Karol Stanisław Onufry Jan Nepomucen Radziwiłł zwany Panie KochankuD. Sidorski, „Panie Kochanku”, Katowice 1987, s. 34. herbu Trąby (ur. 27 lutego 1734 w Nieświeżu, zm. 21 listopada 1790 w Białej Podlaskiej) – wojewoda wileński od 1762, generał lejtnant wojsk litewskichHenryk P. Kosk, Generalicja polska, t. II, Pruszków 2001, s. 120. od 1759 roku, szef 8. Regimentu Pieszego Domu RadziwiłłówMariusz Machynia, Valdas Rakutis, Czesław Srzednicki, Oficerowie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, Kraków 1999, s. 81, 470., komisarz Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej województwa wileńskiego w 1790 rokuDziennik rządowo-ekonomiczno handlowy R. 5. T. II, Warszawa 1790, s. 416., marszałek Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1755 rokuZłota księga szlachty polskiej, r. XVIII, Poznań 1896, s. 135., starosta generalny ruski w latach 1754–1762Urzędnicy województwa ruskiego XIV–XVIII wieku. (Ziemie halicka, lwowska, przemyska, sanocka). Spisy. Oprac. Kazimierz Przyboś. 1987, s. 154., miecznik wielki litewski od 1752, w 1752 mianowany podczaszym litewskimUrzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku spisy opracowali Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba, Kórnik 1994, s. 146., X ordynat nieświeski, VIII ordynat ołycki, VII pan na Białej, właściciel Birż, Dubinek, Kiejdan, dyrektor wileńskiego sejmiku elekcyjnego w 1747 rokuRobertas Jurgaitis, Vilniaus seimelio veikla 1717–1795 m., Kaunas 2007, s. 226., kawaler Orderu Orła Białego.

Był najzamożniejszym magnatem w Rzeczypospolitej w II poł. XVIII wieku i jednym z najbogatszych przedstawicieli arystokracji w Europie. Jego majątek obejmował m.in. 16 miast, 683 wsie i 25 wójtostw, a wokół jego postaci narosło wiele legend. Z jednej strony był przedstawiany jako opój i hulaka, a z drugiej – jako przykład szlachetności, sarmatyzmu i patriotyzmu.

Niezmiernie bogaty i wpływowy, zdobył sobie wśród szlachty ogromną popularność dzięki szczodrości, sarmatyzmowi obyczajów, skłonności do biesiad i żartów, z drugiej strony znanym był z popędliwości i dzikich wybryków. Za życia cieszył się wielką popularnością, zwłaszcza wśród zubożałej szlachty, a dziś jest przedstawiany jako symbol swojej epoki.

Karol Radziwiłł był również pierwowzorem postaci stolnika Horeszki z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, a jego nazwisko pada w księdze XI: Podług niej później Karol–Kochanku–Radziwiłł, gdy przyjmował w Nieświeżu króla Stanisława.

Był również założycielem tzw. Radziwiłłowskiej Szkoły Majtków w Nieświeżu (1780–1782) – swego rodzaju pierwszej szkoły morskiej w dziejach Rzeczypospolitej. Wspomina ją kpt. Karol Olgierd Borchardt, opisując źródła myśli morskiej w Polsce w swej książce „Kolebka nawigatorów”.

Przydomek Znany pod przydomkiem „Panie Kochanku” nadanym mu z uwagi na ulubione powiedzonko, którym zwracał się do swoich rozmówców oraz dla odróżnienia od Karola Stanisława Radziwiłła (1669–1719).

Życiorys Był synem Michała Kazimierza Radziwiłła i Franciszki Urszuli Wiśniowieckiej. Jego żoną była Maria Lubomirska, starościanka bolimowska, z którą rozwiódł się w 1760. Jego drugą żoną została Teresa Rzewuska, córka Wacława Rzewuskiego.

Książę Radziwiłł piastował w ciągu swego życia wiele funkcji państwowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1748, w wieku czternastu lat, został posłem powiatu oszmiańskiego na sejm. W 1751 został pułkownikiem wojska litewskiego; od 1752 był miecznikiem Wielkiego Księstwa Litewskiego, później marszałkiem trybunału wileńskiego, a w 1762 został wojewodą wileńskim.

Poseł na sejm 1752 roku z powiatu wileńskiegoDiarjusze sejmowe z wieku XVIII.T.III. Diarjusze sejmów z lat 1750, 1752, 1754 i 1758, Warszawa 1937, s. 131.. Był posłem z powiatu wileńskiego na sejm 1753 roku. Był posłem z powiatu nowogródzkiego na sejm 1754 rokuDiarjusze sejmowe z wieku XVIII.T.III. Diarjusze sejmów z lat 1750, 1752, 1754 i 1758, Warszawa 1937, s. 244.. Poseł na sejm 1760 roku z powiatu słonimskiegoDyaryusz sejmu walnego warszawskiego 6 października 1760 r. zaczętego, dodatek spis posłów, w: Przegląd Archeologiczny, z. IV, Lwów 1888, s. 182.. Poseł na sejm nadzwyczajny 1761 roku z województwa mińskiegoPorządek JJ WW Ich Mciow Panow Posłow Obranych na Seym Extraordynaryiny Warszawski, Dnia 27. Kwietnia 1761, [b.n.s]. Poseł na sejm 1762 rokuKuryer Warszawski 1762, nr 71, [b.n.s.]..

W czasie wojny domowej w 1764 roku, jaka wybuchła po śmierci Augusta III, był przywódcą związanego z Wettynami obozu staroszlacheckiego. Jako przeciwnik Familii Czartoryskich protestował przeciwko wkroczeniu popierających ich wojsk rosyjskich. 7 maja 1764 podpisał manifest, uznający odbywający się w obecności wojsk rosyjskich sejm konwokacyjny za nielegalnyMateriały do dziejów bezkrólewia po śmierci Augusta III i pierwszych lat dziesięciu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, t. I Lwów 1857, s. 45–49.. Na czele swoich oddziałów nadwornych stoczył 26 czerwca z Rosjanami przegraną bitwę pod Słonimem i zmuszony był do wyjechania na Wołoszczyznę. Potem przeniósł się do Drezna, gdzie zastała go wieść o odebraniu mu przez Sejm urzędu wojewody i zasekwestrowaniu jego dóbr.

Dzięki staraniom posła rosyjskiego Nikołaja Repnina w lutym 1767 roku powrócił z emigracji i 13 czerwca został marszałkiem generalnym konfederacji radomskiej. Na zwołanym 5 października 1767 sejmie delegacyjnym w Warszawie (tzw. sejm repninowski) został jego marszałkiem. Po ślubowaniu wierności królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, odzyskał ponownie wszystkie utracone uprzednio stanowiska państwowe.

5 marca 1768 wystąpił jednak przeciwko traktatowi gwarancyjnemu, mocą którego Rzeczpospolita stała się rosyjskim protektoratem i zrezygnował z urzędu marszałka sejmu. W 1769 przyłączył się do przywódców konfederacji barskiej i ponownie udał się na emigracjęTeresa Zielińska, Radziwiłłowie herbu Trąby–dzieje rodu, w: Radziwiłłowie herbu Trąby, Warszawa 1996, s. 22. Uwaga! Teresa Zielińska mylnie nazywa Radziwiłła marszałkiem generalnym konfederacji radomskiej na Litwie, Panie Kochanku był marszałkiem konfederacji generalnej (koronnej), marszałkiem litewskim był Stanisław Brzostowski.. W 1770 był w Preszowie członkiem założycielem loży wolnomularskiej Cnotliwy WędrowiecWykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821 poprzedzony zarysem historji wolnomularstwa polskiego i ustroju Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego: uzupełnienia i aneksy, opracował Ludwik Hass, b. r. w., s. 113..

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku za niezłożenie w przepisanym terminie przysięgi na wierność Katarzynie II, Rosjanie skonfiskowali mu klucze: Newel, Siebież w guberni połockiej oraz Kopyś i Romanów (dziś Lenino) w guberni mohylewskiejJanusz Iwaszkiewicz, Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773–1867, Warszawa 1929, s. 5, 15..

Na Litwę wrócił w 1777. Osiadłszy w Nieświeżu, nie mieszał się odtąd do spraw publicznych, oddany marnotrawieniu ogromnej fortuny na zbytkowne przyjęcia, festyny i przyozdabianie swej rezydencji. Słynne było zwłaszcza przyjęcie, które zgotował w 1784 Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu.

Był członkiem konfederacji Sejmu Czteroletniego w 1788Volumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 470.. Podczas Sejmu Czteroletniego był jednym z największych przeciwników reform, króla i Familii Czartoryskich. Zmarł w 1790 roku.

Ordery 3 sierpnia 1757 został odznaczony Orderem Orła Białego, od 1739 był kawalerem bawarskiego Orderu św. Huberta Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст. – Мн.: Мастацкая літаратура, 1982. – С. 115., w 1767 został odznaczony rosyjskim Orderem św. Andrzeja ApostołaKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 189. i Orderem św. Aleksandra NewskiegoБантыш-Каменский Н.Н. Списки кавалерам российских императорских орденов Св. Андрея Первозванного, Св. Екатерины, Св. Александра Невского и Св. Анны с учреждения до установления в 1797 году орденского капитула, 2005, s. 149., a w 1791 pruskim Orderem Orła CzarnegoHandbuch über den Königlich Preußischen Hof und Staat. Berlin: 1796, s. 24..

Zobacz też Karol Stanisław Radziwiłł (1669–1719) Radziwiłłowie

Przypisy

Linki zewnętrzne Genealogia polskich rodzin arystokratycznych. Karol Stanisław Radziwiłł, zwany Panie Kochanku, h. Trąby, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2021-12-05] Karol Stanisław Radziwiłł – dzieła w bibliotece Polona

Kategoria:Członkowie konfederacji Sejmu Czteroletniego Kategoria:Generałowie lejtnanci armii Wielkiego Księstwa Litewskiego Kategoria:Komisarze Komisji Porządkowych Cywilno-Wojskowych (województwo wileńskie) Kategoria:Konfederaci barscy Kategoria:Ludzie urodzeni w Nieświeżu Kategoria:Ludzie związani z Białą Podlaską (I Rzeczpospolita) Kategoria:Marszałkowie konfederacji generalnych koronnych Kategoria:Marszałkowie konfederacji radomskiej Kategoria:Marszałkowie sejmikowi (województwo wileńskie) Kategoria:Marszałkowie Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego Kategoria:Miecznicy wielcy litewscy Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ordynaci nieświescy Kategoria:Ordynaci ołyccy Kategoria:Podczaszowie wielcy litewscy Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Orła Czarnego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Huberta Kategoria:Polscy książęta Świętego Cesarstwa Rzymskiego Kategoria:Polscy wolnomularze (I Rzeczpospolita) Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1752 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1754 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1760 Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny 1761 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1762 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (powiat słonimski) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (powiat wileński) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo mińskie) Karol Stanisław Radziwiłł Panie Kochanku Kategoria:Senatorowie na Sejmie Czteroletnim Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Augusta III Sasa Kategoria:Senatorowie za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Starostowie generalni Rusi (I Rzeczpospolita) Kategoria:Sygnatariusze manifestu uznającego sejm konwokacyjny 1764 za nielegalny Kategoria:Urodzeni w 1734 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Wojewodowie wileńscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Zmarli w 1790