Czesław Łuczak (ur. 19 lutego 1922 w Kruszwicy, zm. 10 sierpnia 2002 w Poznaniu) – polski historyk specjalizujący się w historii gospodarczej, profesor i rektor (1965–1972) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Życiorys Urodził się 19 lutego 1922 w Kruszwicy, w rodzinie Michała i Jadwigi z domu Stajszczak. W 1932 wraz z rodziną przeprowadził się do Mogilna. W 1939 ukończył Gimnazjum i Liceum w Trzemesznie i uzyskał świadectwo dojrzałości.
Podczas okupacji niemieckiej był początkowo robotnikiem rolnym, a następnie od grudnia 1941 pracował w charakterze księgowego.
Po wojnie rozpoczął studia na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, które ukończył w 1948. W trakcie studiów związał się z Katedrą Historii Gospodarczej. Obroniwszy magisterium w styczniu, już w październiku 1949 obronił rozprawę doktorską (promotor: Jan Rutkowski, a po jego śmierci Zygmunt Wojciechowski).
W latach 1946–1992 pracował na Uniwersytecie Poznańskim, w Katedrze Historii Gospodarczej, która do 1953 istniała przy Wydziale Prawno-Ekonomicznym, po czym przeniesiono ją do Zespołu Katedr Historycznych UP. Przeszedł wszystkie szczeble awansu naukowego: w 1953 został adiunktem, w 1955 otrzymał tytuł naukowy i stanowisko docenta, w 1960 tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w 1966 tytuł profesora zwyczajnego.
W 1962 został kierownikiem Zakładu Historii Gospodarczej UAM i był nim do przejścia na emeryturę w 1992. Zajmował też następujące stanowiska na szczeblu uniwersyteckim: prodziekan (1956–1960) i dziekan (1960–1962) Wydziału Filozoficzno-Historycznego, prorektor (1962–1965) i rektor (1965–1972) UAM, dyrektor Instytutu Historii (1968–1981, 1987–1990). Przez wiele lat przewodniczył też Komitetowi Redakcyjnemu Wydawnictwa Naukowego UAM.
Był m.in. członkiem: PZPR (od 1953) Komisji Historycznej KC PZPR (1963–1970 i od 1982) przewodniczącym rady naukowej w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich oraz Instytutu Pamięci Narodowej Rady Naukowej Instytutu Zachodniego Prezydium Komisji Badań Regionalnych PAN przy oddziale poznańskim Komisji II Wojny Światowej Komitetu Nauk Historycznych PAN Prezydium Komisji Historii Gospodarczej PAN Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytułów Naukowych przy Prezesie Rady Ministrów RP Komitetu Redakcyjnego kwartalnika KC PZPR Z Pola Walki, w którym publikowano artykuły na temat historii polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego i komunistycznego Prowadził seminarium magisterskie i doktorskie. Wypromował ponad 300 magistrów i 49 doktorów. Dziesięciu jego uczniów habilitowało się, sześciu zostało profesorami, a dwóch piastowało godność rektorów szkół wyższych.
Uczniami profesora byli m.in.: prof. Włodzimierz Bonusiak, , dr hab. Tadeusz Janicki, .mały|Grób prof. Czesława Łuczaka na cmentarzu Jeżyckim w Poznaniu
Intensywną działalność naukową prowadził również po formalnym przejściu na emeryturę, za co w 1999 uhonorowany został medalem.
Był mężem Stanisławy (1927–2019).
Zmarł 10 sierpnia 2002 w Poznaniu, spoczywa w grobie rodzinnym na cmentarzu Jeżyckim (kwatera L-4-3).
Rektor UAM Był rektorem UAM w okresie długoletnich rządów historyków w uniwersytecie (byli nimi poprzednik i następca Łuczaka). Za jego kadencji uniwersytet przeżywał konsekwencje Marca'68 (władze musiały rozstrzygnąć problem zidentyfikowanych uczestników studenckich protestów), w następstwie których zgodnie z dyrektywami ministerialnymi przeprowadzono głęboką reformę struktur uniwersyteckich. Równocześnie znacząco rozbudował bazę lokalową uczelni. np. poprzez oddanie gmachu Collegium Novum. W 1969 zorganizował z rozmachem obchody 50-lecia uniwersytetu. Objąwszy stanowisko dyrektora Instytutu Historii w 1969 (po odejściu na emeryturę Henryka Łowmiańskiego i krótkim wakacie), początkowo łączył je ze sprawowaniem funkcji rektora. Doprowadził Instytut do wiodącej pozycji w kraju. Bez problemu zapewniał sobie reelekcje na kolejne kadencje, jednak w 1981 po wygranych wyborach w geście protestu zrezygnował, gdy nie zaakceptowano jednego z jego kandydatów na wicedyrektora. Na stanowisko powrócił, ale już z nominacji rektorskiej (zgodnie z nową ustawą), w 1987 i sprawował je kolejne cztery lata. Wybrane publikacje Był specjalistą w dziedzinie najnowszej historii gospodarczej Polski, autorem i redaktorem blisko 50 książek oraz ok. 400 innych prac, m.in.: „Kraj Warty” 1939–1945. Studium historyczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej (1972) Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej (1974) Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Wyd. Poznańskie, Poznań 1979 . Polityka ekonomiczna III Rzeszy w latach drugiej wojny światowej (1982) Dzieje gospodarcze Niemiec 1871–1945 (1984) Dzieje gospodarcze Wielkopolski w okresie zaborów 1815–1918 (1988) Od Bismarcka do Hitlera: polsko-niemieckie stosunki gospodarcze (1988) Zagłada (1989) Dzień po dniu w okupowanym Poznaniu (1989) Dzień po dniu w okupowanej Wielkopolsce i na Ziemi Łódzkiej (Kraj Warty) (1989) Praca przymusowa Polaków w III Rzeszy (1989) Dzieje Obornik, red., Wyd. Poznańskie (1990), . Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej (1993) Dzieje Mogilna (1998) Dzieje Jarocina (1998) Historia gospodarcza Niemiec lat 1871–1990 (2002) Dzieje Polski 1939–1945. Kalendarium wydarzeń, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2007, s. 606 . Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 24 lutego 1955 r. nr 0/343 - na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego. Medal Komisji Edukacji Narodowej Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Medal Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis (1999)Lista nagród przyznawanych przez UAM. uam.edu.pl. Medal pamiątkowy Wojskowego Instytutu Historycznego(1987)40 lat Wojskowego Instytutu Historycznego, "Rzeczpospolita", nr 106, 8 maja 1987, s. 2.
Nagrody i wyróżnienia
Nagroda Indywidualna I stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za szczególne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych (1967)KOMUNIKAT o nagrodach Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przyznanych w 1967 r. pracownikom naukowo-dydaktycznym szkół wyższych za szczególne osiągnięcia Dz. Urz. Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 30 grudnia 1967 r. Nr A-13, poz. 88 [dostęp 2026-01-12]. tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle (1967) tytuł doktora honoris causa Charkowskiego Uniwersytetu Państwowego im. Maksyma Gorkiego (1970) Nagroda Państwowa II stopnia (1981)Dziennik Polski, XXXVI, nr 156 (11212), s. 2. tytuł Honorowego Obywatela Miasta Mogilna (1998) dyplom Wybitnej Osobistości Pracy Organicznej oraz Statuetka Złotego Hipolita (2002)
Publikacje o prof. Czesławie Łuczaku Antoni Czubiński, Wspomnienie pośmiertne. Czesław Łuczak (1922–2002), „Studia Historica Slavo-Germanica”, t. 24 (2001–2002), s. 279–281. Dariusz Matelski, Czesław Łuczak (1922–2002), „Ziemia Kujawska”, tom 15, 2002, s. 251–257. Dariusz Matelski, Czesław Łuczak (1922–2002), „Poznański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, tom VIII–IX, Poznań 2002, s. 326–332.
Przypisy
Bibliografia Bartłomiej Piotr Grabowski, Kruszwicki słownik biograficzny, Kruszwica 2021, s. 147-148: Kruszwicki słownik biograficzny - Bartłomiej Grabowski — Ridero Kto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, s. 758–759.
Biogram na stronie Zakładu Historii Gospodarczej UAM
Linki zewnętrzne
Poczet Rektorów UAM: Czesław Łuczak
Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Członkowie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Działacze PZPR Kategoria:Ludzie urodzeni w Kruszwicy Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Jeżyckim w Poznaniu Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni na Ukrainie Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Niemczech Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Urodzeni w 1922 Kategoria:Zmarli w 2002