Język norweski (norw. ) – język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Dialekty norweskie tworzą z dialektami szwedzkimi i dialektami duńskimi kontinuum, w którym występuje zjawisko asymetrycznej wzajemnej zrozumiałości (osobom znającym norweski łatwiej jest zrozumieć języki skandynawskich sąsiadów). Współczesny język norweski nie posiada ujednoliconego standardu wymowy; wszystkie dialekty uchodzą za równorzędne. Do zapisu wykorzystywane są dwa standardy piśmiennicze: bokmål (dosł. „język książkowy”) oraz nynorsk (dosł. „nowonorweski”). Język posiada status urzędowego w Norwegii.

Formalnie rzecz biorąc, oba warianty języka pisanego są równoważne i równouprawnione na podstawie ustawy o używaniu języka w urzędach publicznych z 1980 roku. W praktyce wariant nynorsk preferowany jest tylko przez około 10% użytkowników języka, mimo że większość lokalnych odmian języka jest przezeń znacznie lepiej oddawana na piśmie. Wpływ na to mają kwestie pozajęzykowe, związane z postrzeganiem obu form języka pisanego przez samych Norwegów, a także ich genezą – podczas gdy oparty na duńszczyźnie bokmål rozkwitał przede wszystkim w miastach, mający swe źródła w rodzimych norweskich dialektach nynorsk kojarzony jest głównie z obszarami wiejskimi.

Norweski jest jednym z języków Rady Nordyckiej. Dzięki Konwencji języków nordyckich obywatele państw nordyckich mówiący po norwesku mają prawo korzystać z tego języka w kontaktach z urzędami państwowymi, nie ponosząc przy tym żadnych kosztów związanych z ewentualnym tłumaczeniem. Konwencja weszła w życie 1 marca 1987.

Klasyfikacja i spokrewnione języki Norweski jest językiem indoeuropejskim z grupy północnej (skandynawskiej) języków germańskich. W modelu genetycznym klasyfikuje się go jako język zachodnioskandynawski; do podgrupy tej należą także farerski i islandzki, mające korzenie w zachodnich dialektach staronordyjskich. Nowsze analizy, biorące pod uwagę długotrwały wpływ wschodnioskandynawski – najpierw przez wiele stuleci duński, a później także szwedzki – postulują natomiast nowy podział grupy północnej na języki kontynentalne – w tej grupie norweski, szwedzki oraz duński – oraz wyspiarskie – islandzki i farerski. Podstawą dla takiego stanowiska jest znaczna (choć asymetryczna) wzajemna zrozumiałość języków kontynentalnych z jednej strony i istotne różnice między norweskim a językami wyspiarskimi z drugiej. Nie zgadzają się z nim jednak badacze norweskich dialektów, opierając swoje zdanie na tym, że reklasyfikację oparto głównie na podobieństwie języków pisanych, nigdy nie przeprowadzono natomiast badań terenowych, pozwalających stwierdzić, jak daleko posuniętą wzajemną zrozumiałość wykazują poszczególne dialekty. W istocie część gwar zachodnionorweskich wykazuje znaczny konserwatyzm zarówno w leksyce, jak i morfologii.

Status Liczbę użytkowników języka norweskiego szacuje się na od 4,7 do 5 milionów. Norweski jest jednym z języków urzędowych w Norwegii, a także jednym z trzech języków roboczych Rady Nordyckiej. Rada Języka Norweskiego jest ciałem doradczym, zajmującym się ochroną i promocją języka norweskiego.

Historia Etymologia Nazwa własna języka po norwesku norsk wywodzi się od strnord. przymiotnika nor(ð)rœnn, oznaczającego pierwotnie „północny”Hasło norsk w internetowym wydaniu Bokmålsordboka/Nynorskordboka. [dostęp 2015-06-16].. W obszarze zachodnioskandynawskim otrzymał on dodatkowe znaczenie „pochodzący z północy, związany z północą” i w wielu kontekstach używany był rzeczownikowo, stąd dodanie do niego w dobie średniej wtórnej końcówki przymiotnikowej -skr (współcześnie -sk, por. ang. -ish i niem. -isch). Nowa forma nornskr weszła do użycia najpewniej w połowie XV wieku, oznaczała konkretnie „nordyjski z Norwegii” i jest bezpośrednim przodkiem formy współczesnej. Nazwa spokrewnionego z norweskim języka norn również wywodzi się od przymiotnika nor(ð)rœnn – nie dodano do niej jednak żadnego afiksu.

W języku polskim przymiotnik norweski jest derywowany od nazwy państwa Norwegia, która to z kolei wywodzi się od zlatynizowanej, znanej w średniowieczu formy Norvegia, oddającej strnor. Norðrvegr.

Doba starsza

Język norweski wywodzi się z zachodnich dialektów języka staronordyjskiego, a o jego odrębności względem staroislandczyzny można mówić od ok. XII wieku. To w tych czasach można zaobserwować pierwsze zjawiska, które – mimo że przechodziły w podobnej kolejności – pozwalają mówić o obu tych mowach jako odrębnych językach, ponieważ różnice pomiędzy poszczególnymi dialektami kontynentalnymi były w pewnym stopniu mniejsze, niż między kontynentem a Islandią. Przykładem takiej wczesnej zmiany jest odmienne traktowanie nagłosowych zbitek spółgłoskowych z i : podczas gdy w dialektach norweskich te pierwsze zostały zachowane, a drugie uproszczone (strnord. vrangr > norw. vrang „fałszywy”, strnord. hljóð > norw. ljod , lyd „dźwięk”), na Islandii miała miejsce sytuacja odwrotna (strnord. vrangr > isl. rangur „błędny”, strnord. hljóð > isl. hljóð dźwięk). Inne zjawiska, obecne po dziś dzień w języku norweskim, które datuje się na dobę starszą w historii tej mowy, to zjawisko harmonii wokalicznej (norw. jamning), przegłos postępowy (w opozycji do wcześniejszego wstecznego; proces powszechny szczególnie w regionie Trøndelag i na wschodzie kraju, stąd bm. hjerte, ale nyn. hjarta) oraz lenicja i stopniowy zanik wygłosowego lub otoczonego przez samogłoski g (proces nieodzwierciedlony w piśmie). W dobie starszej rozpoczyna się także wyrównywanie odmian, inaczej niż to ma miejsce w języku islandzkim, który zachowuje po dziś dzień znaczną część staronordyjskich końcówek fleksyjnych.

W dobie starszej rozpoczął się wykształcać pierwszy norweski quasi-standard językowy o zasięgu ogólnokrajowym. Opierał się on na gwarach z okolic Nidaros, które do 1217 było siedzibą norweskich władców (później stolicę przeniesiono do Bergen). Wraz z zawarciem unii kalmarskiej, w której Norwegia była najsłabszym partnerem, język ten był jednak stopniowo wypierany przez duński. Stopniowe przyjmowanie duńszczyzny przez elity zostało znacznie przyspieszone przez wybuch, w 1350, epidemii czarnej śmierci, która to miała w Norwegii szczególnie dotkliwy przebieg. Wydarzenie to rozgranicza także dobę starszą i średnią.

Doba średnia Doba średnia to stosunkowo krótki, datowany na dwa stulecia między wybuchem czarnej śmierci (1350) a przyjęciem luteranizmu jako religii państwowej w Królestwie Danii i Norwegii w 1536, okres bardzo intensywnych zmian w języku, połączony z regresem języka literackiego i pogłębiającym się rozdrobnieniem dialektalnym norweszczyzny. Kluczową zmianą w tym okresie jest powiązanie wagi sylaby z akcentem w taki sposób, że akcentowana może być tylko sylaba ciężka, czyli albo zamknięta, albo zawierająca samogłoskę długą. Wskutek tej zmiany krótkie samogłoski stojące w wygłosie sylaby uległy wzdłużeniu (strnord. vika „tydzień” > norw. veke „ts.”, strnord. taka „brać” > norw. ta(ke) „ts.”). Inne istotne zmiany fonetyczne to przejście zębowych spółgłosek szczelinowych, zapisywanych jako þ i ð w ich zwarte odpowiedniki (strnord. þing „rzecz” > norw. ting „ts.”, strnord. þykkja „myśleć, sądzić” > norw. tykkje „ts.”, strnord. við „przeciw” > norw. ved „przy”) i pojawienie się w części dialektów tzw. „grubego l”. Dodatkowo, we wschodniej części kraju, na skutek zarówno oddziaływania duńskiego języka państwowego, jak i sąsiednich dialektów szwedzkich, obserwuje się częściową monoftongizację ze wzdłużeniem zastępczym (strnord. bein „noga” > wschodnionor. ben , ale zachodnionor. bein „ts.”, ale strnord. ey „wyspa” > ogólnonor. øy „ts.”). Dodatkowo między tematem a końcówką mianownika liczby pojedynczej rzeczowników i przymiotników a-tematycznych pojawia się słaba samogłoska wtrącona e, która jednak wraz z samą końcówką zanika w późnej dobie wczesnej (strnord. hestr „koń” > śrnor. hester „ts.” > norw. hest „ts.”, por. isl. hestur z utrzymaną samogłoską wtrąconą i końcówką).

Fleksja norweska ulega w dobie średniej znacznym uproszczeniom. We fleksji czasownikowej zanika najpierw tryb łączący, następnie odmiana czasownika przez liczby, a później także przez osoby. Czasowniki mocne zaczęły stopniowo zatracać ślady regularności procesu stojącego za wymianami samogłoskowymi (chociaż w mniejszym stopniu, niż to ma miejsce w języku angielskim); część z nich przeszła do paradygmatu regularnego. Mniej więcej w tym samym czasie rozpoczyna się proces redukcji odmiany przez przypadki – jej pozostałości to odrębne formy zależne dla zaimków osobowych oraz enklityczne -s, które dostawiane jest do całej grupy nominalnej (den pene jentas hus „dom pięknej dziewczyny”, a nie **dens penes jentas hus, strnord. gentu hús fǫgru).

W zakresie słownictwa w dobie średniej obserwuje się duży napływ zapożyczeń dolnoniemieckich na skutek intensywnych kontaktów z Hanzą. Chociaż obecnie zapożyczenia te stanowią trzon norweskiej leksyki podstawowej, w dialektach często obserwuje się konkurencję między zapożyczeniem a słowem rodzimym (np. bm. i nyn. å begynne – nyn. i dial. å byrje „zaczynać”). Wpływ hanzeatycki jest szczególnie widoczny w gwarze bergeńskiej. Napływ nowego słownictwa zbliżył język norweski do duńskiego i szwedzkiego, a oddalił od pozostałych języków zachodnioskandynawskich, co do dziś powoduje w środowiskach skandynawistycznych spory o jego klasyfikację.

Doba nowsza thumb|Ivar Aasen W dobie nowszej najważniejsze procesy fonetyczne, morfologiczne i składniowe już się dokonały, a język norweski nabrał kształtu stosunkowo zrozumiałego dla jego współczesnych użytkowników. Wynikająca z położenia geograficznego Norwegii relatywna izolacja poszczególnych obszarów, jak również odgórne narzucenie duńskiego jako języka pisanego, stosowanego nie tylko w administracji, ale i kulturze, doprowadziły do powstania znacznych różnic językowych między regionami, przy czym najmniej konserwatywne stały się gwary miejskie, a najbardziej – te używane w głębi kraju. Do dziś część z nich, np. gwara doliny Setesdal, zachowuje szczątkowe odmiany przez przypadki, z odrębnymi formami dla celownika. W niektórych miastach – zwłaszcza w Oslo i Stavanger – język zaczął także różnicować się pod wpływem socjalnym: sfery wyższe mówiły inaczej niż pospólstwo i plebs. Socjolektalne zróżnicowanie gwar miejskich istnieje w niektórych miastach do dziś.

W czasach duńskiego panowania w Norwegii wykształcił się duńsko-norweski język koine, który został przyjęty przez ówczesne norweskie elity. Norweski stał się językiem prowincji, natomiast czystego duńskiego używano przy uroczystych okazjach. Zainteresowanie własnym językiem odrodziło się wraz z zainteresowaniem szeroko pojętą ludowością w okresie romantyzmu. Kluczową postacią w procesie odtwarzania norweskiego języka narodowego jest Ivar Aasen, który jako pierwszy zajął się badaniem krajowych dialektów. W latach 40. XIX wieku wyruszył w podróż dookoła Norwegii, której rezultatem była publikacja w 1848 Det norske Folkesprogs Grammatikk („Gramatyki norweskiego języka ludowego”) i w 1850 Ordbog over det norske Folkesprog („Słownika norweskiego języka ludowego”). Aasenowska propozycja utworzenia nowego języka standardowego na podstawie wyników jego badań przyczyniła się do wybuchu konfliktu językowego i podzielenia krajowych elit na zwolenników wariantu riksmål („język państwowy”), opartego na duńsko-norweskim koine, którego współczesną formą jest bokmål, oraz wariantu landsmål („język krajowy”), współcześnie znanego pod nazwą nynorsk. Od 1885 roku oba warianty pisane są równe i dopuszczone do użytku urzędowego. W XX wieku pojawiła się idea wspólnego języka pisanego pod nazwą samnorsk, jednak wskutek oporu opinii publicznej projekt zawieszono w latach 50. i ostatecznie odrzucono w 2002.