mały|Gwiazda Czesława Niemena w Opolu , właśc. Czesław Juliusz Niemen-Wydrzycki (ur. 16 lutego 1939 w Starych Wasiliszkach, zm. 17 stycznia 2004 w Warszawie) – polski artysta, muzyk, multiinstrumentalista, piosenkarz i wokalista rockowy, kompozytor, autor tekstów utworów. Jeden z najwybitniejszych twórców muzyki w Polsce.
Życiorys Rodzina i edukacja Urodził się 16 lutego 1939 w Starych Wasiliszkach w ówczesnym województwie nowogródzkim. Jego rodzicami byli Anna z domu Markiewicz (1897–1986) i Antoni Wydrzycki (1896–1960), który podejmował prace rzemieślnicze, m.in. stroił fortepiany i naprawiał zegary. Miał siostrę Jadwigę (zm. 2020). Śpiewał w szkolnym chórze w szkole dziesięciolatce i w chórze kościelnym, gdzie także grał na organach. Z l chórem szkolnym koncertował w innych szkołach. W latach 1953–1954 uczęszczał do klasy fortepianu liceum pedagogicznego w Grodnie. Uczył się także w w Grodnie, jednak po roku nauki został z niej wyrzucony za nadmierne opuszczanie zajęć. Grał na bajanie (rosyjska odmiana akordeonu) podczas wydarzeń szkolnych.
W 1958 został repatriowany do powojennej Polski w ramach ostatniej fali masowych wysiedleń Polaków z Kresów Wschodnich. Wydrzyccy opuścili swoje rodzinne strony, by wkraczający w dorosłość Czesław uniknął powołania do Armii Radzieckiej. Rodzina rok spędziła w obozie dla ekspatriantów w Drawsku Pomorskim, a następnie zamieszkała w Świebodzinie, Białogardzie i Kołobrzegu. Niemen po przeprowadzce do Gdańska rozpoczął naukę w klasie fagotu w średniej szkole muzycznej. Występował w studenckich teatrach, kabaretach i klubie Żak w Gdańsku; śpiewał piosenki latynoamerykańskie w języku hiszpańskim i polskim, akompaniując sobie na gitarze. Dwie z wówczas wykonywanych piosenek umieścił później na swojej pierwszej płycie. Dorabiał, pracując w porcie lub strojąc fortepiany. W tym okresie zaprzyjaźnił się z Helmutem Nadolskim.
Lata 60. Początki muzyczne W 1962 poznał Franciszka Walickiego, który został jego menedżerem. 3 czerwca 1962 zagrał koncert w więzieniu dla kobiet w Grudziądzu. W tym samym roku został zauważony na Festiwalu Młodych Talentów w Szczecinie, a następnie odbył trasę po kraju z pozostałymi laureatami festiwalu. Walicki z trudem przekonał Niemena, by zamiast piosenek latynoskich i rosyjskich zaczął grać rocka.
Współpraca z Niebiesko-Czarnymi Po odniesieniu pierwszych sukcesów w konkursach wykonawców amatorów zaczął komponować i występować z zespołem Niebiesko-Czarni. 10 października 1962 nagrał z nimi minialbum z czterema utworami, w tym śpiewaną przez siebie piosenką „Lekcja twista”. W 1963 wystąpił z utworem „Wiem, że nie wrócisz” na I Krajowym Festiwalu Polskiej Piosenki w Opolu. W grudniu tego samego roku wystąpił z Niebiesko-Czarnymi w paryskiej sali Olympia. Po powrocie do Polski, za namową żony Franciszka Walickiego, zaczął posługiwać się pseudonimem artystycznym NiemenMirosław Pęczak, Niemen, którego nie ma, „Polityka”, 2014, nr 3, s. 3., jako nie tylko atrakcyjniejszym marketingowo w Polsce, ale także łatwiejszym do wymówienia dla cudzoziemców. W połowie lat 70. formalnie zmienił nazwisko na Niemen-Wydrzycki. Nazwisko przyjął od rzeki Niemen, płynącej w pobliżu jego miejsca urodzenia. Stosował on odmianę Niemena, Niemenem, inną niż w przypadku nazwy rzeki, i choć dziennikarz Andrzej Ibis-Wróblewski sugerował, że Wydrzycki powinien odmieniać swój pseudonim tak jak rzekę, artysta się z tym nie zgodził. mały|Pomnik Niemena na Wzgórzu Uniwersyteckim Uniwersytetu Opolskiego mały|Pomnik Niemena przed ratuszem w Białogardzie Od 18 do 20 stycznia 1964 wraz z Niebiesko-Czarnymi występował przed koncertami Marleny Dietrich w Sali Kongresowej w Warszawie. W pierwszej części koncertu Dietrich usłyszała utwór Niemena „Czy mnie jeszcze pamiętasz”, który w listopadzie 1964 nagrała z własnym tekstem – „Mutter, hast du mir vergeben”Rozrywka i informacje.. Z Niebiesko-Czarnymi wystąpił w 1965 na festiwalu w Sopocie, poza tym koncertował po Węgrzech i Francji. W listopadzie 1965 na festiwalu w Rennes zdobył statuetkę Srebrnego Gronostaja za kompozycję i nagrodę specjalną jury za najbardziej oryginalny debiut. Z Niebiesko-Czarnymi nagrał kilka małych płyt i zrealizował wiele nagrań dla radia. Zakończył współpracę z zespołem w listopadzie 1965, po trasie koncertowej w Jugosławii.
Po odejściu z Niebiesko-Czarnych został piosenkarzem bigbitowym, śpiewał rock and rollowe i rockowe piosenki w stylu The Beatles i ballady. Do największych przebojów pierwszego okresu należą dynamiczny utwór „Czy wiesz?” i sentymentalna ballada „Pod Papugami”. Wkrótce zaczął zmierzać w stronę ambitniejszej muzyki, adresowanej do bardziej wymagającej młodzieży akademickiej.
Niemen i Akwarele Jesienią 1966 wraz z muzykami formacji Chochoły utworzył zespół Akwarele. Odbył z nimi trasę koncertową, którą rozpoczęli występem 16 stycznia 1967 w Jeleniej Górze. Dokonał także nagrań dla radia, a w kwietniu 1967 zarejestrował materiał na longplay pt. Dziwny jest ten świat. 25 czerwca 1967 wystąpił z tytułową piosenką z płyty na 5. KFPP w Opolu, na którym otrzymał m.in. nagrodę Polskiego Radia. Piosenka „Dziwny jest ten świat” stała się najbardziej znanym z polskich protest songów i hymnem młodzieży końca lat 60.
W 1967 wystąpił m.in. na festiwalu w Sopocie i w Kolonii, a w styczniu 1968 zaśpiewał na targach MIDEM w Cannes. Nagrał album pt. Sukces, za którego sprzedaż uzyskał złotą płytę. Stał się też bohaterem filmu krótkometrażowego Marka Piwowarskiego, również zatytułowanego Sukces (1968). W październiku tego samego roku nagrał z Akwarelami album pt. Czy mnie jeszcze pamiętasz? zawierający piosenki, które wykonywał z Niebiesko-Czarnymi.
Niemen Enigmatic Od lutego 1969 do lipca 1970 z zespołem występował we Włoszech, początkowo jako I Niemen, a od lipca 1969 w zmienionym składzie jako Niemen Enigmatic. Nagrał kilka singli i zarejestrował fragmenty koncertów, które grał głównie w klubach. W czerwcu 1970 wystąpił na festiwalu Cantagiro. Blisko związał się z piosenkarką Faridą, z którą w listopadzie 1970 odbył trasę po Polsce. W swojej twórczości włączał się w kolejne dominujące w światowej muzyce rockowej prądy, tworząc własne, charakterystyczne odmiany muzyki – od rocka psychodelicznego przez symfoniczny rock progresywny (album Niemen Enigmatic z monumentalnym utworem „Bema pamięci żałobny rapsod” do tekstu C.K. Norwida) po awangardowy jazz-rock (albumy Niemen Vol. 1 i Niemen Vol. 2) oraz muzykę elektroniczną. W październiku 1969, w przerwie włoskich występów, nagrał z Akwarelami album z czterema kompozycjami do słów polskich poetów, który wydał na początku 1970 jako Niemen Enigmatic. Na przełomie 1969 i 1970 nagrał teledysk do utworu „Bema pamięci żałobny rapsod”.
Lata 70. Od 1968 grał na organach Hammonda, później rozbudował swoje klawiszowe instrumentarium, dodając melotron i syntezator Mooga. Występował w kraju i m.in. w Czechosłowacji i Finlandii. Pod koniec 1971 wziął udział w nagraniu płyty z muzyką Andrzeja Kurylewicza. Wielokrotnie wspomagał różnych artystów w nagraniach i brał udział w zbiorowych przedsięwzięciach muzycznych i muzyczno-teatralnych. Napisał wiele utworów dla innych wykonawców, m.in. dla Ady Rusowicz.
Grupa Niemen Jesienią 1971 zetknął się z awangardowym kontrabasistą Helmutem Nadolskim, z którym i z muzykami Silesian Blues Band stworzył Grupę Niemen, która działała od grudnia 1971 do sierpnia 1973. W styczniu 1972 w Monachium nagrał z zespołem album pt. Strange Is This World, w sierpniu 1972 – dwie płyty częściowo improwizowane: Niemen Vol. 1 i Niemen Vol. 2, a w sierpniu 1973 – album pt. Ode to Venus. Zespół wystąpił w kilku krajach europejskich i zebrał pozytywne recenzje krytyki muzycznej.
Równocześnie zaczął nagrywać muzykę filmową. Użyczył głosu Chochołowi w filmie Andrzeja Wajdy Wesele (1972). Wiosną 1973 zarejestrował utwory na solowy album pt. Russische Lieder. W styczniu i lutym 1974 nagrał w Nowym Jorku materiał na album pt. Mourner’s Rhapsody.
Niemen Aerolit i N.AE. W sierpniu 1973 po koncercie w Białymstoku zakończył działalność Grupy Niemen. W następnym miesiącu założył zespół Niemen Aerolit, z którym nagrał m.in. materiał na album pt. 41 potencjometrów pana Jana, a pod koniec 1974 – płytę pt. Aerolit. Działalność zespołu przerwała śmierć perkusisty Piotra Dziemskiego w marcu 1975. Niemen zadedykował muzykowi swój solowy album pt. Katharsis, który nagrał w 1975. Latem 1976 otrzymał odznakę Zasłużony Działacz Kultury i Złoty Krzyż Zasługi. Pod koniec roku odbył tournée po ZSRR. Skupił się także na nagrywaniu muzyki teatralnej, korzystając od 1977 ze studia Teatru Narodowego w Warszawie. W październiku 1977 i kwietniu 1979 zagrał kolejne serie koncertów w ZSRR. W maju 1977 nagrał program dla telewizyjnego bloku Studio 2, później występował w USA, a w lutym 1978 koncertował na festiwalu jazzowym w Bombaju. W 1977 dał recital na Festiwalu Piosenki Radzieckiej w Zielonej GórzeXIII Festiwal Piosenki Radzieckiej Zielona Góra 1977: program b.n.s..
Na początku 1978 wydał podwójny album pt. Idée fixe. Latem tego samego roku wziął udział w Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w Hawanie. 24 sierpnia 1979 za utwór „Nim przyjdzie wiosna” otrzymał Grand Prix Festiwalu Interwizji w Sopocie. Pod koniec roku Polskie Nagrania bez wiedzy Niemena wydały na krajowym rynku kompilacyjny album pt. Postscriptum, który został opracowany w celach promocyjnych na targi MIDEM w Cannes odbywające się w styczniu 1980 (był to jeden z wielu przypadków lekceważenia artystycznej woli muzyka).
W 1979 otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów z dziedziny twórczości i sztuki estradowej I stopnia za twórcze osiągnięcia w dziedzinie kompozycji i interpretacji.
W 1981 opracował kompozycje muzyczne do spektaklu teatralnego pt. Tragedia Romantyczna, którego osiem przedstawień w katowickim Spodku widziało 52 tysiące osób, a który był wystawiony przez studentów WRTV i górnośląską Solidarność.
Lata 80. Karierę Niemena zakłóciło wprowadzenie stanu wojennego, kiedy to zaczął być bojkotowany za rzekome popieranie działań rządu. W maju 1982 z grupą Kombi wystąpił w Sztokholmie, poza tym wydał kasetę z muzyką filmową. Później występował sporadycznie, np. w listopadzie 1984 zagrał w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, a 12 grudnia 1985 zagrał w klubie Stodoła w Warszawie. 11 i 12 lipca 1986 zaśpiewał na zlocie gwiazd polskiego rock&rolla (big-beatu) pod nazwą Old Rock Meeting w Operze Leśnej w Sopocie, a jesienią tego samego roku zagrał na festiwalu Jazz Jamboree w Warszawie. W 1987 wystąpił na Festiwalu w Jarocinie, zagrał w Skandynawii i dał koncert w Queen Elizabeth Hall w Londynie. W 1988 wznowiono kilka jego płyt, m.in. Dziwny jest ten świat, Czy mnie jeszcze pamiętasz? i Niemen Enigmatic. W 1989 wydał album pt. Terra Deflorata.
Lata 90. 1 marca 1990 wystąpił na Festiwalu w San Remo, a w następnym roku ponownie reprezentował polski rynek muzyczny na MIDEM. W 1992 wziął udział w spektaklu Księga Krzysztofa Kolumba w Teatrze Muzycznym w Gdyni. W maju 1993 zagrał w Nowym Jorku, a w 1995 wziął udział w koncercie upamiętniającym zmarłego Ryszarda Riedla. Występ ten zarejestrowano i wydano na albumie pt. List do R. na 12 głosów.