Języki germańskie – grupa języków w obrębie języków indoeuropejskich, którymi posługuje się kilkaset milionów mówiących na całym świecie. Wywodzą się ze wspólnego języka pragermańskiego.

W swojej wczesnej fazie rozwoju języki germańskie miały najprawdopodobniej kontakt z bliżej nieokreślonym substratem językowym (przypuszczalnie któregoś z języków azjanickich lub uralo-ałtajskich). (Zob. język pragermański).

Historia thumb|200px|Ekspansja plemion germańskich od 750 r. p.n.e. do 1 r. n.e. Wszystkie języki grupy germańskiej są uważane za pochodzące od hipotetycznego języka pragermańskiego i poddane przesuwkom spółgłoskowym prawa Grimma i prawa Vernera. Nastąpiły one prawdopodobnie w trakcie epoki żelaza w Europie Północnej około 500 r. p.n.e. Pragermański w znanej dziś formie był używany po 500 r. p.n.e.Ringe (2006), s. 67.

W czasach, z których pochodzą najwcześniejsze świadectwa istnienia, języki germańskie były podzielone na trzy grupy: zachodnią, wschodnią i północną. Dokładna relacja pomiędzy nimi jest trudna do ustalenia z powodu zbyt rzadkich inskrypcji runicznych.

Grupa zachodnia sformowała się w późnej kulturze jastorfskiej, grupa wschodnia może być wywodzona z I wieku z Gotlandii, a grupę północną uznaje się za pochodzącą z południowej Szwecji. Okres Fuþarku starszego (od II do IV w.) poprzedza podział w regionalnych wariantach tekstu pisanego.

Najwcześniejszy znany spoisty tekst germański to pochodzące z IV w. tłumaczenie Nowego Testamentu na gocki. Wczesne języki grupy zachodniogermańskiej to starofrankijski, staro-wysoko-niemiecki i staroangielski. Języki północnogermańskie są poświadczone jedynie w drobnych fragmentach tekstów runicznych jako język pranordyjski, który około 800 r. wyewoluował w staronordyjski.

Języki wschodniogermańskie były marginalizowane od końca okresu migracji. Burgundowie, Goci i Wandalowie byli asymilowani lingwistycznie przez sąsiadów około VII w., jedynie krymsko-gocki przetrwał dłużej, do XVIII w.

W trakcie wczesnego średniowiecza języki zachodniogermańskie zostały odseparowane z jednej strony przez rozwój środkowoangielskiego, a z drugiej przez wysokoniemiecką przesuwkę spółgłoskową, której rezultatem stał się podział na języki wysokoniemieckie i dolnosaksońskie oraz ich środkowoniemieckimi wariacjami. We wczesnej epoce nowożytnej różnice pogłębiły się, mając zakres od języka najwyższego alemańskiego na południu do północnodolnosaksońskiego na północy. Mimo że obydwa te ekstrema są uważane za dialekty jednego języka niemieckiego, są mało zrozumiałe dla obu stron. Najbardziej wysunięte na południe wariacje przeprowadziły do końca drugą przesuwkę głoskową, podczas gdy północne wariacje pozostały nienaruszone przez przesuwkę spółgłoskową.

Języki północnogermańskie pozostawały jednolite na długo po 1000 roku n.e. Do tej pory kontynentalne języki skandynawskie są łatwe do zrozumienia pomiędzy użytkownikami różnych języków tej grupy. Większe różnice w tej grupie występują między językami kontynentalnymi a wyspiarskimi, przede wszystkim w przypadku języka islandzkiego, który utrzymał staronordyjską gramatykę praktycznie nienaruszoną, podczas gdy języki kontynentalne ulegały zmianom.

Charakterystyka Języki germańskie mają cechy charakterystyczne odróżniające je od innych języków indoeuropejskich. Prawdopodobnie najlepiej znanymi są: Procesy fonetyczne takie, jak prawo Grimma i prawo Vernera, które przesunęły wartości wszystkich spółgłosek zwartych, na przykład oryginalne /t d dh/ stały się germańskimi /θ t d/ (Porównaj: łac. tres → ang. three, łac. duo → ang. two, sanskr. dha- → ang. do). Rozpoznanie tych różnic stało się podstawą w zrozumieniu regularnej natury procesów fonetycznych i podstawą metody porównawczej, która uformowała nowoczesną lingwistykę historyczną. Rozwój silnego akcentowania pierwszej sylaby w słowie, które doprowadziło do znacznej fonologicznej redukcji pozostałych sylab. Redukcja ta sprawiła, że większość podstawowych angielskich słów skróciła się do słów monosylabicznych, a także do powszechnego uważania nowoczesnego angielskiego i niemieckiego za języki silnie spółgłoskowe. Przykładami są pragermańskie strangiþō → ang. strength (siła), aimaitijō → ang. ant (mrówka), haubudan → ang. head (głowa), hauzijanan → ang. hear (słyszeć), harubistaz → niem. Herbst (jesień), hagatusjō → niem. Hexe (wiedźma) Proces znany jako przegłos niemiecki, który zmodyfikował brzmienie samogłosek, gdy segment wysoki przedni (/i/, /i:/ lub /j/) następował w kolejnej sylabie. Samogłoski tylne były wysuwane na przód, a samogłoski przednie podnoszone. W wielu językach zmodyfikowana w ten sposób samogłoska była zaznaczana umlautem (np. ä ö ü w niemieckim, wymawiane kolejno /ε ø y/). Te zmiany doprowadziły do rozpowszechnionych alternacji w spokrewnionych słowach, które wciąż występują często w nowoczesnym niemieckim, lecz w języku angielskim pozostały jedynie ich resztki (np. mouse/mice, goose/geese, broad/breadth, tell/told, old/elder, foul/filth, gold/gild). Wiele różnych samogłosek: W języku angielskim występuje w większości dialektów około 11-12 samogłosek (nie licząc dyftongów), standardowy szwedzki ma ich 17, standardowy niemiecki i niderlandzki mają ich po 14, a duński co najmniej 11Basbøll, Hans; Jacobsen, Henrik Galberg (2003-01-01). Take Danish, for Instance: Linguistic Studies in Honour of Hans Basbøll Presented on the Occasion of His 60th Birthday, 12 July 2003. University Press of Southern Denmark. s. 41–57. .. Amstetteński dialekt języka bawarskiego odróżnia 13 różnych brzmień samych tylko samogłosek długich, co stanowi jedną z największych ilości samogłosek na świecieLadefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World’s Languages. Oxford: Blackwell. p. 290. .. Szyk V2 w zdaniu, rzadko spotykany poza językami germańskimi: dokładnie jedna fraza rzeczownikowa lub element przysłówkowy musi poprzedzać czasownik w zdaniu; w szczególności jeżeli orzeczenie jest poprzedzone przysłówkiem lub przyimkiem, bezpośrednio po orzeczeniu musi pojawić się podmiot. Reguła ta nie jest już obecna w nowożytnym angielskim z wyjątkiem zdań zaczynających się na here is, there is, here comes, there goes i pokrewnych oraz w większości „Pięciu pytań na W”, np. What has happened here?, Where will we go?, When did he go to the stadium?, Why would this happen to us now?, How could these things get here?. W pozostałych językach germańskich szyk V2 jest stale stosowany.

Klasyfikacja języków germańskich

języki indoeuropejskie > języki germańskie: wschodniogermańskie † gocki † burgundzki † wandalski † język Skirów † zachodniogermańskie anglo-fryzyjskie staroangielski † angielski scots pidgin English yola † fryzyjski kontynentalne starosaksoński † dolnoniemiecki (nowo-dolno-niemiecki) dialekt północnodolnosaksoński dialekt westfalski dialekt ostfalski dialekt brandenburski dialekt meklembursko-przedniopomorski dialekt wschodniopomorski dialekt dolnopruski starofrankijski † niderlandzki afrikaans staro-wysoko-niemiecki † niemiecki jidysz luksemburski pensylwański rypuaryjski wilamowski hałcnowski † gwary mozelsko-frankońskie dialekt reńsko-frankoński gwara północnoheska gwara środkowoheska dialekt wschodnioheski dialekt północnogórnosaksoński nordobersächsisch südmärkisch dialekt turyngeński dialekt wysokopruski gwary szwabskie gwary dolnoalemańskie najwyższy alemański górnoalemański alemański okolic Jeziora Bodeńskiego gwary północnobawarskie gwary środkowobawarskie gwary południowobawarskie skandynawskie (północnogermańskie, nordyckie) staronordyjski † zachodnie islandzki farerski norn † norweski bokmål nynorsk wschodnie duński szwedzki jämtlandzki gotlandzki

Według Ethnologue Piętnasta edycja Ethnologue podaje następującą klasyfikację

języki indoeuropejskie > języki germańskie: wschodnie gocki † północne wschodnioskandynawskie duńsko-szwedzkie duńskie-bokmal duńskie-riksmal szwedzkie zachodnioskandynawskie farerski islandzki jamtska norweski, nynorsk norn † zachodnie angielskie angielski scots yinglish fryzyjskie zachodniofryzyjski północnofryzyjski wschodniofryzyjski wysokoniemieckie niemiecki frankijski † środkowoniemieckie górnoniemieckie jidysz jidysz, wschodni jidysz, zachodni dolnosaksońsko-dolnofrankońskie wschodniofryzyjski dolnofrankońskie afrikaans holenderski flamandzki zelandzki dolnosaksońskie achterhoeks drents groningski dolnosaksoński plautdietsch sallands stellingwerfs twents veluws westfalski

Według Milewskiego Tadeusz Milewski podaje następującą klasyfikację: wschodniogermańskie † gocki † północnogermańskie grupa archaiczna islandzki farerski - na Wyspach Owczych landsmaal (obecnie nazywany: nynorsk) - do XIX w. - mówiony język ludu norweskiego z północy kraju, obecnie jeden z dwóch oficjalnych standardów piśmienniczych w Norwegii, używany przez ok. 15% Norwegów szwedzki – pośredni duński – posunięte w rozwoju riksmaal (obecnie nazywany: bokmål, choć określenie bokmål nadal funkcjonuje, na określenie archaicznej i konserwatywnej formy tego języka, nadal używanej), obecnie jeden z dwóch oficjalnych standardów piśmienniczych w Norwegii, używany przez ok. 85% Norwegów zachodniogermańskie język wysokoniemiecki – podgrupa południowa dialekty bawarskie dialekty szwabskie dialekty alemańskie dialekty południowofrankońskie podgrupa północna język dolnoniemiecki starosaski, dziś język dolnoniemiecki (plattdeutsch) język holenderski (i pochodzący od niego afrikaans) język flamandzki język fryzyjski język angielski

Porównanie języków germańskich Angielski Fryzyjski Afrikaans Niderlandzki Dolnoniemiecki Niemiecki Szwedzki Duński Islandzki WilamowskiApple Appel Appel Appel Appel Apfel Äpple Æble Epli OpułBoard Board Bord Bord Boord Brett Bräde Bræt Borð BrutBeech Boeke/ Boekebeam Beuk Beuk Böke Buche Bok Bøg Beyki BihiaBook Boek Boek Boek Book Buch Bok Bog Bók BühBreast Boarst Bors Borst Borst Brust Bröst Bryst Brjóst BrustBrown Brún Bruin Bruin Bruun Braun Brun Brun Brúnn BroünDay Dei Dag Dag Dag Tag Dag Dag Dag TogDead Dea Dood Dood Dood Tot Död Død Dauður TutDie Stjerre Sterf Sterven Sterven Sterben Dö Dø Deyja ŚtarwaEnough Genôg Genoeg Genoeg Noog Genug Nog Nok Nóg GynügFinger Finger Vinger Vinger Finger Finger Finger Finger Fingur FyngierGive Jaan Gee Geven Geven Geben Giva / Ge Give Gefa GonGold Goud Goud Goud Gold Gold Guld Guld Gull GułdHand Hân Hand Hand Hand Hand Hand Hånd Hönd HondHead Holle Hoof / Kop Hoofd/ Kop Kopp Haupt/ Kopf Huvud Hoved Höfuð HiöetHigh Heech Hoog Hoog Hoog Hoch Hög Høj Hár HühHome Hiem Heim / Tuis Heim / thuis Heem Heim Hem Hjem Heim HomHook Hoek Haak Haak Haak Haken Hake/ Krok Hage/ Krog Krókur HokHouse Hûs Huis Huis Huus Haus Hus Hus Hús HoüzMany Menich Menige Menige Mennig Manch Många Mange Margir MiöehiaMoon Moanne Maan Maan Maan Mond Måne Måne Tunglið MöndNight Nacht Nag Nacht Nacht Nacht Natt Nat Nótt NohtNo Nee Nee Nee(n) Nee Nein Nej Nej Nei Na/NyOld Âld Oud Oud Ool Alt Gammal (ale: äldre, äldst) Gammel (ale: ældre, ældst) Gamall (ale: eldri, elsti) OłdOne Ien Een Een Een Eins En En Einn AnOunce Ons Ons Ons Uns Unze Uns Unse Eyri YnsSnow Snie Sneeu Sneeuw Snee Schnee Snö Sne Snjór ŚnejStone Stien Steen Steen Steen Stein Sten Sten Steinn ŚtanThat Dat Dit Dat, Die Dat (Dit) Das Det Det Það DosTwo/Twain Twa Twee Twee Twee Zwei/ Zwo/ Zwan Två To Tveir CweWho Wa Wie Wie Wer/Wokeen Wer Vem Hvem Sem WorWorm Wjirm Wurm Wurm/ Worm Worm Wurm Mask/OrmSpokrewnione słowo Orm jest uznawane za slangowe. Orm Ormur Wüm Angielski Fryzyjski Afrikaans Niderlandzki Dolnoniemiecki Niemiecki Szwedzki Duński Islandzki Wilamowski

Uwagi

Przypisy