Pniewo – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Zatory. Ma status sołectwa.

Historia Po raz pierwszy wieś wymieniono w dokumencie Konrada Mazowieckiego potwierdzającym uposażenie biskupstwa płockiego datowanym na 1203 lub 1235. Nazwę wyprowadza się od wielkiej ilości pni pozostałych po wykarczowaniu Puszczy Białej. Wincenty Szydlik twierdził, że nazwa wsi może nawiązywać do bartnictwa (słowo pień oznaczało też pszczeli ul).

W 1387 wieś była częścią uposażenia parafii w Wyszkowie. W 1402 erygowano tu parafię. W drugiej połowie XVI wieku Pniewo jako prywatna wieś duchowna położone było w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego.

W XVIII wieku wieś była siedzibą wójtostwa. Biskupi płoccy sprowadzili do wsi Kurpiów z Puszczy Zielonej – 4 Kurpiów osiadło na łanach proboszczowskich, 6 chłopów pańszczyźnianych pracowało w folwarku. W 1773 we wsi było 9 gospodarstw. W 1781 przy parafii powstała pierwsza szkoła. Od ok. 1778 wieś należała do Stanisława Wessla, starosty golubskiego.

Po upadku I Rzeczypospolitej wieś znalazła się w granicach dóbr rządowych Obryte. W 1820 mieszkało tu 25 czynszowników-Kurpiów i 4 chałupników pańszczyźnianych. Łącznie mieszkało tu 157 osób. We wsi, w plebanii, działała szkoła. W 1827 w Pniewie istniały 42 domy z 264 mieszkańcami. W 1916 w Pniewie powstała Ochotnicza Straż Pożarna.

Na uwagę zasługuje murowany kościół parafialny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła (podobnie jak parafia). Został wybudowany w latach 1912–1928 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Jest neogotycki z elementami neobaroku, trójnawowy, murowany z cegły, nieotynkowany, z dwuwieżową fasadą. Od 1961 figuruje w rejestrze zabytków. Obok kościoła stoi plebania wystawiona w latach 20. XX wieku. Na cmentarzu parafialnym znajdują się nagrobki z XIX wieku, m.in. Wiktora Modzelewskiego (zm. 1907), właściciela Gładczyna, Józefa Radzickiego, Antoniny i Piotra Modzelewskich. Drzewostan na cmentarzu parafialnym wpisany jest do rejestru zabytkówPuszcza Biała – Pniewo.

W okresie międzywojennym wieś leżała w województwie warszawskim, w powiecie pułtuskim, w gminie Zatory. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku wieś zamieszkiwały 582 osoby, 547 było wyznania rzymskokatolickiego, a 35 mojżeszowego. Większość podała polską narodowość, 18 osób – żydowską. Były tu 82 budynki mieszkalne. Miejscowość podlegała pod sąd grodzki i okręgowy w Wyszkowie, najbliższy urząd pocztowy mieścił się w Pułtusku. W 1938 we wsi istniało 85 gospodarstw. W latach 1917–1918 z inicjatywy nauczyciela Antoniego Tałandziewicza powstał murowany budynek szkoły.

W międzywojniu wieś stała się ośrodkiem kultury Kurpiów Białych i słynęła z twórczości ludowej przez kolejne lata. W 1930 do pobliskiego Gładczyna przybyła wysłanniczka rządu II RP Anna Pawlikowska, która namówiła miejscową dziedziczkę Wandę Modzelewską do stworzenia ośrodka hafciarskiego z siedzibą w dworze. W 1935 we wsi, na bazie twórczyń z okolicy, powstała pierwsza w kraju spółdzielnia rękodzieła ludowego, w 1936 przeniesiona do Pniewa. W 1938 ośrodek zarejestrowano jako Spółdzielnię Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego w Gładczynie z siedzibą w Pniewie. Do zarządu spółdzielni należeli m.in. Marianna Pogłód, Wanda Modzelewska i Jan Rostafiński. Działalność spółdzielni obejmowała: hafciarstwo, tkactwo, meblarstwo, kowalstwo artystyczne, plecionkarstwo, garncarstwo oraz plastykę obrzędową (np. pisanki). Spółdzielnia gromadziła wytwórców, głównie kobiety, z Pniewa i pobliskich wsi, m.in. z Cieńszy, Gładczyna Rządowego, Lutobroku, Rząśnika, Woli Mystkowskiej, Wólki-Przekorów, Zator. Spółdzielnia nie działała w czasie okupacji niemieckiej. Została reaktywowana w 1947 jako Spółdzielnia Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego w Pniewie. W 1956 siedzibę spółdzielni przeniesiono do Pułtuska.

We wsi pracowało wiele rękodzielniczek, m.in. tkaczek, hafciarek, twórczyń pająków i oklejanek.

W okresie okupacji niemieckiej we wsi działała Chłopska Organizacja Wolności „Racławice”. Organizowano tu zrzuty alianckie. Aktywna była Armia Krajowa podległa XIV Obwodowi Radzymin AK. We wsi stoi Pomnik Obrońców Ojczyzny wystawiony w 1985, a upamiętniający wydarzenia z 18 maja 1944 – gestapo, żandarmeria i Wehrmacht przeprowadziły w Pniewie masowe aresztowania członków ruchu oporu. Część aresztowanych trafiła do Pomiechówka, a stamtąd do obozu Stutthof, gdzie zginęli.

Obok miejscowości przepływa niewielka rzeka Prut, dopływ Narwi. W czasie wojny biegła tędy granica między rejencją ciechanowską (III Rzesza Niemiecka) a Generalnym Gubernatorstwem.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa ostrołęckiego.

W 1993 oddano do użytku nowy budynek szkoły. Od 2007 szkoła w Pniewie nosi imię Żołnierzy Armii Krajowej. Działa ośrodek zdrowia.

Na północny wschód od wsi znajduje się drewniana kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena.

Współcześnie to druga pod względem liczby mieszkańców miejscowość gminy Zatory. W 2002 w Pniewie istniało 140 gospodarstw domowych. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 we wsi mieszkało 497 osób. W latach 1998–2021 liczba zamieszkałych we wsi wzrosła o 26,5%.

W murowanym budynku dawnej szkoły, zdobionym rzeźbionym gankiem i drewnianymi okiennicami, mieści się izba regionalna pod nazwą Kuźnia Kurpiowska. Od 2005 to siedziba istniejącego od 2003 Stowarzyszenia „Puszcza Biała – Moja Mała Ojczyzna”. Izba regionalna powstała z inicjatywy twórczyń ludowych z Leman, Cieńszy i Pniewa. Władze gminy Zatory przekazały budynek stowarzyszeniu. Opiekunką Kuźni Kurpiowskiej jest prezeska stowarzyszenia Halina Witkowska.

Galeria

Zobacz też Pniewo, Pniewo Wielkie, Pniewo-Czeruchy, Pniewo-Kolonia

Przypisy Raport o stanie gminy Zatory w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 14 BIP gminy, sołectwa

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Kategoria:Wsie duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Pniewo (powiat pułtuski)