mały|Nabrzeże Guayaquil (oficjalnie Santiago de Guayaquil) – miasto w zachodnim Ekwadorze, stolica prowincji Guayas i siedziba kantonu Guayaquil. Leży na zachodnim brzegu , niedaleko jej ujścia do Zatoki Guayaquil. Jest największym miastem kraju oraz jego głównym portem morskim.
Guayaquil rozwinęło się jako port i stocznia obsługujące handel na wybrzeżu Pacyfiku. W XXI wieku pozostaje ważnym ośrodkiem handlowym Ekwadoru, a istotną rolę w jego gospodarce odgrywają port morski i międzynarodowy port lotniczy. W historii miasta szczególne znaczenie miały jego kolonialna rola jako portu i stoczni, ogłoszenie niepodległości w 1820 roku, spotkanie Simóna Bolívara i José de San Martína w 1822 roku oraz odbudowa po wielkim pożarze z końca XIX wieku. Miasto jest także ośrodkiem muzyki, teatru, kina, tańca i sztuk wizualnych. Działa w nim rozbudowana sieć muzeów i bibliotek.
Historia mały|Port w Guayaquil na obrazie Ernesta Chartona z 1846 roku Guayaquil powstawało etapami: miasto kilkakrotnie próbowano lokować, przenoszono je i osadzano na nowo. Oficjalny akt fundacyjny, przyjmowany przez władze miejskie i archiwum , datowany jest na 15 sierpnia 1534 roku, a większość historyków przypisuje go marszałkowi Diegowi de Almagro. Ostatecznie miasto ulokowano w obecnym miejscu, na zboczach wzgórza , w 1547 roku pod nazwą Santiago de Guayaquil. Nazwa miasta pochodzi od formy : tak w dokumentach kolonialnych wielokrotnie zapisywano imię miejscowego kacyka, nazwę rządzonej przez niego osady i nazwę rzeki. Rozpowszechniona wersja, która wywodzi nazwę miasta od imion kacyka Guayasa i księżniczki Quil, uchodzi za legendę. W epoce kolonialnej Guayaquil stało się ważną stocznią i portem handlowym w służbie Korony Hiszpańskiej oraz jednym z głównych ośrodków morskich na pacyficznym wybrzeżu Ameryki. Miasto uczestniczyło także w handlu transpacyficznym związanym z .
W XVII wieku miasto wielokrotnie padało ofiarą ataków pirackich i po napadzie z 1687 roku zaczęto je przenosić z rejonu wzgórza Santa Ana do nowej części miasta, rozwijanej w latach 1690–1696. W 1820 roku Guayaquil ogłosiło niepodległość od Hiszpanii i zostało stolicą , którą 31 lipca 1822 roku przyłączono do Wielkiej Kolumbii. Simón Bolívar wkroczył do miasta 11 lipca 1822 roku, a 26 lipca przybył tam José de San Martín, aby rozmawiać o statusie portu i prowincji oraz o dalszym przebiegu walk o niepodległość. Przez dwa kolejne dni obaj przywódcy spotykali się kilkakrotnie, ale przebieg ich rozmów pozostał nieznany. Wkrótce potem San Martín wrócił do Limy i podał się do dymisji, pozostawiając Bolívarowi dokończenie wyzwalania Ameryki Południowej. Pod koniec XIX wieku miasto dotknął wielki pożar z 5–6 października 1896 roku, który zniszczył znaczną część zabudowy śródmiejskiej i wpłynął na historię nowoczesnego Guayaquil. W listopadzie 1922 roku w Guayaquil doszło do wielkiego strajku generalnego, związanego z kryzysem gospodarczym i spadkiem wartości sukre. Podczas masowego zgromadzenia 15 listopada wojsko i policja otworzyły ogień do demonstrantów, zabijając co najmniej 300 osób. W 2020 roku miasto szczególnie ciężko odczuło pandemię COVID-19, która przeciążyła lokalny system ochrony zdrowia i służby komunalne.
Administracja i podział terytorialny mały|Zabudowa Guayaquil po wielkim pożarze z 1896 roku Guayaquil jest zarządzane przez samorząd miejski właściwy dla kantonu Guayaquil, działający w ramach ekwadorskiego systemu zdecentralizowanych władz autonomicznych. Pod względem administracyjnym kanton dzieli się na 16 parafii miejskich i 5 parafii wiejskich. Granice czternastu parafii miejskich wytyczono w 1956 roku, a Pascuales i Chongón przeniesiono z kategorii parafii wiejskich do miejskich odpowiednio w 2008 i 2010 roku. Urząd burmistrza piastuje wybrany w 2023 roku , jednak od marca 2026 roku, ponieważ Álvarez czasowo nie może sprawować urzędu, obowiązki burmistrza pełni wiceburmistrzyni Tatiana Coronel, a jej zastępstwo rada miejska zatwierdziła 26 marca 2026 roku. Podział terytorialny Ekwadoru opiera się na regionach, prowincjach, kantonach i parafiach wiejskich, a zakres kompetencji władz lokalnych określa (COOTAD), kodeks regulujący funkcjonowanie jednostek zdecentralizowanych.
Obok władz wybieranych lokalnie działa w prowincji gubernatura, reprezentująca administrację centralną. Gubernatora powołuje prezydent Ekwadoru, a w wykonywaniu swoich funkcji podlega on ministerstwu Ministerio de Gobierno. Według lokalnego opracowania do zadań gubernatury należą koordynacja polityki publicznej na poziomie kantonalnym i parafialnym, mediacja w konfliktach lokalnych, ochrona praw oraz działania związane z bezpieczeństwem obywateli i porządkiem publicznym.
Rozwój kantonu regulują przepisy miejskie oraz plan rozwoju przyjmowany w formie uchwał.
Geografia mały|Położenie kantonu Guayaquil w prowincji Guayas Miasto leży na nizinnych terenach zachodniego Ekwadoru, na zachodnim brzegu rzeki Guayas i w sąsiedztwie estuarium . Cały kanton Guayaquil leży na zachód od rzeki Guayas, a jego obszar przecina pasmo . Od północy graniczy z kantonami Lomas de Sargentillo, Nobol, Daule i Samborondón. Od południa sąsiaduje z Zatoką Guayaquil i prowincją El Oro. Od zachodu graniczy z prowincją Santa Elena i kantonem Playas (General Villamil), a od wschodu z kantonami Durán, Naranjal i Balao.
W otoczeniu miasta zachowały się też istotne obszary suchych lasów i namorzynów strefy przybrzeżnej. Do ważniejszych z nich należą obszar chroniony , obejmujący fragment suchego lasu tropikalnego, oraz Puerto Hondo, gdzie na obrzeżach aglomeracji zachował się fragment namorzynów. Na Cerro Colorado działa też , ośrodek badań nad florą suchych lasów tropikalnych.
Klimat Guayaquil jest gorący przez cały rok, ale rozkład opadów jest silnie sezonowy. Normy klimatyczne Światowej Organizacji Meteorologicznej dla stacji Guayaquil Aer. z okresu 1961–1990 wskazują średnią roczną temperaturę 25,8 °C i roczną sumę opadów 1025,8 mm. Najwyższe opady przypadają na okres od stycznia do kwietnia, natomiast od lipca do listopada są one znikome.
Uwarunkowania geologiczne zwiększają podatność miasta na szkody podczas trzęsień ziemi. Guayaquil leży w estuarium dolnego biegu rzeki Guayas, a znaczna część miasta została zbudowana na miękkich osadach, co w badaniach poświęconych lokalnej strefie sejsmicznej wskazywano jako ważny czynnik ryzyka. Zatoka Guayaquil leży w północnoandyjskiej strefie subdukcji, w której powtarzają się trzęsienia o magnitudzie powyżej 7,0 wywołujące tsunami, sama jednak uchodzi pod tym względem za obszar stosunkowo osłonięty. Ogniska wstrząsów w jej obrębie leżą głębiej niż 20 km albo mają charakter przesuwczy, a oba te typy wywołują tsunami rzadziej niż wstrząsy przy rowie oceanicznym. Z regionu zatoki znane są cztery słabo udokumentowane wstrząsy mogące wywołać tsunami, z lat 1901, 1933, 1953 i 1959. Tsunami po wstrząsie z 1933 roku osiągnęło wysokość nabiegania (maksymalną wysokość, na jaką woda wdziera się na ląd) rzędu 2–2,5 m w rejonie Salinas i La Libertad, a po wstrząsie z 1953 roku około 0,2 m. Dla zdarzenia z 1901 roku brakuje takich danych. Fale powstające poza zatoką nie powodują w niej istotnych zalań: wyjątkowo silne trzęsienie ziemi w Chile z 1960 roku o magnitudzie 9,5 dało na Półwyspie Santa Elena wysokość nabiegania wynoszącą zaledwie 0,92 m.
Modelowanie tsunami wywołanych lokalną sejsmicznością objęło dwa scenariusze o magnitudach 7,0 i 7,5, którym mapy sprzężenia międzypłytowego z pomiarów GPS przypisują okres powtarzalności rzędu stulecia, oraz scenariusz o magnitudzie 8,0 z okresem powtarzalności około pół tysiąclecia. We wszystkich scenariuszach wnętrze zatoki wraz z Guayaquil pozostaje osłonięte, a zalanie wystąpiłoby wyłącznie przy przypływie i tylko poza miastem: na południe od Playas, gdzie fala miałaby kilka centymetrów, oraz w Chanduy, gdzie sięgnęłaby kilku metrów.
Gospodarka Guayaquil należy do głównych ośrodków gospodarczych Ekwadoru, przede wszystkim ze względu na rolę portu i handlu. W 2018 roku izba morska Cámara Marítima del Ecuador szacowała, że przez instalacje portowe Guayaquil przechodzi ponad 60% prywatnego eksportu kraju, a przez port trafia do Ekwadoru 83% importu. Powołując się na raport América Economía Intelligence z 2017 roku, organizacja podawała średni roczny ruch rzędu 1,8 mln TEU (jednostek odpowiadających kontenerowi 20-stopowemu). W przemyśle prowincji Guayas dominuje przetwórstwo rolno-spożywcze i produkcja żywności, a obok nich przemysł tekstylny, tytoniowy, petrochemiczny, konserwowy, metalowo-maszynowy, drzewny i cementowy. Według danych spisowych z 2010 roku w kantonie Guayaquil 43% ludności stanowiły osoby aktywne zawodowo, a sam kanton skupiał 67% aktywnych zawodowo mieszkańców całej prowincji Guayas. W strukturze działalności gospodarczej kantonu największy udział miał handel hurtowy i detaliczny, następnie przemysł przetwórczy, budownictwo oraz transport i magazynowanie. Wśród grup zawodowych największy udział mieli pracownicy usług i sprzedawcy, a następnie pracownicy wykonujący prace proste oraz robotnicy wykwalifikowani i rzemieślnicy.
Demografia Według tablic wynikowych ekwadorskiego urzędu statystycznego (INEC) z VIII spisu ludności i VII spisu mieszkań () część miejska kantonu Guayaquil liczyła w 2022 roku 2 650 288 mieszkańców, a część wiejska 96 115 mieszkańców. W oficjalnych zestawieniach odnoszących się do całego kantonu Guayaquil spis z 2010 roku wykazał 2 350 915 mieszkańców. Spośród nich 51% stanowiły kobiety, a 49% mężczyźni. Według danych spisowych z 2010 roku najliczniejszą grupą ludności kantonu byli Metysi (70,8%), po nich biali (11,4%), (10,9%), (5,0%) i rdzenni mieszkańcy (1,4%). Starszy zeszyt spisowy INEC wskazywał też, że 2,7% ludności kantonu mieszkało na obszarach wiejskich, a 39,0% mieszkańców miało mniej niż 20 lat, co świadczyło o młodej strukturze ludności.
Edukacja i usługi publiczne Według spisu z 2010 roku wskaźnik analfabetyzmu wśród mieszkańców kantonu Guayaquil w wieku 15 lat i więcej wynosił 3,10%. Wśród mieszkańców w wieku 5 lat i więcej 96% umiało czytać i pisać. W tej samej grupie 34% uczęszczało wówczas do placówek systemu szkolnego, a najwyższym ukończonym poziomem wykształcenia najczęściej była szkoła podstawowa lub średnia. Starsze dane spisowe wskazywały, że mieszkańcy kantonu w wieku 10 lat i więcej mieli za sobą średnio 8,0 lat nauki, przy wyraźnej różnicy między obszarem miejskim (8,1) a wiejskim (4,9).
W Guayaquil działa publiczny , którego początki instytucjonalne sięgają Junta Universitaria del Guayas z 1867 roku. W mieście funkcjonują także publiczna (ESPOL), utworzona dekretem z 1958 roku, oraz , założona w 1962 roku.
Znaczna część ludności kantonu korzystała z podstawowych usług komunalnych. Według spisu z 2010 roku 85,43% gospodarstw domowych było zaopatrywanych w wodę przez publiczną sieć wodociągową, a 60,65% miało sanitariaty podłączone do publicznej sieci kanalizacyjnej. Pozostała część korzystała z innych form zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków. W tym samym spisie z publicznej sieci elektroenergetycznej korzystało 92,75% gospodarstw domowych, a 92,73% ludności pozbywało się odpadów za pośrednictwem zorganizowanego systemu odbioru śmieci. Personel ochrony zdrowia pracował przede wszystkim w części miejskiej kantonu, co wiązało się z niewielkim udziałem ludności wiejskiej.
W spisie z 2010 roku odnotowano 671 452 mieszkania, wśród których dominowały domy jednorodzinne i wille (, ), stanowiące 73,38% zasobu. Na dalszych miejscach znajdowały się mieszkania w budynkach lub domach wielorodzinnych (12,54%), domy typu (5,19%) i pokoje w domach czynszowych (4,45%). Według starszego zeszytu spisowego INEC w 2001 roku w kantonie znajdowało się 480 587 zamieszkanych mieszkań, przeciętnie 4,2 osoby na mieszkanie, przy znacznej koncentracji zabudowy w części miejskiej. Do 64,99% mieszkań prowadziły ulice i drogi utwardzone, asfaltowe albo betonowe. Kolejne miejsca zajmowały drogi gruntowe lub szutrowe oraz drogi brukowane.