Psarskie – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie śremskim, w gminie Śrem. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa poznańskiego.

Położenie Wieś położona na lewym brzegu Warty, sąsiadująca od zachodu ze Śremem przy drodze wojewódzkiej nr 310 (Śrem – Czempiń – Głuchowo). We wsi znajduje się skrzyżowanie z drogą powiatową nr 4062 do Iłówca przez Brodnicę. Komunikację ze wsi do Śremu zapewnia komunikacja gminna (linie 8, 10 i 12).

Historia Pierwszy zachowany zapis pierwotnej nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1279 (oblatowanego w 1546) kiedy to odnotowano ją pod staropolską nazwą „Psarskye”, 1279 (wzm. 1790) „Psarskie”, 1307 (obl. 1493) „Psarskye”, 1381 (obl. 1546) „Psary”, 1397 „Sparszke”, 1400 „Psarske”, 1400 „Psarke”, 1428 „Psarskye”. W 1429 zanotowano odmiejscowe nazwisko „Pszarsky”, a w 1449 „Psarskie”, 1503 „Psarki” .

Nie potwierdziły się informacje o tym, że w okolicy Psarskich znajdowały się dwa grodziska ponieważ okazały się one być naturalnymi wzniesieniami.

Wieś założona została na prawie polskim i początkowo należała do opola śremkiego z siedzibą w Śremie, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej. W późniejszym okresie opola stały się administracyjnymi podokręgami kasztelanii. W 1279 Psarskie zostało odnotowane w granicach tego opola i w tym samym roku przeniesione zostało w granice opola Drzonek.

Miejscowość historycznie związana jest z Wielkopolską. Wieś istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Początkowo była własnością rycerską, a później szlachecką należącą do lokalnego, wielkopolskiego rodu Psarskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1449 odnotowano ją w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 leżała w parafii Śrem.

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu wystawionego w 1279 przez kancelarię księcia wielkopolskiego i późniejszego króla Polski Przemysła II. Wynagradzając wierne służby komesa Borka z Sierakowa, syna komesa Wojsława, Przemysł II odłączył od opola i kasztelanii śremskiej wieś Psarskie, położoną koło Śremu, należącą do tegoż komesa Borka, płacącą dotąd powinności według prawa polskiego razem ze wsią książęcą Zarzenino (obecnie nie istnieje), którą to wieś otrzymał książę w drodze zamiany od komesa Wisława brata Borka, i przyłączył Psarskie do opola Drzonek. Według treści dokumentu wystawionego przez Przemysła II uwolnił on wieś Psarskie od ciężarów prawa polskiego takich jak powóz, podwód, podworowe oraz od stróży, a także od innych powinności należnych grodowi .

Książę wyznaczył wówczas także granice wsi Psarskie z miastem Śrem dzięki czemu opisano dokładnie okolicę odnotowując także szereg lokalnych nazw geograficznych. Granica majętności biegła od bagna zwanego „Pluskocin” aż do strugi zwanej „Sabel” (oryg. „Zabeł”) na której był jaz zwany „Sędziniec” (lub Sędzin jaz, w oryginale „Santzyn yaz”. Potem granica biegła wzdłuż rzeki zwanej „Struga”, która wypływała ze strugi „Sabel”, i wzdłuż niej granica ta dochodziła do starorzecza zwanego „Nakrzyże”. Przemysł II przyłączył do Psarskich oraz nadał Borkowi część rzeki Warty od strony miasta Śrem aż do jeziora zwanego „Ciszka”, które to jezioro łączyło się w Psarskich ze strugą zwaną „Choszczyna”, wypływającą z tego jeziora. Książę nadał Borkowi prawo do wszelkich pożytków z tych wód, a więc z młynów, łowienia ryb, a także dał mu prawo polowania i wyrębu drzew. Dalej znajdowała się droga publiczna (łac. „via magna”), przechodząca ze Śremu w pobliżu wzgórza zwanego „Colige”, które wyznaczało granicę miasta Śrem z Psarskimi. Przy drodze z Psarskich do wsi Góra odnotowano kamienie wyznaczające granicę Psarskich i miasta Śremu. Dalej granicę tę wyznaczało inne wzgórze, położone koło jeziora pomiędzy Psarskimi a Górą, które należało do Psarskich. Następnie odnotowano ostrów (łac. „insula”) zwaną „Nedabilonis” leżącą nad rzeką Wartą, a dalej błoto zwane „Sczyrscza” oraz las zwany „Łęg” i „Łążęk”, które leżały koło wsi i do niej należały i które ciągnęły się do rzeki Warty. Dokument ten czasem cytowany jest pod błędną datą 1272.

Łaciński dokument lokacyjny wsi z 1307 (oblatowany w 1493) mówi o tym, że Przybysław, syn Borka dziedzic Sierakowa, nadał sołectwo w swej dziedzinie Psarskie swojemu słudze (łac. „servitor”) Byczkowi, który w jego służbie stracił własne dobra. Do tego sołectwa należały dwa łany roli, 1/3 opłat sądowych, woda zwana „Sabel” (oryg. „Saben”) od Marszcwa do granicy biskupa, tj. do wsi Góra koło Sremul, wolny młyn, dwa stawy rybne z prawem połowu siecią małą i innymi sieciami rzecznymi. Według przywileju sołeckiego sołtys i kmiecie otrzymali prawo wolnego wyrębu drzew, a kmiecie także prawo wolnego wypasu świń. Kmiecie otrzymali także po 8 lat wolnizny, a później mieli płacić z każdego łanu po jednej grzywnie czynszu rocznego oraz jeden wiardunek z każdego łanu tytułem dziesięciny. Kmiecie mieli także dawać dwa konie na wyprawę oraz wóz. W 1415 dokument ten został skopiowany i wydany ówczesnemu sołtysowi psarskiemu przez Mirosława męża Katarzyny córki Włosta oraz Arkembolda, niegdyś dziedziców psarskich.

W drugiej połowie XIII wieku pierwszym znanym właścicielem miejscowości był burgrabia kościański Borek z Sierakowa, syn kasztelana ksiąskiego Wojsława. Włości następnie odziedziczył syn Borka, odnotowany w 1307 Przybysław z Sierakowa, który pełnił funkcję wojewody poznańskiego w 1321 oraz starosty generalnego Wielkopolski. Przybysław zmarł w 1328. Z roku 1381 pochodzi dokument, oblatowany w 1546, przez króla polskiego Ludwik Węgierskiego, który oznajmił, że Józef Ożep dziedzic Grodziska Wielkopolskiego, wnuk Przybysława z Sierakowa, syn Borka z Grodziska kasztelana międzyrzeckiego dla usług, jakie wyświadczył mu Zemka z Langmyl, daje Zemce wieś Psarskie koło Śremu. Król dokonał transumpcji wcześniej odnotowanego dokumentu z 1279 księcia wielkopolskiego Przemysla II.

W 1397 kasztelan kaliski Świętosław z Szubina w imieniu swojej żony Wichny córki Józefa z Grodziska] toczył proces o dziedzinę Psarskie z panią Zofią Sczofską i jej siostrzeńcami synami Andrzeja Blosa z Chobienic. W 1400 pani kasztelanowa kaliska Wichna wraz z Dzieczkiem Przylepskim z Przylepek była w sporze z dziećmi Małgorzaty Blosowej żony Andrzeja Blosa z Chobienic o Psarskie. W 1400 Świętosław Iłowiecki zapowiedział przed sądem ziemskim dziedziny Ilowiec i Psarskie wraz z wszystkimi drogami.

W latach 1413-1429 odnotowano Mirosława z Psarskich noszącego od nazwy wsi odmiejscowe nazwisko Psarski możliwe, że jest on osobą identyczną z Mirosławem z Przylepek, herbu Drogosław. W 1415 jego żona Katarzyna z Psarskich była w sporze sądowym z bratem Janem Chobienickim, który dowodził, że ich ojciec Andrzej Blos nie wziął za swą żonę Katarzynę więcej niż 5 grzywien posagu. W 1416 Katarzyna Psarska dowodziła, że nie wzięła swemu ojcu Andrzejowi Blosowi dokumentów dotyczących wykupu przez niego dziedziny Psarskie. Około 1415 Mirosław Psarski i Arkembold (być może tożsamy z Arkemboldem z Orla Wielkiego 1397-1417) odnotowani zostali jako niegdysiejsi dziedzice w Psarskich. W 1416 Katarzyna Psarska żona Mirosława Psarskiego zawarła ugodę z Janem synem Andrzeja Blosa z Chobienic o 80 grzywien posagu (łac. „dotalicium”). W 1416 Mirosław wystąpił jako świadek powoda Wojciecha Borkowskiego dziedzica w Borku kolo Śremu. W 1428 Mirosław Psarski toczył spór sądowy z archidiakonem poznańskim Mikołajem i Pietraszem Głębockimi.

W 1510 w Psarskich było trzech dziedziców: Marcin Strzępiński, Katarzyna Abdankowa oraz szlachcic Nicolaus Rączka. Każdy z nich posiadał w Psarskich po dwa łany folwarku oraz dwa łany kmiece, które sami uprawiali. We wsi były także dwa łany sołectwa. W 1563 miał miejsce pobór z części Bartłomieja Psarskiego od młyna wodnego dziedzicznego o jednym kole wodnym młyna walnika oraz od jednego komornika. W 1566 pobrano podatki z części Marcina Szamarzewskiego od dwóch łanów, a z części Bartłomieja Psarskiego od młyna wodnego dziedzicznego o dwóch kołach oraz od 3 zagrodników. W 1580 pobór nastąpił z części Bartłomieja i Stanisława Psarskich od jednego łanu, 3 zagrodników oraz kolejnych 3 po 4 grosze. Z części Wojciecha Sokołowskiego pobrano podatki od dwóch łanów, jednego zagrodnika oraz młyna wodnego walnika o 2 kołach wodnych. W latach 1581-1584 miał miejsce pobór z Psarskich, który zapłacili w 1581 Wojciech Sokołowski, w 1582 Stanisław Psarski, w 1584 Bartłomiej Psarski.

W 1580 roku wieś leżała w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i należała do Wojciecha Sokołowskiego oraz Bartłomieja i Stanisława Psarskichhttps://zabytek.pl/pl/obiekty/g-276442/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_30_EN.151396/2. W późniejszych wiekach wieś pozostawała w rękach różnych rodów, wśród nich byli Psarscy, Szamarzewscy, Gliszczyńscy oraz Kołaczkowscy. W 1781 majątek kupił Józef Wybicki. Właścicielami od 1793 byli Platerowie, Raczyńscy, Grodziccy i Szołdrscy. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

Ostatnim właścicielem przed wybuchem II wojny światowej był August Zaleski – minister spraw zagranicznych II RP, prezydent RP na emigracji w Anglii.

Zabytki Zabytkami chronionymi prawem są: Park krajobrazowy – z końca XVIII wieku o powierzchni 5,85 ha, a w nim m.in. dęby szypułkowe o obwodzie 645 cm i 440 cm, kasztanowiec o obwodzie 514 cm, lipy, graby, oraz cis ukształtowany w formie altany. Pałac w stylu neogotyckim z 1867 zbudowany przez Antoniego Raczyńskiego. Rozbudowany w 1900 roku przez Władysława Grodzickiego. W 1926 roku obiekt należał do Jana Szołdrskiego. Ostatnim przedwojennym właścicielem był August Zalewski herbu Lubicz, sanacyjny minister spraw zagranicznych II RP w latach 1926-1932. Pałac ma rzut litery L. Od 1971 roku mieści się w nim Państwowy Dom Pomocy dla Dorosłych. W latach 80. XX wieku dzięki wsparciu finansowemu brytyjskiej arystokratki Sue Ryder zbudowano dla chorych pawilony połączone z pałacem. Atrakcją wsi jest także: Aleja drzew (ul. Platanowa) – prowadzi od pałacu do drogi wojewódzkiej nr 310, złożona z 90 klonów zwyczajnych, 27 platanów zachodnich i 15 jesionów wyniosłych o obwodzie 120–250 cm, uznana za pomnik przyrody. Figura Najświętszego Serca Jezusa z 1884 przy drodze do Góry, znajduje się w gminnej ewidencji zabytków.

Świątkami przydrożnymi we wsi są również figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z 1919 przy skrzyżowaniu ulic Zachodniej i Owocowej oraz figura Matki Boskiej Różańcowej w narożniku pałacu.

Demografia Liczba mieszkańców miejscowości w poszczególnych latach: +RokLiczbamieszkańców19988072002991200915352011168220212356 Od roku 1998 do 2021 liczba osób żyjących w miejscowości zwiększyła się o 191,9%.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Dwór w Psarskiem

Kategoria:Śrem (gmina)