thumb|Nagłówek dziennika „ABC” z 31 grudnia 1930 z zapowiedzią druku Kariery Nikodema Dyzmy. Kariera Nikodema Dyzmy – powieść Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. Ukazywała się w odcinkach w dzienniku „ABC” od 1 stycznia do 26 maja 1931 rokuABC, R.6, nr 154 (26 maja 1931) s. 2., a w wersji książkowej została wydana w 1932 roku w Warszawie przez Towarzystwo Wydawnicze „Rój”.
Akcja powieści rozgrywa się w Polsce na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. Powieść była wielokrotnie wznawiana oraz adaptowana na potrzeby filmu, serialu radiowego i telewizyjnego oraz spektakli teatralnych i musicali.
Okoliczności powstania powieści W latach 1924–1928 Tadeusz Dołęga-Mostowicz pracował jako dziennikarz i publicysta związanego z chadecją dziennika „Rzeczpospolita”. We wrześniu 1927 roku został napadnięty i pobity przez „nieznanych sprawców”, najprawdopodobniej za krytykę rządów Piłsudskiego. Napad był szeroko komentowany w prasie.
Po 1928 roku zajął się twórczością literacką. Jego pierwszą drukowaną powieścią była Ostatnia brygada (w odcinkach 1930, książka 1932), historia przedsiębiorcy idealisty Andrzeja Dowmunta, który zderza się z rzeczywistością odrodzonej Polski, w tym z zepsuciem elit gospodarczych i klasy politycznej państwa.
Od 1 stycznia 1931 na łamach dziennika „ABC”, kojarzonego z endecją, zaczęła ukazywać się powieść Kariera Nikodema Dyzmy reklamowana jako „znakomity przekrój współczesnego życia polskiego”. W maju 1931 o drukowanej powieści stało się głośno, gdy cenzura skonfiskowała dwa odcinki (zawierające opis pobicia prostytutki Mańki przez policjantów na komisariacie), co było pierwszym takim przypadkiem wobec utworu literackiego w II RP. Ostatni odcinek (nr 121) ukazał się 26 maja 1931 z dopiskiem: „Warszawa, 1931”.
Powieść została wydana w formie książkowej na początku 1932 roku przez Towarzystwo Wydawnicze „Rój” należące do Melchiora Wańkowicza i Mariana KisteraWiadomości Literackie, nr 241 (4/1932) z 24 stycznia 1932, s. 6 – Tydzień bibliograficzny. Pierwszy 50-tysięczny nakład w twardej oprawie, w cenie aż 10 złotych, wyprzedał się w ciągu kilku tygodni. Do wybuchu wojny książka była kilkukrotnie wznawiana.
Ze względu na poglądy pisarza i fakt jego pobicia, powieść czasem interpretowano jako wyraz odwetu wobec sanacjiJerzy Rurawski, Tadeusz Dołęga-Mostowicz, Warszawa 1987.. Jednak sam autor temu zaprzeczał i sprzeciwiał się odnoszeniu fabuły do bieżącej polityki. Już w maju 1931 na łamach lewicowych i sympatyzujących z sanacją „Wiadomości Literackich” wyjaśnił, że „powieść ta jest próbą literackiej syntezy psychiki powojennego społeczeństwa polskiego” poprzez użycie formy literackiej, którą sam nazwał „satyrą podskórną”, dzięki której „powieść utrzymuje się na krawędzi między obrazem realistycznym a karykaturą”.
Podkreślił również, aby nie odczytywać powieści jako krytyki ówczesnego rządu: Nadto stwierdzam, że „Karjera Nikodema Dyzmy” nie ma absolutnie żadnej tendencji politycznej i że akcja jej toczy się w czasie nieokreślonym. Więc może dziś, może za lat dwadzieścia, a może nawet przed majem 1926 r.
Pisarz sprzeciwiał się „mierzeniu wszystkiego, nie wyłączając literatury, obmierzłą miarką polityki danego dnia”. Zaznaczył też wyraźnie, że nie ma żadnego związku z opozycyjną endecją, co zarzucali mu krytycy: „Publicystykę zarzuciłem od dwóch lat, a nawet i dziennikarstwo, aby tylko jak najdalej odsunąć się od polityki”.
Powieść rzeczywiście nie wspomina ani o Piłsudskim czy jego odpowiedniku, ani o czyichś autorytarnych rządach. Opisane zostały rządy gabinetowe, które obejmowały cały okres międzywojenny. W pułkowniku Waredzie można dopatrzyć się pierwowzoru Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, a w jego współpracownikach grupy pułkowników. Zostali oni przedstawieni raczej jako bohaterowie pozytywni, w odróżnieniu od przeciwnej im frakcji Terkowskiego. Dyzma jest karierowiczem z przypadku i nie buduje kariery na legendzie legionowej (w rozmowie z Niną zaprzecza, jakoby nosił „szary mundur”), ale przychodzi z zewnątrz, znikąd.
Powieść raczej ośmiesza popularną wśród elit tęsknotę za rządami „silnego człowieka”, więc polemiką z powieścią Generał Barcz Juliusza Kadena-Bandrowskiego. W interpretacji niektórych krytyków literackich, u Dołęgi-Mostowicza to nie wybitna jednostka staje w chwili kryzysu na czele narodu, ale naiwne i zepsute elity torują karierę nieodpowiedniemu człowiekowi.
Czas akcji Akcja powieści rozpoczyna się w połowie lipca (15 lipca odbywa się raut w Hotelu Europejskim), a kończy późnym latem następnego roku (dożynki w Koborowie). Chociaż później sam autor zapewniał, że „akcja jej toczy się w czasie nieokreślonym”, to treść powieści pozwala umiejscowić w czasie jej fabułę.
Tadeusz Dołęga-Mostowicz rozpoczął pisanie Kariery Nikodema Dyzmy w połowie 1930 roku i najprawdopodobniej powieść była gotowa w dużej części do końca tamtego roku. Ukazywała się w odcinkach od 1 stycznia do 26 maja 1931 roku.
Jednym z ważnych tematów powieści jest sytuacja gospodarcza kraju. Z licznych wzmianek można wywnioskować, że początek fabuły przypada na okres kryzysu ekonomicznego. Światowy wielki kryzys rozpoczął się od krachu na giełdzie nowojorskiej w tzw. czarny czwartek 24 października 1929 roku i do Polski dotarł z krótkim opóźnieniem. Wielki kryzys w Polsce miał poważne skutki, zwłaszcza w przemyśle, gdzie wywołał duże bezrobocie (sięgające do 43%) oraz w rolnictwie, które już wcześniej zmagało się z nadwyżkami produkcji. Jak wynika z pierwszych rozdziałów powieści, bohaterowie od pewnego czasu doświadczają skutków kryzysu (Dyzma jest bezrobotny od trzech miesięcy; Barcik pracuje nieregularnie, bo jego fabryce grozi zamknięcie z powodu braku zbytu). Ponieważ kryzys rozpoczął się pod koniec 1929, fabuła rozpoczyna się latem, a powieść zaczęła się ukazywać 1 stycznia 1931, można więc domyślić się, ze początkiem fabuły jest lato 1930 roku.
Na czas akcji wskazują też postacie i sytuacje z kręgów rządowych, które można odnieść do rzeczywistości. W powieści pułkownik Wareda, którego powszechnie utożsamia się z Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim, pracuje w „komendzie miasta”, gdzie szukał go Dyzma po powrocie do Warszawy. Płk Wieniawa-Długoszowski rzeczywiście był komendantem garnizonu miasta stołecznego Warszawy od 12 marca 1929 (p.o., formalnie zatwierdzony 31 marca 1930) do 6 listopada 1930 roku.
Inną postacią z powieści rozpoznaną przez współczesnych był minister Jaszuński, którego pierwowzorem stał się Leon Janta-Połczyński, minister rolnictwa w kilku kolejnych rządach od 18 stycznia 1930 do 22 marca 1932. Minister Janta-Połczyński był zwolennikiem interwencji rządu w sprawy gospodarki rolnej. Na początku swojego urzędowania uznał, że przyczyną kryzysu w rolnictwie jest nadwyżka zboża na rynku. Z jego inicjatywy 28 lutego 1930 Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów uchwalił „Plan doraźnej pomocy dla rolnictwa”, który zakładał min. akcję zakupu zboża przez rezerwy zbożowe. W kolejnych miesiącach rząd nadal pracował nad rozwiązaniami antykryzysowymi dla rolnictwa.
Księcia Tomasza Roztockiego można utożsamić z Januszem Franciszkiem Radziwiłłem, który był posłem w latach 1928–1935 i przywódcą stronnictwa konserwatystów w obrębie BBWR.
W latach 1929–1931 miało też miejsce kilka prawdziwych przesileń rządowych.
Odpowiednik w rzeczywistości mają też opisane w powieści starania o powołanie „Akademii Literackiej”, do wsparcia czego namawia Dyzmę pisarz Zenon Liczkowski. Pomysł stworzenia Akademii przyjęto w 1929 roku na zjeździe literatów w Poznaniu, głównie w wyniku starań Juliusza Kadena-Bandrowskiego. Urzeczywistniło się to w 1933 roku, gdy rząd powołał Polską Akademię Literatury.
Z treści można więc wywnioskować, że czas akcji powieści pokrywa się z okresem jej pisania i druku, więc trwa od połowy lipca 1930 roku do późnego lata roku następnego. Z zastrzeżeniem, że celem powieści nie było dokładne opisanie rzeczywistości, a sam autor zaznaczał, że powieść dzieje się w „czasie nieokreślonym”.
Miejsce akcji Warszawa – większość akcji powieści rozgrywa się w Warszawie, w rzeczywistych lokalizacjach. Początkowo Dyzma wynajmuje łóżko w mieszkaniu Barcików na ul. Łuckiej na Woli. Wcześniej pracował w barze „Pod Słoniem” na ul. Pańskiej. Przełomowy w życiu bohatera raut odbywał się w Hotelu Europejskim, najbardziej luksusowym lokalu w Warszawie, położonym przy placu Józefa Piłsudskiego (wcześniej plac Saski), gdzie też później odbywa się wesele Nikodema i Niny. Przy ul. Wspólnej znajdował się Państwowy Bank Zbożowy oraz ośmiopokojowe mieszkanie Dyzmy jako prezesa banku. Dyzma bywał w siedzibie rządu mieszczącej się w obecnym Pałacu Prezydenckim przy Krakowskim Przedmieściu oraz w siedzibach ministerstw rolnictwa i komunikacji. Przyjaciele Dyzmy spotykają się w warszawskich lokalach, min. w „Oazie”, która mieściła się przy ul. Wierzbowej, a także w innych. On sam odwiedza również podrzędne lokale i domy publiczne, głównie w okolicach Śródmieścia i Woli. Przy ul. Chmielnej korzysta z usług prostytutki, a w knajpie przy ul. Karolkowej wynajmuje zbirów, którzy napadają Boczka na ul. Krochmalnej. Dyzma z Niną bywają też w Warszawie w licznych salonach, gdzie odbywały się „fajfy” i inne spotkania towarzyskie.
Koborowo (miejsce fikcyjne) – majątek rodowy Ponimirskich, należący do nich od pięciuset lat. Na Koborowo składał się pałac z parkiem, posiadłości ziemskie, a także tartaki, fabryka mebli, papiernia, fabryka celulozy itp. Koborowo znajdowało się „na Kresach”, na Grodzieńszczyźnie, czyli w powiecie grodzieńskim, który wówczas należał do województwa białostockiego. Przynajmniej część wiejskiej ludności mówiła tam po białorusku.
Grodno – miasto powiatowe, siedziba dyrekcji Lasów Państwowych i Urzędu Skarbowego, którym podlegało Koborowo. W Grodnie urzędował dyrektor Olszewski, z którym Dyzma załatwiał sprawę dostaw drewna. Nina i Kasia jeżdżą samochodem do Grodna na zakupy. Tam też dojeżdża się koleją w drodze do Koborowa.
Łysków (miejsce fikcyjne) – miejscowość rodzinna Dyzmy, pojawia się tylko w jego wspomnieniach. W II RP znajdowały się dwie miejscowości o tej nazwie (Łysków w powiecie wołkowyskim, który też był siedzibą gminy, oraz Łysków w powiecie żydaczowskim), co mogło zainspirować autora. Z tekstu wynika, że było to małe, ale najprawdopodobniej powiatowe miasto (łyskowska czytelnia nazwana jest powiatową). W Łyskowie znajdował się sąd i urząd pocztowy, prawdopodobnie też gimnazjum. Lokalizacja Łyskowa nie jest określona, znajduje się ono gdzieś na prowincji. Ponieważ syn rejenta Windera studiował we Lwowie, można przypuszczać, że Łysków leżał niedaleko tego miasta. Jednak znajdował się raczej nie w Galicji, ale w byłym zaborze rosyjskim, skoro w czasie I wojny światowej Dyzma nosił nie „szary” (austro-węgierski), ale „zielony” (rosyjski) mundur. Na wschodnią Polskę może też wskazywać imię Nikodem, używane raczej w prawosławiu. Łysków prawdopodobnie wzorowany jest na Głębokiem, rodzinnym mieście autora powieści, położonym na Witebszczyźnie (dziś w Białorusi).
Konstancin – modna w okresie międzywojennym podwarszawska miejscowość, gdzie znajdowała się willa „Haiti”, mieszkanie pułkownika Waredy.
Borowo lub Borów (miejsce fikcyjne) – podwarszawska rezydencja Koniecpolskich, miejsce obrzędów Loży Gwiazdy Trzypromiennej.
Postacie Nikodem Dyzma – główny bohater, prostak i karierowicz z przypadku Nina Ponimirska – hrabianka, żona Kunickiego, potem Dyzmy Leon Kunicki vel Kunik – mąż Niny i plenipotent Koborowa, przedsiębiorca drzewny i oszust, były lichwiarz Jerzy (Żorż) Ponimirski – hrabia, brat Niny, uznawany za chorego psychicznie Wacław Wareda – pułkownik zajmujący wysokie stanowisko, przyjaciel Dyzmy Jaszuński – minister rolnictwa, przyjaciel Dyzmy Jan Ulanicki – wiceminister rolnictwa, przyjaciel Dyzmy Zygmunt (Zyzio) Krzepicki – sekretarz Dyzmy, kochanek hrabiny Przełęskiej Hrabina Przełęska – ciotka Żorża i Niny, która prowadzi w Warszawie salon towarzyski Mańka Barcik – córka Barcików, prostytutka, zakochana w Dyzmie