W swojej historii Rzeszów nosił różne nazwy, m.in.: Resovia, Reisha, Raysha, Rayshe, Reyshe, Rishow, Riashow, Reichshof, Rzeschow, Rzessow.
Czasy najdawniejsze thumb|Przykładowe ostrze trzoneczkowate (kult. świderska) Obecnie na terenie Rzeszowa znanych jest około 100 stanowisk archeologicznych. Badania na terenie wokół Rzeszowa sięgają jeszcze połowy wieku XIX, kiedy to np. w trakcie budowy linii kolejowej znaleziono skarb brązowy kultury łużyckiej. Regularne badania wiążą się z powstaniem Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego oraz Działu Archeologicznego przy Muzeum Okręgowym w latach 50. ubiegłego wieku.
Korzystne warunki naturalne umożliwiały bytowanie ludzi na tych terenach, począwszy od wczesnego neolitu, nieprzerwanie do dziś. Najstarsze jednak ślady człowieka na terenie Rzeszowa datuje się na przełom XI i X tysiąclecia przed naszą erą, czyli późny paleolit. W trakcie badań na stanowisku Rzeszów 25 odkryto kamienny liściak trzpieniowaty, dwustronnie załuskany, łączony ze świderienem. Wedle interpretacji Andrzeja Talara przedmiot ten został zagubiony i jest śladem penetracji tego rejonu przez grupy ludności zamieszkujących przede wszystkim tereny piaszczyste, na północ od Rzeszowa (głównie Mazowsze i północną część województwa podkarpackiego).
Z terenów miasta brak jest bezpośrednich śladów kultur mezolitycznych, najbliższe znane stanowiska pochodzące ze średniej epoki kamienia to: Dębica, Raniżów, Płazów i KopcieKunysz A., W pradziejach i wczesnym średniowieczu, w: Dzieje Rzeszowa t. I, Rzeszów 1994..
Osadnictwo neolityczne (ok. 5500–2400 p.n.e.) thumb|Środkowy neolit w Europie thumb|Późny neolit w Europie thumb|Plan chaty typowej dla kultury ceramiki wstęgowej rytej Najwcześniejsze stałe osadnictwo na terenie Polski południowej wiąże się z rolnikami przybyłymi głównie przez Bramę Morawską z terenów basenu środkowego i częściowo górnego Dunaju. Archeologicznie odpowiada to pojawieniu się kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) ok. połowy VI tysiąclecia przed Chrystusem. Pierwsza faza ekspansji KCWR obejmuje tereny aż po RzeszówKaczanowski P., Kozłowski J.K., Wielka Historia Polski, Kraków 1998. (tzw. faza gniechowicka). Ludność KCWR to przede wszystkim rolnicy opierający swoją gospodarkę na uprawie różnych gatunków pszenicy, roślin strączkowych, a także lnu i maku. Hodowla pełniła znacznie mniejszą rolę. Jako główne zwierzęta eksploatowano bydło rogate, trzodę oraz kozy i owce. Ceramika dzieli się na grubo- (kuchenną) i cienkościenną (stołową), najczęściej występującą formą jest czarka ze słabo wyodrębnionym dnem. Osadnictwo ma charakter wyspowy skupiający się przede wszystkim na lessowych tarasach nad rzekami. Osady składały się z 2, 3 „długich domów” na planie prostokąta. Nie inny charakter miały osady w Rzeszowie. Osady KCWR to tereny lewobrzeża Wisłoka (stanowiska: nr 3. Rzeszów-Staromieście, nr 16. Rzeszów-Osiedle Piastów w Rzeszowie i nr 6. Rzeszów-Zwięczyca). Największa z nich znajduje się na stanowisku nr 6, może ona kryć nawet kilkadziesiąt domów, obecnie odsłoniętych jest wyłącznie 5 (2008 rok). Istotnym znaleziskiem jest rzadko spotykana w osadnictwie tej kultury plastyka figuralna, a właściwie jej fragment..
W obrębie stanowisk nr 3 i 16 dodatkowo odkryto niezbyt często występujący w PolsceBadania Kazimierza Moskwy, przytoczone przez A. Kunysza. inwentarz odpowiadający kulturze bukowogórskiej. Charakterystyczna ceramika wykonana z doskonałej jakości masy plastycznej jest dobrze wypalona i zdobiona ryciem wielokrotnych równoległych, często falistych liniiKozłowski J.K., Archeologia Prahistoryczna Część II, Młodsza Epoka Kamienia, Kraków 1973.. Kultura ta rozwijała się na terenie pogranicza Węgier i Słowacji. Na tereny Podkarpacia przedostała się głównie przez Przełęcz Dukielską.
Młodszy cykl naddunajski reprezentowany jest na terenie Rzeszowa przede wszystkim przez kulturę malicką (4800–3900/3800 cal. p.n.e.Według Sł. Kadrowa, w: J.K. Kozłowski (red.), Kultura malicka, Kraków 1996.), we wcześniejszych opracowaniach określaną jako grupę malicką cyklu lendzielsko-polgarskiegoKozłowski J.K., Kozłowski S.K., Epoka kamienia na ziemiach polskich, Kraków 1977.. Gospodarka nie ulega zasadniczej zmianie, kulturę tę wyróżnia przede wszystkim ceramika. Ma ona charakter wielofazowy (fazy: samborzecka, ćwmielowska, rzeszowskaWedług Jolanty Michalak-Ścibor, w: J.K. Kozłowski (red.) Kultura malicka, Kraków 1996.). Początkowo występują naczynia zdobione nakłuwaniem, typowe są amforki. Najliczniej na terenie Rzeszowa reprezentowana jest ceramika stylu rzeszowskiego wyróżniona przez Andrzeja Żakiego w latach 60., gdzie nakłuwanie ustępuje miejsca ornamentowi stempelkowemu. Zmienia się również model budowy domostwa. Plan prostokątny domu zostaje wyparty przez trapezowaty. Stanowiska występują na os. Piastów i wzdłuż ulic Leśnej i Żeglarskiej oraz na rzeszowskim Rynku„Skarby podkarpackie”.. W regionie spotykane jest również osadnictwo kultury lubelsko-wołyńskiej (wschodniej ceramiki biało malowanej), jak np. Łańcut czy Strzyżów. Charakterystyczne jest dla niej osadnictwo, o charakterze obronnym (np. II faza BronocicKruk J., Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu, Warszawa 1999.) wkraczające w strefę wysoczyzn (np. Las Stocki).
W II poł. IV tysiąclecia p.n.e. istniała w regionie grupa kultury pucharów lejowatych, jednak podobnie jak występujące później aż do początków epoki brązu grupy sznurowców na terenie Rzeszowa znane są z luźnych znalezisk.
Epoka brązu i wczesne żelazo (ok. 2400–600 p.n.e.) thumb|Naczynia z różnych faz kultury łużyckiej thumb|Przykładowe bransolety łużyckie thumb|Przykładowe terra sigillata
Jednym z najwcześniejszych znalezisk, wykonanych z brązu jest znaleziona na północ od Rzeszowa siekierka pochodząca z Rudnej Małej. Jest to import z terenów Siedmiogrodu, datowany na II połowę trzeciego tysiąclecia (przełom neolitu i brązu)Kunysz A., W pradziejach i wczesnym średniowieczu, w: Dzieje Rzeszowa, Rzeszów 1994.. Jako pierwsza formacja, łączona z epoką brązu, na terenie Polski południowej występuje kultura mierzanowicka. Rozwija się ona na gruncie episznurowej formacji Chłopice-Vesele, rozwijającej się w terenie przykarpackim. W Rzeszowie inwentarz tych 2 kultur reprezentowany jest na stanowiskach nr 88 i 89. W II okresie epoki brązu na terenie podkarpackim dominowała kultura trzciniecka, a jej odpowiadające stanowiska skupione są w północnej części województwa.
III okres epoki brązu łączy się z tzw. kręgiem pól popielnicowych i na terenie całego kraju odpowiada pojawieniu się kultury łużyckiej. Kultura ta z biegiem czasu silnie różnicuje się na lokalne grupy. Grupa tarnobrzeska, występująca głównie w dorzeczu Sanu, ale także w dorzeczu Wisłoki oraz we wschodniej części Gór Świętokrzyskich obejmuje tereny również Rzeszowa. Ukształtowała się w ciągu III okresu epoki brązu, a rozwijała się aż do schyłku okresu halsztackiego. W jej rozwoju wyróżnia się trzy fazy, przy czym w czasie trwania pierwszej grupa tarnobrzeska znajdowała się pod wpływem kultury Noua, a później w obrębie oddziaływań kultury Gáva. Grupa ta wykazuje duże różnice w inwentarzu ceramicznym w stosunku do innych grup kultury łużyckiej. Do najciekawszych znalezisk należą liczne brązowe skarby. Odkryty jeszcze w XIX wieku skarb, zdeponowany w Naturhistorisches Museum w Wiedniu, zawierał naszyjnik, bransoletę, naramiennik i 3 pierścionki. Dopuszczalna jest teza, że jest to import z kręgu trackich. Do innych skarbów należą tzw. „skarb z Sędziszowa” i „skarb z Trzciany”. Pierwsze pochodzi z pierwszej fazy rozwoju grupy tarnobrzeskiej. Są 2 pełne, masywne bransolety i 1 naszyjnikhttp://www.muzeum.rzeszow.pl/zbiory/1/4.jpg, natomiast skarb 2. to drobne siekierki brązowe. Na szczególną uwagę zasługuje również zachowana cembrowina studni z Terliczki i ceramiczna „grzechotka”. Studnia odkryta została przy okazji badań autostradowych pod obwodnicę północną Rzeszowa. Pochodzi ona z IX w. n.e. i jest najstarszym zabytkiem tego typu w PolsceTajemnice starej studni..
W samym Rzeszowie osadę łużycką zlokalizowano w trakcie badań ratunkowych w połowie lat 50. Mieściła się przy alei Wyzwolenia (st. nr 2) i była badana przez Józefa Janowskiego. Z terenu miasta pochodzą też znaleziska luźne, m.in. brązowy grot strzały i kawałki ceramiki. Do tej pory nie odnaleziono cmentarzyska.
W końcowej fazie epoki brązu całe Podkarpacie podlegało wpływom scytyjskim.
Osadnictwo celtyckie i ludności kultury przeworskiej (ok. 500 p.n.e. – 300 n.e.) Kultura łużycka najprawdopodobniej zanika pod wpływem kultury pomorskiej oraz procesami „scytyzacji” ze wschodu i latenizacji z zachodu. Najprawdopodobniej najważniejszą rolę w tym zjawisku odegrali Celtowie. Osadnictwo celtyckie sięga terenów dorzecza Sanu, a może nawet DniestruGodłowski K., Kozłowski J.K., Historia Starożytna Ziem Polskich, Warszawa, 1985.. Najbardziej charakterystycznym znaleziskiem z tego okresu w Polsce południowo-wschodniej jest miecz lateński, wyłowiony z Wisłoka w Rzeszowie. Jest to broń dwusieczna o długości ok. 80 cm i szerokości 5,5 cm. Datowany jest na okres 300–100 p.n.e. W Boguchwale z kolei znaleziono typową dla tego ludu ceramikę grafitową. Na południe od Rzeszowa, w pobliżu Trepczy mogło znajdować się celtyckie oppidum (zob. Horodyszcze).
Bardzo bogate są znaleziska odpowiadające kulturze przeworskiej. Z Rzeszowa pochodzi 6 osad, skarb monet rzymskich, 2 luźna znaleziska monet rzymskich i znaleziska luźne z 19 innych stanowisk. Najważniejsze dla poznania osadnictwa Przeworskiego w Rzeszowie wydają się 2 stanowiska. Pierwsze to osada na Staromieściu (st. nr 2) i cmentarzysko na Zalesiu (st. nr 93). Z pierwszej osady pochodzą m.in. naczynia lokalnej produkcji, przęśliki, żelazne nożyczki i wyroby kamienne, a także Terra sigillata. Na stanowisku nr 10. (Pobitno) znaleziono, wspomniany wcześniej skarb monet. Ponadto innymi wyjątkowymi artefaktami są moneta brązowa Probusa z III w. n.e. i złoty solid Walentyniana.
Osadnictwo rozwija się również w okolicach Rzeszowa, jego największe zagęszczenie przypada na okres między IV a V wiekiem. Główną gałęzią gospodarki była uprawa zbóż, stąd liczne znaleziska narzędzi rolniczych (sierp metalowy z Boguchwały, żarna z Radymna, radlica z Leska). Bogato reprezentowana jest ceramika siwa. Na zachodnich przedmieściach Rzeszowa (Świlcza) zlokalizowany był warsztat obróbki bursztynu. Znaleziono tam około 400 paciorków z tego surowca, liczne kawałki i odłupki oraz 2 bursztynowe bryły.
Kultura przeworska na terenie wokół Rzeszowa zaniknęła w czasie „wielkiej wędrówki ludów” około V wieku. Z tego czasu pochodzi znaleziony złoty solid Walentyniana i tzw. „skarb ze Świlczy” zdjęcie. W skarbie tym znaleziono m.in. kolczyk huńskihttp://www.muzarp.poznan.pl/muzeum/muz_pol/Konkursy/konkurs05_06/odp4l.html pyt. 28., który potwierdzałby kontakty z państwem stworzonym na Wschodzie przez Attylę.
Średniowiecze Słowianie (od V w.) Podobnie jak w przypadku kultury przeworskiej osadnictwo wczesnosłowiańskie w Rzeszowie jest niemal wszechobecne. Znanych jest 5 osad płaskich, 1 grodzisko oraz kilkadziesiąt stanowisk z ceramiką. Garncarstwo opierało się na produkcji naczyń prostych, bez użycia koła garncarskiego, z dość dużą domieszką piasku. W późniejszym czasie (XI–XIII wiek) pojawiają się ornamentowane naczynia toczone na kole garncarskim. Ze stanowisk rzeszowskich pochodzi szereg narzędzi metalowych (noże, sierpy, sprzączka). Często praktykowano tkactwo (znaleziska przęślików). Najprawdopodobniej, aż do X wieku gród zamieszkiwany był przez Wiślan, a następnie Polan.
Osada handlowa (XI w. – 1354)