Lipniki (kurp. Lypńϊky) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Łyse.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lipniki. W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa ostrołęckiego.

Położenie Miejscowość położona jest wśród krajobrazów Puszczy Kurpiowskiej w obszarze centralnym zwanym Puszczą Zieloną, w środkowej części Równiny Kurpiowskiej. Od zachodniej strony przepływa Szkwa, od wschodniej Kanał Kaczor. W Lipnikach wypływa strumyk zdrojowy Ryk.

+ Integralne części wsi LipnikiSIMC Nazwa Rodzaj0513544 Brzeźniaki część wsi0513550 Długi Kąt część wsi0513567 Do Budki część wsi1056936 Dumienik część wsi1056965 Glutówka część wsi0513573 Kłodziny część wsi0513580 Lasek część wsi0513596 Malarz część wsi1057002 Nadlesie część wsi1057025 Pieczysko część wsi0513604 Podladzie część wsi0513610 Podwłoczek część wsi0513633 Popielna część wsi1057060 Przymiarki część wsi1057090 Siedziane część wsi0513640 Struga część wsi1057189 Zabagnie część wsi

Środowisko naturalne Znajdują tu się duże zasoby gliny, kamienia, żwiru (eksploatowane w żwirowni), piasków silikatowych, torfu i bursztynu, a także białe glinki.

Historia Legenda Według miejscowych podań założycielem wsi był Wiśniewski, uciekinier z Piotrkowa Trybunalskiego, podobno szlachcic. Uciekł przed wyrokiem sądu lub plotkami. Do Lipnik przybył w 1663 i wraz z kompanami założył tu osadę. Dziewięć lat później udał się do starosty ostrołęckiego i towarzystwa bartnego, by zarejestrować osadę jako wieś Lipniki. Przyjął prawo bartne i włączył wieś do parafii rzymskokatolickiej w Nowogrodzie. Wkrótce zaczęła napływać fala osadników. Już w 1690 w Lipnikach działał piec ceramiczny, istniała też kuźnia. Powstał zajazd i dworek bartno-myśliwski na Zielonym Wzgórzu. Panem dworku był Grabski – uciekinier z Kujaw.

W źródłach historycznych Pierwsza wzmianka dotycząca Lipnik w zachowanych źródłach historycznych pochodzi z Metryki Koronnej – 16 grudnia 1646 na sejmie walnym w Warszawie król Władysław IV zezwolił Stanisławowi Duczymińskiemu na objęcie dożywocia na starostwie ostrołęckim należącym do jego żony Zofii z Szujskich. W skład starostwa wchodziły m.in. Lipniki oraz sąsiadujący z nimi młyn Tartak. W grudniu 1646 za pozwoleniem króla małżonkowie Duczymińscy scedowali wieś na starostę łomżyńskiego Hieronima Radziejowskiego. Kolejnym dokumentem wspominającym Lipniki jest przywilej wydany przez królową Ludwikę Marię w 1661. Lustracja starostwa łomżyńskiego przeprowadzona w listopadzie 1673 podaje, że Lipniki to wieś nowo zasadzona między Borami, zadney powinności ani Robocizny nie odprawuie, dla tego iż zarosli y Chrostow nie ma dobytych, gdyż Poddani tey wsi więcey bawią się Barciami aniżeli Rol uprawowaniem y Zasiewaniem. W lustracji tej wspominany został również przywilej nadany w Warszawie 28 lipca 1672 przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, według którego z zapisanych dóbr we wsi Lipniki szlachetny Wojciech i Marcjanna małżonkowie Jurscy należytą Rzpltey usługę oddawać powinien. Lustracje ziemi łomżyńskiej z lat 1736 i 1758 wśród dóbr łomżyńskich podają Lipniki zapisane jako wójtostwo. Od 1672 Lipniki były bowiem siedzibą jedynego w okolicy uprzywilejowanego wójtostwa szlacheckiego. W 1738, w trakcie powstania Kurpiów, wójt lipnicki Wawrzyniec Jurski na zlecenie Józefa Mniszcha podejmował próby negocjacji z powstańcami, co doprowadziło do jego wypędzenia. W procesie przywódców powstania występował później w roli oskarżyciela.

W 1740 wieś została włączona do parafii w Kadzidle. W 1755 roku wizytował ją biskup Józef Eustachy Szembek, który poświęcił miejscowy cmentarz i zezwolił na budowę kościoła, jednak dopiero po 1775 wybudowana została drewniana kaplica.

W 1800 wójtostwo lipnickie należało do rodziny Kierznowskich. W 1808 podjęte zostały kolejne starania o utworzenie w Lipnikach odrębnej parafii, co doszło do skutku dopiero w maju 1838. Do nowej parafii pw. Najświętszego Serca Jezusowego włączono Lipniki i 8 okolicznych wiosek. Budowę murowanej świątyni pw. Najświętszego Serca Jezusowego rozpoczęto w 1841, a zakończono trzy lata później. W 1845 przystąpiono do powiększenia budowli. Ostateczne zakończenie budowy nastąpiło w 1889.

W 1795 nastąpił III rozbiór Rzeczypospolitej. Lipniki znalazły się w zaborze pruskim, a potem w granicach Carstwa Rosyjskiego. Później znalazły się w granicach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (Kongresowego). W 1827 w 133 domostwach mieszkało 828 osób. Kurpie z Lipnik walczyli w powstaniach – listopadowym i styczniowym. Wielu ludzi wyemigrowało z Lipnik i dziś można znaleźć, np. w USA i Niemczech, ludzi, którzy wiedzą, że ich przodkowie mieszkali w Lipnikach.

W I połowie XIX wieku w Lipnikach istniała szkoła elementarna, co pośrednio wynika z ksiąg parafialnych: zapis z 27 lutego 1844 o śmierci w wieku 23 lat nauczyciela lipnickiej szkoły – Antoniego Madrakowskiego. Późniejsze zapisy o innych nauczycielach to: Andrzej Dąbrowski (zm. 1852), Kazimierz Kurpiewski (zm. 1865). Analiza ksiąg parafialnych wskazuje, że większość mieszkańców Lipnik potrafiła się podpisać.

Wiadomo też, że przed 1865 utworzono szkoły rządowe w Myszyńcu, Kadzidle i właśnie w Lipnikach – pierwsze trzy na Kurpiowszczyźnie.

Pod koniec XIX wieku w Lipnikach w 164 domostwach mieszkało 994 osób. Miejscowość leżała na terenie powiatu kolneńskiego. Na terenie Lipnik oprócz Polaków mieszkała znaczna liczba Żydów, Niemców, a także Litwinów, Rusinów i Rosjan.

15 maja 1905 w Warszawie podpisano statut Polskiej Macierzy Szkolnej. W okręgu ostrołęckim PMS zawiązała się 1 maja 1907 i obejmowała powiat ostrołęcki oraz część makowskiego i kolneńskiego. Z 12 kół w tym okręgu trzy były zorganizowane w regionie kurpiowskim: w Myszyńcu, Czarni i Lipnikach.

W 1914 wybuchła I wojna światowa. Przez Lipniki przez krótki okres przebiegał front i toczyły się działania wojenne. 11 listopada 1918 Polska odzyskała niepodległość, a Lipniki zaraz po jej odzyskaniu znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej.

W II RP nastąpił dynamiczny rozwój Lipnik kontynuowany w PRL. W 1921 było tu 209 budynków mieszkalnych. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 1170 osób, z których 1144 było wyznania rzymskokatolickiego, 2 greckokatolickiego, a 24 mojżeszowego. Jednocześnie 1166 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 2 żydowską, a 2 rusińską. W Lipnikach powstały dwa sklepy spożywcze i piekarnia.

Kolejne informacje o lipnickiej szkoły pochodzą z lat 1925–1931. Kierownikiem szkoły był Jan Lech.

W wyniku agresji Niemiec we wrześniu 1939 miejscowość została przyłączona do III Rzeszy i znalazła się w strukturach Landkreis Scharfenwiese (ostrołęcki) w rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau) Prus Wschodnich. W kampanii wrześniowej zginęło pięciu mieszkańców wsi. Po wybuchu II wojny światowej w 1939 ludność zaczęła opuszczać Lipniki. Wszyscy Żydzi lipniccy porzucali swoje posiadłości i uciekali przed wojskami niemieckimi. Praktycznie wszyscy „cudzoziemcy lipniccy” opuścili Lipniki, z wyjątkiem niektórych Niemców i Rosjan. Utworzono lokalną komórkę Armii Krajowej. Pomagali ludności cywilnej, szykowali pułapki i zasadzki. W czasie II wojny światowej działalność szkoły została zawieszona.

Po zakończeniu wojny w 1945 w okolicy działali żołnierze wyklęci.

Po wojnie powstał sklep monopolowy i wielobranżowy, restauracja, dwie rzeźnio-masarnie, ubojnia, bank spółdzielczy „Kasa Stefczyka”. Nowym kierownikiem szkoły został Antoni Maruszko. Przyczynił się on do budowy szkoły-pomnika Tysiąclecia. Pierwszym dyrektorem został Józef Puławski (w tej roli 1961–1966), po nim Andrzej Krzyżewski (w latach 1966–1998), a następnie Danuta Kiernozek (1998 do przynajmniej 2003). dyrektorem jest Joanna Kurowska.

W 1954 ustanowiono gromadę Lipniki. W latach 60. XX wieku założono kółko rolnicze, wybudowano Spółdzielcze Pawilony Handlowe i remizę strażacką (straż pożarna istniała od 1949). W tym czasie istniał też Klub Książki i Prasy oraz Gromadzka Rada Narodowa. Rozwijała się kultura i sztuka – tkactwo, rzeźbiarstwo, robiono wycinanki. Sprzedawano po całej Polsce firanki i maty. Wielu ludzi w okresie PRL wyjeżdżało do Stanów Zjednoczonych. Budowano domy murowane zamiast drewnianych.

Nazwa Prawidłową formą dopełniacza jest „Lipnik”. Forma „Lipników” jest nieprawidłowa. W gwarze kurpiowskiej mieszkaniec wsi to lypńϊcåk, a mieszkanka – lypńϊcónka.

Demografia Liczba ludności na przestrzeni lat: w 1827 – 828 mieszkańców przed 1884 – 994 mieszkańców w 1921 – 1170 mieszkańców w 2018 – 1115 w 2021 – 1004.

Gospodarka W latach 60. XX wieku rolnicy zajmowali się szczególnie uprawą konopi i hodowlą trzody chlewnej. Na początku XXI wieku przeważała hodowla bydła i produkcja mleka. Ważną rolę pełniły zajęcia pozarolnicze, w tym rzemiosło ludowe. Rolnictwo ustępuje innym gałęziom: mieszkańcy dojeżdżają też do masarni JBB w Łysych lub zajmują się pracami budowlano-remontowymi.

Infrastruktura W miejscowości działa placówka pocztowa i ochotnicza straż pożarna zarejestrowana jako stowarzyszenie w 2003.

Transport Przez miejscowość przebiega lokalna droga z Kadzidła do Łysych. Do 1973 działała stacja kolei wąskotorowej.

Zabytki W rejestrze zabytków znajdują się:

zespół kościoła parafialnego pw. Najświętszego Serca Jezusowego (kościół murowany 1837–1843 w stylu neobarokowym i dzwonnica murowana z I połowy XIX wieku) kaplica cmentarna murowana z II połowy XIX wieku, brama murowana z XIX wieku i krzyże nagrobne żelazne

W gminnej ewidencji zabytków umieszczono domy drewniane i murowane, cmentarz epidemiczny, cmentarze wojenne oraz wiatrak drewniany typu kozłowego z 1870 odbudowany po I wojnie światowej.

Kultura W miejscowości działali rzeźbiarze ludowi: Bolesław Polak i Konstanty Chrostek.

Oświata i nauka W miejscowości znajduje się szkoła podstawowa.

Religia Lipniki są siedzibą parafii Najświętszego Serca Jezusowego, należącej do dekanatu Kadzidło, w diecezji łomżyńskiej, a kościołem parafialnym jest kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego.

Galeria

Zobacz też Tartak (powiat ostrołęcki) Dekanat Kadzidło

Przypisy Raport o stanie gminy Łyse w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 12 BIP gminy, sołectwa i sołtysi

Kwartalnik gminny. nr III/2018. s. 25.

GUS. Wyszukiwarka TERYT.

Kategoria:Kurpie Kategoria:Lipniki (powiat ostrołęcki)