za granicą wsi znajdują się kancelarie Leśnictwa Orzechowo i Dzierzguny (Nadleśnictwo Nowe Ramuki) podległe administracyjnie pod wieś Swaderki.

Historia Wieś powstała na dawnym obszarze Galindii i prawdopodobnie w miejscu kultu pruskiego bóstwa urodzaju Kurko (Curche)Grzegorz Białuński "Bogini Kurko – główny kult Galindii", Komunikaty Mazursko-Warmińskie 1993, nr 1 (przedruk: Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 10 numer specjalny (315) 2021, s. 17). W 1341 r. w Kurkach odbyło się spotkanie wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Dietricha von Altenburga z wójtem krajowym biskupstwa warmińskiego Henrykiem von Luter celem ustalenia południowej granicy Warmii w Puszczy GalindzkiejStanisław Achremczyk: Warmia. Wydawnictwo Littera. Olsztyn 2011. Pole zwane "siedliskiem Kurki" (Curhsadel, Curchussadil) stanowiło najbardziej wysunięty na południe skraj całej Warmii i komornictwa olsztyńskiegoRobert Klimek ''Brody na Warmii w średniowiecznych dokumentach i na nowożytnych mapach rękopiśmiennych,'' Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1 (316) 2022, s. 126. Sama wieś Kurki znajdowała się jednak już w Prusach GórnychJan Obłąk "Mapa komornictwa olsztyńskiego z XVII wieku" Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 4 (1961 rok), s. 558-562. W czasach krzyżackich pojawia się w dokumentach w roku 1411, podlegała pod komturię w Ostródzie, były to dobra zakonneCz. Baszyński: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV w. Zapiski historyczne, t. 25, 1960, str.: 103-118, za Ostróda. Z dziejów miasta i okolic. Pojezierze, Olsztyn, 1976, 448 str.. Po sekularyzacji wieś znajdowała się w Prusach Książęcych, które były lennem Polski (1466-1657).

W 1538 r. była to wieś czynszowa na 60 łanach, sołtysem był niejaki Jan a osadnicy byli polskiego pochodzenia (najpewniej z Mazowsza). W XVIII w. wybudowano barokowy kościół. Erygowany 14 września 1753 r. Do 1855 roku kościół w Kurkach był filią parafii w Żelaźnie. Szkoła wiejska powstała na początku XIX w. W 1906 roku przeprowadzono remont tutejszego kościoła. W 1939 r. we wsi było 120 mieszkańców (sami Mazurzy). W tym czasie we wsi była szkoła, sklep, leśniczówka, karczma, kościół ewangelicki, posterunek żandarmerii. W 1945 r. szkoła została spalona.

W 1944 roku parafia ewangelicka w Kurkach liczyła 1500 osób. W 1997 roku mieszkało we wsi 70 osób. W 2005 r. we wsi było 70 mieszkańców, sklep, poczta, kościół, dwie leśniczówki, mała stadnina koni. W 2012 r. w miejscowość miała 78 mieszkańców

W 1958 r., w Kurkach, przebywający na spływie kajakowym ks. Karol Wojtyła, na wezwanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, na samochodzie wiozącym bańki z mlekiem i worki, rozpoczął podróż do Warszawy. Za kilka dni, już jako biskup pomocniczy w Krakowie, wrócił aby kontynuować spływ kajakowy rzeką Marózką wraz z młodzieżą.

Zabytki cmentarz ewangelicki, założony w XVIII wieku. kościół, dawniej ewangelicki, obecnie katolicki (wykupiony od gminy ewangelickiej), pw. św. Maksymiliana Kolbe, wybudowany w połowie XVIII w. Budowla jednonawowa z rozbudowanym chórem (typowe dla kościołów ewangelickich). Wysoka wieża zwieńczona dachem w kształcie hełmu. W wyposażeniu wnętrza witraże prawdopodobnie z końca XVIII w. lub z początków XIX wPiotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 s. 233. Z małych organów pozostał portyk organowy oraz pojedyncze piszczałki. We wnętrzu kościoła jest epitafium (w języku niemieckim) poświęcone poległym mieszkańcom parafii w czasie pierwszej wojny światowej, z nazwami miejscowości: Dąb, Marózek, Lipowo Kurkowskie, Kurki, Maróz, Swaderki.

Ludzie związani z miejscowością Tutaj w 1831 urodził się Herman Pełka.

Przypisy

Bibliografia

Bogumił Kuźniewski, Olsztynek. Miasto i gmina. Towarzystwo Przyjaciół Olsztynka, Olsztynek, 2007, 223 str.

Tam gdzie Marózka i Łyna płyną obok siebie (dostęp 4 sierpnia 2013) Kurki: kościół św. Maksymiliana Kolbe z 1753 roku Kurki: kościół św. Maksymiliana Kolbe z 1753 roku Kurki Andrzej Mielnicki, Jest mieszkaniec, wprawdzie jeden, ale jest. Reporter Gazeta Olsztyńska, 23.08.2013, str.: 2-3.

Kategoria:Olsztynek (gmina)