16 Pomorska Dywizja Piechoty (16 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.
W okresie międzywojennym dowództwo 16 DP stacjonowało w Grudziądzu. W jej skład w 1923 wchodziły: 64 pp, 65 pp i 66 pułk piechoty. W czasie kampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzie Armii „Pomorze”. Toczyła zacięte walki nad Osą, pod Mełnem i na przedpolach Grudziądza. Przerzucona na lewy brzeg Wisły, odbiła w boju nocnym Łowicz, a następnie brała udział w natarciu na Skierniewice. W kolejnych dniach broniła się pod Łowiczem. Jej części przeprawiły się 18 września przez dolną Bzurę i tam zostały zniszczone przez niemiecką 4 DPanc.
Powstanie 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskiej Rodowód dywizji sięga okresu tworzenia regularnych jednostek podczas powstania wielkopolskiego.
30 maja 1919 roku głównodowodzący Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim generał piechoty Józef Dowbor-Muśnicki rozkazał „niezwłocznie przystąpić do formowania w Inowrocławiu Toruńskiego pułku strzelców. Do mianowania rozkazem dowódcy Toruńskiego pułku, żołnierzy, wysyłanych na stworzenie tego ostatniego, przyjmie pod swoją pieczę dowództwo 5-go pułku strzelców wielkopolskich. Urząd Wojskowy wyznaczy dla tworzącego się w Inowrocławiu toruńskiego pułku strzelców oficera rachunkowego”Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 146 z dnia 30 maja 1919 roku.. 16 czerwca 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki polecił „kapitanowi Władysławowi Koczorowskiemu z 1 pułku strzelców wielkopolskich objąć czasowo dowództwo toruńskiego pułku strzelców w Inowrocławiu”Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 163 z dnia 16 czerwca 1919 roku., a 30 czerwca 1919 roku podporządkował oddział „pod względem operacyjnym dowódcy 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich”Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 177 z dnia 30 czerwca 1919 roku i rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 179 z dnia 2 lipca 1919 roku. W rozkazie Nr 177 użyto nazwy „Toruński pułk piechoty”, a w rozkazie Nr 179 sprostowano, że chodzi o „Toruński pułk strzelców”..
30 lipca 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich byłego zaboru pruskiego generał piechoty Dowbor-Muśnicki rozkazał „przystąpić natychmiast do formowania 4. Dywizji Strzelców z roczników poborowych i ochotników z Prus Królewskich. Jako kadra służyć będzie toruński pułk strzelców. Formowanie jednostki 4. Dywizji polecam pułkownikowi Skrzyńskiemu zgodnie z otrzymanymi przez niego ode mnie wskazówkami”Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 203 z dnia 30 lipca 1919 roku.. 28 sierpnia 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki, w uzupełnieniu rozkazu z dnia 30 lipca, „Dowódcę II. Brygady 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich płk. Skrzyńskiego naznaczył Dowódcą Pomorskiej Dywizji”Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 216 z dnia 28 sierpnia 1919 roku..
7 sierpnia 1919 Naczelne Dowództwo WP rozkazem nr 2536/III nakazało Dowództwu Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim przystąpić do formowania 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskich, której zadaniem miało być zajęcie Pomorza. Duży napływ ochotników – Pomorzan i Kaszubów – spowodował, że 16 sierpnia dywizję przemianowano na Dywizję Strzelców Pomorskich. 26 sierpnia 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego przeniósł kapitana Władysława Zakrzewskiego z Dowództwa Głównego „do Sztabu 4. Dywizji Strzelców w celu pełnienia obowiązków Szefa Sztabu Dywizji”Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 215 z dnia 26 sierpnia 1919 roku..
Drugim pułkiem był, tworzony od 17 sierpnia w Inowrocławiu, Grudziądzki pułk strzelców pod dowództwem porucznika Ludwika Bociańskiego. Zalążkiem tego oddziału stała się 2. kompania strzelecka, znana wcześniej jako kompania obornicka, wydzielona z Toruńskiego pułku strzelców.
7 października 1919 roku dowódca dywizji rozkazem nr 30 nakazał przystąpić do formowania kolejnych pułków: Starogardzkiego pułku strzelców w Pakości (dowódca kapitan Stefan Meissner) i Kaszubskiego pułku strzelców w Poznaniu (dowódca porucznik Leon Kowalski).
Brak wykwalifikowanej kadry artyleryjskiej opóźnił proces tworzenia pododdziałów artylerii dywizyjnej. Dopiero bowiem 10 listopada 1919 roku ppor. Tadeusz Łukowicz rozpoczął formowanie Pomorskiej baterii artylerii polowej. Wspólnym elementem podkreślającym polskość oddziałów dywizji był biały orzełek noszony na rogatywkach.
24 października 1919 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski przyjął szefostwo nad Kaszubskim pułkiem strzelców. Od początku 1920 roku Dywizja Strzelców Pomorskich stanowiła trzon Frontu Pomorskiego pod dowództwem generała Józefa Hallera.
17 stycznia 1920 roku oddziały dywizji przekroczyły linię demarkacyjną pod Inowrocławiem, wkraczając na Pomorze Gdańskie przyznane Polsce decyzją traktatu wersalskiego. Pułki skierowały się najpierw na Toruń. Toruński pułk strzelców pod Gniewkowem, a Grudziądzki pułk strzelców pod Wygodą i Brannem napotkały na opór oddziałów Grenzschutzu, który został jednym uderzeniem złamany. 18 stycznia w południe Pomorska Dywizja Strzelców osiągnęła Podgórz – przedmieście Torunia.
W związku z reorganizacją jednostek Wojska Polskiego Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 z 5 marca 1920 roku przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty. Pułki strzelców przemianowano na pułki piechoty, nadając im odpowiednią numerację, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych nazw wyróżniających. Tak więc od tego momentu nazwy poszczególnych oddziałów były następujące: 63 Toruński pułk piechoty, 64 Grudziądzki pułk piechoty, 65 Starogardzki pułk piechoty, 66 Kaszubski pułk piechoty i 16 Pomorski pułk artylerii polowej.
16 Pomorska Dywizja Piechoty na wojnie z bolszewikami Pod koniec kwietnia 1920 roku dywizja rozpoczęła przygotowania do wyruszenia na front polsko-rosyjski, w składzie: Kwatera Główna 16 DP XXXI Brygada Piechoty XXXII Brygada Piechoty W trakcie organizacji pozostawała XVI Brygada Artylerii
Najpierw na front wyruszyła XXXI Brygada Piechoty, biorąc udział w ofensywie kijowskiej. Toczyła m.in. walki w rejonie Rzeczycy, Czarnobyla, Krzywicz i Pankratów. W tym samym czasie 66 Kaszubski pułk piechoty pod dowództwem ppłk. Czesława Jarnuszkiewicza wziął udział 26 czerwca 1920 roku w obronie wsi Bobrujki, w którym całkowitemu zniszczeniu uległ rosyjski 216 pułk strzelców im. Lenina.
Po odwrocie z Kijowa wszystkie pododdziały dywizji z powrotem połączyły się na północnym odcinku frontu. Po rozpoczęciu 16 sierpnia 1920 roku kontrofensywy znad Wieprza, 16 DP wraz z Grupą Uderzeniową ruszyła do natarcia i – po załamaniu się słabej obrony rosyjskiej – doszła 25 sierpnia do granicy Prus Wschodnich na północny zachód od Łomży.
Po zakończeniu Bitwy Warszawskiej dywizja uczestniczyła w pościgu na środkowym odcinku frontu. Brała udział m.in. 24 września w szturmie Horodca, a następnie w bitwach o Drohiczyn, Chomsk i Nieśwież.
Za waleczność i męstwo podczas działań wojennych z bolszewikami odznaczono 133 żołnierzy dywizji srebrnym Krzyżem Virtuti Militari V klasy, a 389 Krzyżem Walecznych.
Mapy walk dywizji
16 Pomorska Dywizja Piechoty w okresie pokoju thumb|Delegacja 16 DP przekazuje marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu dary na Fundusz Obrony Narodowej; czerwiec 1939 thumb|16 DP w 1938 Po zakończeniu wojny oddziały 16 DP powróciły na Pomorze – sztab dywizji do Grudziądza, 65 pułk piechoty do Starogardu i Gniewu, 63 pułk piechoty do Torunia, 64 pp i 16 pap do Grudziądza, zaś 66 Kaszubski pułk piechoty do Kościerzyny i Kartuz, a następnie do Chełmna.
Podczas przewrotu majowego w 1926 roku 16 DP pozostała w koszarach i opowiedziała się po stronie rządowej.
22 września 1929 roku na rynku w Grudziądzu 64 i 65 pp dywizji otrzymały sztandary ufundowane przez lokalne społeczności.
Wiosną 1932 została sformowana kompania telegraficzna 16 Dywizji Piechoty, która w 1937 została przeformowana w kompanię łączności 16 Dywizji Piechoty.
W lutym 1935 roku na bazie kompanii wydzielonej ze składu 8 batalionu saperów sformowana została 16 kompania saperów. W maju 1937 roku kompania przeformowana została w Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP.
W styczniu 1939 roku rozpoczęto formowanie 16 dywizjonu artylerii ciężkiej.
Organizacja pokojowa 16 DP w 1939 dowództwo 16 Dywizji Piechoty w Grudziądzu 64 Grudziądzki pułk piechoty w Grudziądzu 65 Starogardzki pułk piechoty w Grudziądzu (II baon w Gniewie) 66 Kaszubski pułk piechoty w Chełmnie 16 Pomorski pułk artylerii lekkiej w Grudziądzu 16 dywizjon artylerii ciężkiej w Grudziądzu Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP w Grudziądzu kompania łączności 16 Dywizji Piechoty w Grudziądzu
Obsada personalna we wrześniu 1929 Obsada personalna dowództwa dywizji 22 września 1929 roku dowódca dywizji – gen. bryg. Włodzimierz Rachmistruk dowódca piechoty dywizyjnej – płk piech. Czesław Jarnuszkiewicz szef sztabu – mjr dypl. piech. Kazimierz Aleksander Szydłowski I oficer sztabu – por. dypl. piech. Eryk Miguła II oficer sztabu – kpt. piech. Tadeusz Stanisław Gontarski szef saperów – mjr sap. Stanisław Wacław Szczepański szef łączności – kpt. łącz. Stanisław Sierkuczewski kierownik kancelarii – por. Stanisław Zając
Obsada personalna w marcu 1939 Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji: StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca dywizjipłk dypl. Stanisław Jan Ferdynand ŚwitalskiI dowódca piechoty dywizyjnejvacatII dowódca piechoty dywizyjnejpłk art. Władysław Filipkowskidowódca artylerii dywizyjnejpłk art. Witold Tadeusz Andruszewiczszef sztabuppłk dypl. art. Mieczysław GarlińskiI oficer sztabukpt. dypl. Józef SłaboszewskiI oficer sztabu (dubler)kpt. dypl. Zygmunt BraksalII oficer sztabukpt. adm. (art.) Tadeusz Brunon Popielkomendant rejonu PW konnegomjr kaw. Stefan Mosińskidowódca łącznościmjr łączn. Józef Morkowskioficer taborowyrtm. adm. (kaw.) Adam Rogawskioficer intendenturymjr int. Aleksander Partyka
Dywizja w kampanii wrześniowej 1939 thumb|Dywizja walczyła w składzie Armii „Pomorze” thumb|1 – 14 września 1939 thumb|14 września – 5 października 1939
W czerwcu 1939 roku 16 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Świtalskiego wraz z 4 DP została włączona w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” gen. Mikołaja Bołtucia w ramach Armii „Pomorze”. Została rozlokowana w rejonie Grudziądza z zadaniem utrzymania linii rzeki Osy od jej ujścia do Wisły do Jeziora Duże koło wsi Gruta. Zachodnia granica pasa działania dywizji opierała się o Wisłę, wschodnia o linię Łasin – Słup – Radzyń Chełmiński.
Dowódca dywizji wydał 30 sierpnia rozkaz operacyjny w którym zadecydował bronić Grudziądza i kierunku Łasin – Radzyń obroną stalą na rzece Osie; przeciwnacierać w luce między odcinkami obrony stałej; zachować możność uderzenia na nieprzyjaciela obchodzącego wschodnie skrzydło obrony. Kawaleria dywizyjna miała prowadzić rozpoznanie kierunku Dąbrówka Królewska – Rogoźno – Szembruk – Czarne Dolne, a kompania kolarzy na kierunku Gruta – Łasin – Zawadzka Wola. Rejon obrony podzielony został na dwa odcinki: odcinek Grudziądz z dowódcą płk. Stefanem Cieślakiem (dowódca 65 pp) posiadającym w swojej dyspozycji: 65 pp bez I i II/65 pp, batalion ON Świecie, III/16 pal, komisariat Straży Granicznej Swierkocin. Jego zadaniem było bronić Grudziądza na przygotowanych pododcinkach: Wisła – Kłódka Szlachecka – Grabowiec; zabezpieczyć most na Wiśle na zachodnim brzegu. Dozorować Wisłę od Parska do Rozgart.