Ratusz w Poznaniu – renesansowy budynek stojący na poznańskim Starym Rynku, pełniący niegdyś funkcję ratusza. Z wieży ratuszowej codziennie odgrywany jest hejnał Poznania.
Historia thumb|left|Kontrakt między władzami miasta Poznania a Giovanno Battista Ouadro o przebudowę poznańskiego ratusza z 1550 r. (ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu) thumb|left|Ratusz przed rokiem 1910 mały|Ratusz około 1929 roku Ratusz w Poznaniu po raz pierwszy pojawił się w dokumentach w 1313 roku jako Domus consulum. Jego budowę zakończono około 1300 r. za panowania Wacława II Czeskiego. Był to jednopiętrowy gotycki budynek wzniesiony na planie kwadratu. Z tego okresu zachowały się piwnice. Rozbudowano go w XV wieku. W 1504-1508 przebudowano wnętrza. Wieżę wzniesiono na przełomie XV i XVI wieku na ówczesnym północno-zachodnim narożniku. W 1536 w mieście wybuchł wielki pożar, który strawił również ratusz. W latach 1540–1542 remontowano budynek, a w szczególności wieżę. Mimo to jej stan nadal groził katastrofą. W 1550 Rada Miejska podpisała umowę na gruntowną przebudowę, połączoną z rozbudową ratusza, z tesyńskim architektem Janem Baptystą di Quadro z Lugano. Prace nad rozbudową trwały do 1560 r. Di Quadro podwyższył budynek o jedną kondygnację, rozbudował w kierunku zachodnim, dodał attykę i trzykondygnacyjną loggię. Podczas tego remontu zamówiono u mistrza ślusarskiego Bartłomieja Wolffa z Gubina nowy zegar, który posiadał trzy pełne tarcze i jedną pół tarczę oraz „urządzenie błazeńskie, mianowicie dwa koziołki, które mają się trykać przed każdym biciem godzin”Wielkopolska ciekawie. Poznańskie koziołki. Historia prawdziwa [dostęp 2020-03-21]. Zegar zainstalowano w 1551 r. W 1675 r. piorun uderzył w wieżę, niszcząc ją wraz z zegarem i koziołkami. Odbudowana w 1690 r. wznosiła się na 90 m. Jej hełm zniszczyły huragan i burza w 1725. W latach 1781–1784 dzięki staraniom Komisji Dobrego Porządku ratusz poddano gruntownej renowacji. Otrzymał wówczas kształt, który zasadniczo prezentuje do dziś. Wieżę zwieńczono klasycystycznym hełmem projektu Bonawentury Solariego, a wykonania Antoniego Höhne. Na szczycie umieszczono białego orła (o wymiarach: rozpiętość skrzydeł 2 m, wysokość 1,8 metra). Na wschodniej elewacji Franciszek Cielecki namalował wizerunki królów z dynastii Jagiellonów, a pod wieżyczką środkową umieszczono kartusz z królewskimi inicjałami SAR (Stanislaus Augustus Rex). Kolejny poważny remont przeprowadzono w latach 1910–1913, kiedy zniszczono renesansowe polichromie, zastępując je czarnym boniowaniem, uznając, że nie przystoją „poważnemu charakterowi miasta północnoniemieckiego”, jednak w 1913 r. na wieżę powróciły koziołki. Podczas walk o Poznań w 1945 r. ratusz poważnie ucierpiał. Wieża zawaliła się aż do czworobocznej gotyckiej podstawy, a wnętrze zostało uszkodzone przez wybuch bomby fosforowej. Renowację przeprowadzono w latach 1945–1954. Przywrócono wówczas renesansowy charakter elewacji, dodając jednak na attyce wśród innych sentencji jeden cytat z Konstytucji PRL. Orzeł, który przetrwał II wojnę światową w ukryciu, powrócił na wieżę w 1947 r. Obecny mechanizm koziołków pochodzi z końca XX wieku (wymieniono go również w 1954). Koziołki bodą się codziennie o godzinie 12. Wygląd jak najbliższy projektowi J.B. di Quadro ze zmianami powstałymi po remoncie Komisji Dobrego Porządku przywrócił remont, który trwał w latach 1992-2002. Ratusz w Poznaniu nie przynależy do miasta Poznania. Formalnie zarządza nim Muzeum Narodowe w PoznaniuPoznański ratusz wróci do miasta?.
Opis elewacji Ściana frontowa mały|Ratusz nocą mały|Loggia ratusza mały|Archimedes Fasada zwrócona jest na wschód – ku Warcie. Jej charakterystyczna, trójkondygnacyjna loggia jest bogato zdobiona. Między łukami arkad parteru znajdują się parami kobiece alegorie cnót: cierpliwość (patientia) z owcą oraz roztropność (prudentia) z lustrem miłość (charitas) z dwojgiem dzieci oraz sprawiedliwość (iustitia) z wagą i mieczem wiara (fides) z kielichem i mieczem oraz nadzieja (spes) z kadzielnicą i słońcem męstwo (fortitudo) ze złamaną kolumną oraz umiarkowanie (temperantia) przelewająca wodę z dzbana do misy
Ostatnią parę stanowią dwie sławne kobiety starożytności Lukrecja (Lucrecia) ze sztyletem wymierzonym we własną pierś oraz Kleopatra (Cleapairi) z wężami oplatającymi ramiona. Pomiędzy parterem a pierwszym piętrem biegnie fryz z łacińskim tekstem, będącym przestrogą dla sędziów. Ponad pierwszym piętrem biegnie pas medalionów z wielkimi postaciami starożytności: braćmi: Gajuszem Grakchusem i Tyberiuszem Grakchusem Brutusem Archimedesem Witruwiuszem Wergiliuszem Homerem Justynianem Wielkim Horacym Spartakusem Tyranobójcami: Harmodiosem i Aristogejtonem Attykę zdobi poczet królów z dynastii Jagiellonów od Władysława II Jagiełły i Jadwigi Andegaweńskiej po Zygmunta II Augusta. Na osi symetrii znajduje się wieżyczka z zegarem połączonym z mechanizmem koziołków. Pod nim znajduje się monogram Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Inskrypcje na fasadzie ratusza mały|Frontowa ściana ratusza mały|Inskrypcje na poznańskim ratuszu mały|Inskrypcje na ścianie południowej
W 1999 roku podjęto decyzję o remoncie ratusza. Po remoncie na fasadzie znalazły się m.in. następujące łacińskie inskrypcje (nieco inne inskrypcje niż przed remontem, kiedy to ratusz zdobił np. cytat z Konstytucji PRL). Poniższy spis inskrypcji powstał na podstawie: .
Ściana północnaPOLONIA IN POZNANIA PRIMO FIDEM UNDE DICITUR POZNAN QUASI SE RECOGNOSCENS FIDELEMPolska w Poznaniu najpierw wiarę przyjęła, stąd mówi się „poznan” jako uznający się wiernymPRIMO CIVITAS POZNANIENSIS EST LOCATA PER ILLUSTRES DUCES ET DOMINOS PRZEMISLAUM ET BOLESLAUM FRATRES UTERINOS ANNO DOMINI MILLESIMO CC QUINQUAGESIMO TERCIOmowa tutaj o lokacji i książętach lokujących Poznań w 1253 rokuOMNIS POTESTAS A DEO. ITAQUE QUI RESISTIT POTESTATI, DEO ORDINATIONI RESISTIT ET DAMNATIONEM SIBI ACQUIRITI. VIS AUTEM NON TIMERE POTESTATEM, BONUM FAC, SI AUTEM MALUM FECERIS TIME, NON ENIM SINE CAUSA GLADIUM PORTATfragmenty Listu św. Pawła do Rzymian 13:1-4: Wszelka zwierzchność jest od Boga. A tak kto się sprzeciwia zwierzchności, bożemu zrządzeniu się sprzeciwia i potępienie wieczne sobie jedna. A chcesz się nie bać zwierzchności, czyń dobrze. Jeśli źle będziesz czynił, bój się. Albowiem nie bez przyczyny miecz nosi.GRATIAS AGAMUS DOMINO DEO NOSTRODzięki składajmy Panu Bogu naszemuOPTIMAS CIVITATUM EST QUAE VIRS BONOS HABETNajlepsze z miast jest to, które posiada dobrych obywateliTYRANUS FACIT QUOD PLACET, REX QUOD HONESTUM ESTTyran czyni, co mu się podoba, król to co jest uczciweUBI EST TEMMPERATA POTESTAS, IBI REGNUM EST DIUTURNUMGdzie umiarkowana władza, królowanie trwa długoINICIUM SAPIENTIAE TIMOR DOMINIfragment Księgi Przysłów 9:10: Początkiem mądrości jest strach przed PanemO FOELICES RESPUBLICAE SI IMPERENT DOCTI AUT SAPIENTIAE STUDEANT ILLARUM RECTORESO szczęśliwe rzeczpospolite, jeśli byłyby rządzone przez uczonych lub ich rządcy uczyli się mądrościUBI PRAESES ERIT PHILOSOPHUS, IBIB CIVITAS ERIT FOELIXGdzie rządzący byłby filozofem, tam miasto byłoby szczęśliweQUOT MORES HOMINUM TOTDEM RESPUBLICAJakie obyczaje ludzi, tak rzeczpospolitaNIHIL IN REBUS HUMANIS DIFFILIUS QUAM BENE IMPERENic nie jest trudniejsze w sprawach ludzkich, jak dobrze rządzićNON BENE PRO TOTO LIBERTAS VENDITUR AURONie jest dobrą rzeczą sprzedawać wolność choćby za całe złoto Ściana zachodniaPAX OPTIMA RERUMPokój najlepszą z rzeczyPACEM AMANTES DEUM QUI EST AUTOR PACIS AMANTKochający pokój kochają Boga, który jest twórcą pokojuDULCE BELLUM INEXPERTISSłodka wojna niedoświadczonymQUI DESIDERAT PACEM PRAEPARET BELLUMKto pragnie pokoju, niech się gotuje do wojnyFOELIX CIVITAS QUE TEMPORE PACIS BELLA NUTRITSzczęśliwe miasto, które w czasie pokoju przygotowuje się do wojnyNISI DOMINUS CUSTODIERIT CIVITATEM FRUSTRA VIGILAT QUI CUSTODIT EAMfragment Psalmu 127: „Jeżeli Pan miasta nie ustrzeże, strażnik czuwa daremnie”PAX INIQUSSIMA BELLO IUSTISSIMO PRAEFERENDAPokój najbardziej niesprawiedliwy lepszy od wojny najsprawiedliwszejQUANTO MAIOR EST FORTUNA TANTO MINUS EST SECURAIm większym szczęściem darzy nas fortuna, tym mniej jest pewnePRAECIPITIS CONSILII COMES EST POENITENTIAPochopnej radzie towarzyszem będzie karaPULCHRITUDO CIVITATIS CONCORDIAPięknem miasta jest zgodaIN CIVITATE CONCORDIA IDEM EST QUOD HARMONIA IN MUSICAW mieście zgoda jest tym samym, co harmonia w muzyceSI INCOLE BENE MORATI SUNT, BENE MUNITUM EST OPPIDUMJeśli mieszkańcy są dobrych obyczajów, dobrze bronione jest miastoUT VIRTUS CIVIUM SIC FLOREAT URBIS FORTUNAJak cnota mieszczan, tak zakwitnie fortuna miastaCONCORDIA PARVAE RES CRESUNT, DISCORDIA MAXIME DILABUNTURZgodą wielkie rzeczy wzrastają, niezgodą największe przepadająQUOD COMMODAVIT FORTUNA TOLLET, QUOD MUTUAVIT FORTUNA REPETITCzego użyczyła fortuna, odbierze, co odmieniła fortuna, powróciQUOD PARAVERIT VIRTUS RETINEBIS, INVIDIAM VIRTUTE SUPERACo zgotowała cnota, odzyskasz, zawiść cnotą przewyższajANTIDOTUM VITAE PATIENTALekarstwem na życie jest cierpliwość Ściana południowaVERACI CREDITUR ET MENTIENTI, MENDACI NON CREDITUR ET IURATOPrawdomównemu wierzy się i gdy kłamie, temu który zmyśla, nie uwierzą nawet pod przysięgąSI AD NATURAM VIVES, NUNQUAM ERIS PAUPER, SI AD OPINIONEM NUNQUAM ERIS DIVES. NATURA ENIM EXIGUUM DESIDERAT, OPINIO AUTEM IMMENSUMJeśli zgodnie z naturą żyjesz, nigdy nie będziesz ubogi, jeśli dla sławy, nigdy nie będziesz bogaty. Natura bowiem niewiele wymaga, sława zaś nieskończenie wiele.ILLAM SENEX RETINEBO FIDEM IN QUA PUER SUM NATUSTę w swej starości utrzymam wiarę, w jakiej się jako chłopiec narodziłemSENECTUS LAUDABILIS DUOBUS QUASI SCIPIONIBUS NITITUR: RECORDATIONS VITAE HONESTAE ANTEACTAE ET SPE VITAE MELIORISChwalebna starość opiera się na dwóch niejako podporach: świadomości przeżytego dobrego życia i nadziei na lepsze życieSAPIENTIA VITAE CUSTOS, ORNATUS VITAE TEMPERANTIA, AMICOS FECIT BENEVOLENTA, FUNDAMENUTM FAMAE IUSTITIAMądrość strażniczką życia, ozdobą życia umiarkowanie, przyjaciół przysparza życzliwość, fundamentem sławy sprawiedliwośćNON SAPIAS PLUS QUAM NECESSE ESTNie rozmyślaj więcej niż to jest konieczneBONORUM LABORUM FRUCTUS GLORIOSUSDobrych prac owoc jest chwalebnyMORS ET TEMPUS VORANT OMNIAŚmierć i czas pochłaniają wszystkoAERIS ALIENI COMES MISERIATowarzyszem długów nędza Ściana wschodniaFACITE IUDICIUM ET JUSTITIAM VI OPRESSUM LIBERATE DE MANU CALUMNIANTIS ADVENAM PUPILUM VIDUAM NOLITE CONTRISTARE NEC POTENTIA TURPITER NEC METU RECTUM JUDICIUM REFRINGATUR.Czyńcie sąd i sprawiedliwość siłą uciśnionego i uwalniajcie z ręki potwarcy. Przybysza, sieroty, wdowy nie zasmucajcie. Ani moc, ani strach niech nie powstrzymują haniebnie słusznego sądu.
Opis wnętrz Wnętrze ratusza zajmuje obecnie Muzeum Historii Miasta Poznania, będące oddziałem poznańskiego Muzeum Narodowego.
Piwnice Powstały na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwotnie było to jedno pomieszczenie o sklepieniu krzyżowo-żebrowym, wspartym na jednej, stojącej na środku kolumnie. Obecnie podzielone na cztery sale. W zwornikach znajdują się herb Poznania (skrzyżowane klucze) i biały lew z podwójnym ogonem w postawie bojowej – herb Czech, pochodzący z czasów Wacława II. Do XVII wieku izba pełniła funkcję magazynu kupieckiego, później (w XVII i XVIII wieku) znajdowało się tu więzienie z salą tortur. W XIX i na pocz. XX wieku były to pomieszczenia restauracji. W latach 1892–1898 restaurację prowadził Władysław FischbachAdressbuch der Stadt Posen sowie der Vororte Bartholdshof, Jersitz, St. Lazarus und Wilda. 1898, a w latach 1898-1909 Franciszek i Maria KoplińscyAdressbuch der Provinzial Hauptstadt Posen – 1909. Do 1997 używane dotychczas przez muzeum piwnice, obecnie są w remoncie.
Parter