Zarzecze – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, w gminie Nisko. Ma status sołectwa.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa tarnobrzeskiego.

Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Matki Boskiej Śnieżnej należącej do dekanatu Ulanów w diecezji sandomierskiej.

Integralne części wsi +Integralne części wsi Zarzecze SIMC Nazwa Rodzaj1042800 Bukowina część wsi1042816 Gabryły przysiółek1042839 Krzaki przysiółek1042845 Kudelki część wsi1042851 Ług część wsi1042874 Nowa Wieś część wsi1042880 Piaski część wsi1042897 Podborek przysiółek0991993 Spokojna przysiółek1042911 Stara Wieś część wsi1042928 Szoje przysiółek1042934 Wypych część wsi1042940 Zadąbrowa przysiółek1042957 Zapać przysiółek

Na przełomie XIX i XX w. Zarzecze składało się z następujących części: Bukowina, Hawryły, Krzaki, Kudylki, Szoje i ZapaczSłownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, Warszawa 1895, s. 433; J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, W. ks. krakowskiem i ks. bukowińskiem, z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytorialnych kraju, Złoczów 1886, s. 227 (231 w przeglądarce); Sz. Chanderys, Kompletny skorowidz miejscowości w Galicji i Bukowinie, Lwów 1909, dodaje jeszcze Nową Wieś, Kępę i osobne domy Żdziary, zaś Kudylki występują u niego jako Kudełki (tamże, s. 987)..

Poza tym mieszkańcy znają jeszcze inne nazwy przysiółków i miejsc: Brodek, Bartoniowiec, Bełsów, Blak, Błonie, Budziska, Cegielnisko, Cierpisówka, Dąbrowa, Folwark, Gliniki, Gruzda, Gózd, Grabie, Grądy, Jasiuniowa Górka, Kamień, Kobyle, Klemensówka, Kolonko, Koło św. Jana, Kontralowka, Kręgły Dół, Krzętla, Księży Sad, Lisie Jamy, Łaski, Maloniowa Góra, Mordownia, Na Koniu, Nowiny, Niwa Szojowa, Ochronka, Ogrody, Okopnisko, Olszyna, Organistówka, Pająków Rysztok, Pajorowa Górka, Pańskie, Piekło, Poddąbrowa, Pod Karczmą, Podlądzie, Pod Łazem, Popowe, Poręba, Pożogi, Pułanek, Regulówka, Rękasówka, Roboty, Rosadnisko, Sędziówka, Słona Woda, Smarkata Górka, Sobótki, Surdoły, Szubowa Góra, Wały Szwedzkie, Wilcza Olszyna, Wygon, Wykop, Zagojsc, Zdłużnica, Żdziarska Droga, Zrębie, Żdżary„Flamma VItae, czyli Płomień Życia. Gazetka Zarzecka”, marzec, nr 34, 1996..

Położenie i warunki geograficzne Zarzecze leży na krańcu Płaskowyżu Tarnogrodzkiego (wchodzącego w skład Kotliny Sandomierskiej), który jest usytuowany między dolinami rzecznymi Sanu, Tanwi i Szkła. Mieści się na prawym, wysokim brzegu Sanu, na trasie Rzeszów-Lublin. Od północy, między Hutą Deręgowską a Zarzeczem, płynie potok Chodźca. Miejscowość wznosi się na wysokości ok. 180 m. n. p. m.J. Buraczyński, J. Wojtanowicz, Zagadnienia geomorfologiczne północnej części Kotliny Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Folia Societatis Scientarium Lublinensis”, sectio D, Geografia, 7/8, 1967/68, s. 41, ryc. 5., zniżając się ku rzece stromym zboczem. San, płynąc pod wsią na wysokości 150 m. n. p. m., podmywa jej brzeg. Zarzecze góruje nad pobliskim Niskiem, Kłyżowem czy też Ulanowem.

Powierzchnią wspomnianego płaskowyżu są pylaste lessy, zaś brzegi Sanu pokrywają holoceńskie madyJ. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, wyd. 3 zm, Warszawa 1978, s. 399–400., które przedstawiają wysoką wartość dla uprawy rolniczej. Kontrastuje to wyraźnie z glebami całej okolicy, które w istocie są piaszczyste, a spora ich część jest zalesionaA. Wondrausch, Mady okolic Niska i Rudnika nad Sanem, Annales UMCS. Sectio E, 7, 1952, s. 56.B. Dobrzański, A. Malicki, Gleby województwa krakowskiego i rzeszowskiego, „Annales UMCS. Sectio B”, 4, 1949, s. 130, ryc. 1.M. Chilczuk, Województwo rzeszowskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, Warszawa 1962, s. 20.. Ich występowanie na tym terenie sprzyjało gospodarce rolnej, bo tego typu gleby (jako lekkie) łatwo poddają się w uprawie nieskomplikowanej technice rolniczej. To wzmacniało tendencje osadniczeB. Zaborski, O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Kraków 1926, s. 21..

Wysokie zbocze Sanu w Zarzeczu porastają takie rośliny jak: Tymotka Bemera, rzepik pospolity, koniczyna i gorysz pagórkowy, ciemiężyk lekarski. Natomiast charakterystycznym i oryginalnym przedstawicielem tutejszej fauny jest modliszka, dla której miejsce to jest ostojąZ. Głowaciński, S. Michalik, Kotlina Sandomierska, Warszawa 1979, s. 13–14, 45, 76..

Przez wieś przebiega żółty szlak turystyczny z Sandomierza do Leżajska.

Demografia W 1988 wieś zamieszkiwało 2549 osób, w 2002 – 2776, w 2009 – 2920, zaś w 2020 – 2928.

Nazwa miejscowości Obecna nazwa wsi przynależy do rodziny topograficznych (miejsce za rzeką), w XIX wieku brzmiała: Zarzyce. Była to nazwa patronimicznaS. Bąk, Dzieje i perspektywy badań w zakresie nauk humanistycznych na obszarze Puszczy Sandomierskiej, [w:] Puszcza Sandomierska wczoraj i dziś, red. J. Półćwiartek, Rzeszów 1980, s. 161.A. Orzechowska, Nazwy miejscowe dawnego powiatu pilzneńskiego oraz prawobrzeżnej części dawnych powiatów sandomierskiego i wiślickiego, Wrocław 1975, s. 88.K. Dienstl, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicji, Przemyśl 1868, s. 234, wymienia nazwę: Zarzyce.K. Czemeryński, O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej polskiej, Lwów 1870, s. 129 pisze: Zarzyc.Zarzycze pojawia się u J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w królestwie Galicji, W. ks. krakowskiem i ks. bukowińskiem, z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytorialnych kraju, Złoczów 1886, s. 227.Sz. Chanderys podaje nazwę dziś obowiązującą, zob. Kompletny skorowidz miejscowości w Galicji i Bukowinie, Lwów 1909, s. 987..

Historia Pradzieje

W 1934 roku w Zarzeczu rozkopano cmentarzysko łużyckie. Pracami wykopaliskowymi kierował dr Tadeusz Reyman z Krakowa. Było to cmentarzysko ciałopalne, którego datację określa się na przełom V okresu epoki brązu i okresu halsztackiego (ok. 700–650 l. p.n.e.), znajdujące się na polu W. Maziarza, na północ od HawryłCmentarzysko łużyckie w Zarzeczu, „Z Otchłani Wieków”, 10, 1935, z. 1, s. 16R. Jamka, O badaniach archeologicznych w Rzeszowskiem, „Z Otchłani Wieków”, 27, 1961, z. 2, s. 86K. Moskwa, Kultura łużycka w południowo-wschodniej Polsce, Wydawnictwo Muzeum Okręgowego, Rzeszów 1976, s. 341S. Czopek, Pradzieje Polski południowo-wschodniej, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 1999, s. 20.. Reyman rozkopał ogółem 49 grobów. Wśród naczyń znalazły się: waza, czerpaki i naczynia z załamanym brzuścem i łukowatą szyjką. Dokumentacja z wykopalisk została zdeponowana w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, natomiast przedmioty i naczynia znalazły swoje miejsce w utworzonym w 1934 roku Muzeum Historycznym w SanokuA. Kunysz, Archeologia w muzeach województwa rzeszowskiego, „Z Otchłani Wieków”, 27, 1961, z. 2, s. 135.. Podczas okupacji na terenie Zarzecza ponad trzy lata przebywał prof. Józef Kostrzewski z Poznania. Wedle opublikowanych wspomnień odkrył on osadę z młodszej epoki kamiennej. Potwierdził również istnienie ciałopalnego cmentarzyska kultury łużyckiej. Profesor nie przekopał cmentarzyska, gdyż przebywał na terenie wsi incognito. Jednak eksponaty znalezione podczas oględzin powierzchniowych odsyłał do dra Konrada Jażdżewskiego, który kierował Muzeum Archeologicznym w WarszawieJ. Kostrzewski, Z mego życia...pamiętnik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław1970, s. 235.. Po II wojnie badania archeologiczne ponowiono. Zorganizowaniem wykopalisk w Zarzeczu w 1966 roku zajął się Konserwator Zabytków Archeologicznych i Katedra Archeologii UJ. Pracami kierowali Krystyna Kruczek i Kazimierz Moskwa. Rozkopano 28 grobów, zaś miejscem gdzie złożono materiały było Muzeum w Rzeszowie. Przeprowadzone prace miały charakter zabezpieczający ze względu na wynikłe zniszczenia cmentarzyskaE. Szarek-Waszkowska, Sprawozdanie z działalności rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1966–67, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za rok 1967”, Rzeszów 1971, s. 209K. Moskwa, Kultura łużycka w południowo-wschodniej Polsce, Wydawnictwo Muzeum Okręgowego, Rzeszów 1976, s. 113–114, 341.. Należy ono do tzw. tarnobrzeskiej grupy kultury łużyckiejGrupa górnośląsko małopolska kultury łużyckiej w Polsce, opr. Z Durczewski, cz. 1, Kraków 1939–1946, s. 151, ryc. 7M. Gedl, Uwagi o kulturze łużyckiej w dorzeczu Sanu, Wieprza, i Górnego Bugu, „Sprawozdania Archeologiczne”, 14, 1962, zestawienie po s. 334 – Zarzecze nr 100, s. 337 – mapka, s. 336., łącząc się ze skupieniem rudnickimJ. Michalski, Skupienia osadnicze na obszarze grupy tarnobrzeskiej kultury łużyckiej, [w:] Grupa tarnobrzeska kultury łużyckiej, t. 2, Rzeszów 1989, s. 298.. W przypadku Zarzecza są też widoczne wpływy kultury BasarabiS. Czopek, Pradzieje Polski południowo-wschodniej, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 1999, s. 145..

Wzdłuż Sanu wiódł trakt handlowy, z czym wiążą się znaleziska monet rzymskich tzw. skarbyW. Gaj-Piotrowski, Przyczynki do znalezisk monet rzymskich nad dolnym Sanem, „Wiadomości Numizmatyczne”, 20, 1976, z. 1, s. 20. W Zarzeczu, w okresie międzywojennym (dokładnej daty brak), miejscowy rolnik podczas prac polowych znalazł właśnie taki skarb, składający się przypuszczalnie z ok. 120 monet. Przeważająca liczba denarów pochodziła z czasów cesarzy: Trajana (98–117 n.e.) oraz Marka Aureliusza (161–180 n.e.). Część ze znalezionych monet miał zakupić były właściciel folwarku zarzeckiego. Dzisiaj nie wiadomo, gdzie one się znajdująM. Aleksiewicz, Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, 1, 1958, z.1, s. 32,54.J. Wielowiejski, Przemiany gospodarczo-społeczne u ludności południowej Polski w okresie późnolateńskim i rzymskim, „Materiały Starożytne”, 6, 1960, s. 217, 395, mapa nr 2 po s. 368J. Wielowiejski, Rzeszowskie w czasach rzymskich, „Z Otchłani Wieków”, 27, 1961, z. 2, s, 103, mapka nr 3R. Jamka, Epoka żelaza w widłach Wisły i Sanu (od około 400r. p.n.e. do 600 r. n.e.), „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, 3, 1960/61, s. 38, 39, 40W. Gaj-Piotrowski, Przyczynki do znalezisk monet rzymskich nad dolnym Sanem, „Wiadomości Numizmatyczne”, 20, 1976, z. 1, s. 19A. Kunisz, Znaleziska monet rzymskich z Małopolski, Wrocław 1985, s. 254S. Czopek, Pradzieje Polski południowo-wschodniej, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 1999, s. 176..

Średniowiecze Osadnictwo wczesnośredniowieczne w tutejszej okolicy zaczęło się rozwijać już w okresie wczesnopiastowskim. W wiekach VII-IX istniało siedlisko w pobliskim Nisku (tzw. pierwsza osada)A. Kunysz, Z pradziejów wsi słowiańskich w Polsce południowo-wschodniej, „Z Otchłani Wieków”, 27, 1961, z. 2, s. 112, s. 117 mapkaA. Kunysz, Puszcza Sandomierska we wczesnym średniowieczu, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, 4, 1962/63, s. 362,390A. Gruszczyńska, Wczesnośredniowieczna osada w Nisku na tle środowiska geograficznego, „Rocznik Przemyski”, 11, 1967, s. 37.. Z tym faktem łączy się przypuszczenia związane z wysokim zarzeckim wzgórzem nad Sanem, gdzie w 1957 roku Antoni Kunysz odkrył obiekt, który określił mianem domniemanego grodziskaA. Kunysz, Grodziska w województwie rzeszowskim, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za rok 1966”, Rzeszów 1968, s. 85.. Znajduje się ono na tzw. Starej Wsi na miejscu, gdzie mieścił się kompleks budynków dworskich, a po wojnie Państwowy Ośrodek Maszynowy. W pobliskiej okolicy również stwierdzono występowanie domniemanych grodzisk (Jarocin, Zdziary). Chronologia ich wszystkich nie jest określonaG. Leńczyk, Na śladach miejsc umocnionych, „Z Otchłani Wieków”, 17, 1961, z. 2, s. 108, mapa..