Piran () – miasto w południowo-zachodniej Słowenii, położone na półwyspie nad Zatoką Pirańską, w północnej części Morza Adriatyckiego.
Siedziba gminy Piran oraz jeden z głównych historycznych ośrodków miejskich Istrii Słoweńskiej.
Miasto zachowało zwarty układ urbanistyczny z wąskimi ulicami, gęstą zabudową mieszkalną, pozostałościami murów obronnych, placami oraz licznymi budowlami sakralnymi. Charakter jego architektury został w znacznej mierze ukształtowany w okresie przynależności do Republiki Weneckiej, trwającym od 1283 do 1797 roku.
Piran jest pod względem urzędowym dwujęzyczny: obok języka słoweńskiego stosowany jest włoski z oficjalną nazwą miejscowości jako Piran/Pirano. Dwujęzyczność wiąże się z historyczną obecnością ludności włoskojęzycznej na wybrzeżu Istrii oraz z prawną ochroną włoskiej wspólnoty narodowej w Słowenii. thumb|Zabudowa Piranu od strony morza Piran należy do najważniejszych miejscowości turystycznych słoweńskiego wybrzeża. Do najbardziej rozpoznawalnych obiektów miasta należą plac Tartiniego, kościół św. Jerzego w Piranie, mury miejskie, gotycka kamienica Benečanka oraz klasztor franciszkanów.
Nazwa Nazwa miasta jest poświadczona we wczesnośredniowiecznych źródłach w postaci Piranon i Piranum. Jej pochodzenie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione; najczęściej wiąże się ją z greckimi słowami pyr lub pyrrhos, odnoszącymi się odpowiednio do ognia albo czerwonej barwy skał występujących w okolicy.
Według jednej z tradycyjnych interpretacji nazwa miałaby pochodzić od ognia rozpalonego na krańcu półwyspu jako znaku nawigacyjnego dla statków przemieszczających się wzdłuż wybrzeża północnego Adriatyku. Inna interpretacja łączy ją z czerwonawym odcieniem miejscowych skał fliszowych.
Położenie thumb|Port i nadbrzeżna zabudowa miasta Piran leży na wąskim półwyspie wysuniętym w wody Zatoki Pirańskiej, pomiędzy Strunjanem na północy a Portorožem i Luciją na południowym wschodzie. Historyczne centrum zajmuje niemal cały półwysep, a jego zabudowa wznosi się od portu i wybrzeża ku wzgórzu kościoła św. Jerzego.
Miasto znajduje się w słoweńskiej części Istrii, charakteryzującej się klimatem śródziemnomorskim, fliszowym krajobrazem oraz historycznymi związkami z miastami północnego Adriatyku. W otoczeniu Piranu znajdują się zurbanizowane wybrzeże, wzgórza porośnięte roślinnością śródziemnomorską oraz saliny w Sečovljach i Strunjanie.
Powierzchnia miejscowości wynosi około 0,7 km². Piran należy do najgęściej zaludnionych miejscowości miejskich Słowenii; według słoweńskiego urzędu statystycznego 1 stycznia 2026 roku gęstość zaludnienia przekraczała 5300 mieszkańców na kilometr kwadratowy.
Historia Starożytność i wczesne średniowiecze Okolice Piranu były zamieszkane przed podbojem rzymskim przez Histrów, lud związany z półwyspem Istria. Po zajęciu tych ziem przez Rzymian w II wieku p.n.e., na wybrzeżu i w jego zapleczu rozwijały się gospodarstwa oraz niewielkie osady związane z rolnictwem, rybołówstwem i handlem morskim.
Po osłabieniu administracji rzymskiej ludność skupiała się w łatwiejszych do obrony miejscach położonych na wyspach i półwyspach. Piran został wymieniony w VII- bądź VIII-wiecznych źródłach powołujących się na geografa z Rawenny, we wczesnym średniowieczu znajdował się kolejno pod wpływami bizantyjskimi, frankijskimi i patriarchów Akwilei.
W średniowieczu miasto rozwinęło własne instytucje komunalne i prawo miejskie. Zachowane statuty Piranu stanowią ważne źródło do badań nad organizacją władz, sądownictwem, handlem i życiem społecznym średniowiecznych miast Istrii.
Okres wenecki thumb|left|Plac Tartiniego i górujący nad miastem kościół św. Jerzego W 1283 roku Piran uznał zwierzchnictwo Republiki Weneckiej. Miasto zachowało część miejscowych instytucji, lecz było zarządzane przy udziale przedstawiciela władz weneckich, a okres ten trwał do upadku republiki w 1797 roku.
Podstawą gospodarki miasta były żegluga, rybołówstwo, rzemiosło oraz produkcja i handel solą. Dochody z salin umożliwiały rozwój portu, budowę kamienic, kościołów i obwarowań, a także utrzymywanie kontaktów handlowych z Wenecją, Triestem oraz innymi miastami Adriatyku.
W okresie weneckim ukształtowała się znaczna część zachowanego układu przestrzennego Piranu. Zabudowa rozwijała się wokół portu, placów miejskich oraz wzgórza kościoła św. Jerzego, a wpływy weneckie widoczne są w fasadach, kamiennych portalach, oknach i balkonach części kamienic. thumb|Zabudowa o wpływach weneckich przy placu Tartiniego Wraz z rozwojem miasta rozbudowywano system obronny. Kolejne obwody murów obejmowały powiększającą się zabudowę, a najlepiej zachowana część fortyfikacji powstała w późnym średniowieczu i w początkach epoki nowożytnej, gdy obawiano się najazdów morskich i ekspansji Imperium Osmańskiego.
Panowanie habsburskie i francuskie Po likwidacji Republiki Weneckiej w 1797 roku Piran znalazł się pod panowaniem Habsburgów. W okresie wojen napoleońskich miasto należało przejściowo do państw kontrolowanych przez Francję, w tym do Prowincji Iliryjskich, a po kongresie wiedeńskim ponownie weszło w skład monarchii austriackiej.
W XIX wieku Piran pozostawał portowym i administracyjnym ośrodkiem austriackiego Pobrzeża, jednak jego znaczenie gospodarcze było mniejsze od rozwijającego się Triestu. Jednocześnie przeprowadzano modernizację przestrzeni publicznych, budowano nowe gmachy i przekształcano dawny wewnętrzny port w reprezentacyjny plac miejski.
Piran był połączony z Portorožem i Luciją linią tramwajową uruchomioną w 1912 roku. Linia tramwajowa Piran – Portorož – Lucija funkcjonowała do 1953 roku i umożliwiała połączenie miasta z dworcem kolei wąskotorowej Triest–Poreč w Luciji.
W granicach Włoch Po zakończeniu I wojny światowej i rozpadzie Austro-Węgier Piran został przyłączony do Królestwa Włoch. W okresie międzywojennym polityka władz faszystowskich obejmowała ograniczanie używania języków słowiańskich oraz italianizację nazw, szkolnictwa i instytucji publicznych.
Włoski pozostawał dominującym językiem życia publicznego i większości mieszkańców miasta. Jednocześnie rozwijały się funkcje turystyczne pobliskiego Portorožu, natomiast Piran zachował znaczenie jako lokalne centrum portowe, rybackie i administracyjne.
II wojna światowa i Wolne Terytorium Triestu Po kapitulacji Włoch w 1943 roku Piran znalazł się pod okupacją niemiecką. W maju 1945 roku miasto zostało zajęte przez oddziały jugosłowiańskie i włączone do obszaru administrowanego przez władze wojskowe Jugosławii.
Na mocy traktatu pokojowego z Włochami w 1947 roku Piran znalazł się w strefie B Wolnego Terytorium Triestu, zarządzanej przez Jugosłowiańską Administrację Wojskową. Planowane państwo nie otrzymało wspólnego cywilnego rządu, a jego dwie strefy pozostawały pod odrębnym zarządem.
Na podstawie memorandum londyńskiego z 1954 roku cywilną administrację strefy B, obejmującej Piran, przejęła Jugosławia. Miasto znalazło się w granicach Socjalistycznej Republiki Słowenii, a przebieg granicy został ostatecznie potwierdzony w układzie z Osimo z 1975 roku.
Przemiany ludnościowe po 1945 roku Po ustanowieniu administracji jugosłowiańskiej większość włoskojęzycznych mieszkańców Piranu wyemigrowała do Włoch lub innych państw. Ich miejsce zajmowali osadnicy przybywający z różnych części Słowenii i pozostałych republik jugosłowiańskich, co doprowadziło do zasadniczej zmiany struktury językowej i społecznej miasta.
Mimo powojennych migracji w Piranie zachowała się społeczność włoska, której język posiada równorzędny status urzędowy ze słoweńskim. Dwujęzyczne są m.in. nazwy ulic, instytucji publicznych, szkół i organów samorządowych gminy Piran.
Piran w niepodległej Słowenii Od ogłoszenia niepodległości Słowenii w 1991 roku Piran pozostaje siedzibą gminy i jednym z głównych ośrodków turystycznych kraju. Historyczne centrum objęte jest ochroną konserwatorską, a prace prowadzone w mieście obejmują m.in. mury, budowle sakralne, kamienice i przestrzenie publiczne.
Miasto należy do słoweńskich ośrodków posiadających szczególnie dobrze zachowany historyczny układ przestrzenny. Ochrona zabytków jest łączona z rozwojem turystyki, funkcjami mieszkaniowymi, administracyjnymi i kulturalnymi.
Układ urbanistyczny i architektura Historyczne centrum Piranu charakteryzuje się zwartą zabudową dostosowaną do ograniczonej powierzchni półwyspu. Wąskie uliczki, schody i przejścia prowadzą od portu i placów nadbrzeżnych ku wyżej położonym częściom miasta, a kamienice tworzą zwarte pierzeje o cechach architektury weneckiej, barokowej i dziewiętnastowiecznej.
Najstarsza część miasta rozwinęła się wokół końca półwyspu i obecnego placu 1 Maja, znanego dawniej jako Stary Plac. W miarę rozwoju Piran rozszerzał się w kierunku portu oraz obszaru zajmowanego współcześnie przez plac Tartiniego.
Położony na wzgórzu zespół kościoła św. Jerzego dominuje nad panoramą Piranu. Jego dzwonnica, wzorowana na kampanili bazyliki św. Marka w Wenecji, stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów sylwety miasta widzianej od strony morza.
Zabytki Plac Tartiniego thumb|Plac imienia Tartiniego – główny plac miasta Jest to główny plac Piranu i reprezentacyjne centrum miasta. Powstał w miejscu wewnętrznego portu rybackiego, zasypanego pod koniec XIX wieku ze względów sanitarnych i w celu utworzenia nowej przestrzeni publicznej.
Plac otrzymał imię urodzonego w Piranie kompozytora i skrzypka Giuseppe Tartiniego. W 1896 roku odsłonięto na nim brązowy pomnik Tartiniego, wykonany przez weneckiego rzeźbiarza Antonia Dal Zotta. thumb|Pomnik Giuseppe Tartiniego Przy placu znajdują się m.in. Ratusz w Piranie, Dom Tartiniego w Piranie, kościół św. Piotra, gmach dawnego sądu oraz gotycka kamienica Benečanka. Budynki reprezentują różne okresy rozwoju miasta, od późnego średniowiecza po XIX wiek.
W latach 1986–1992 plac został przebudowany według projektu architekta Borisa Podrecci. Nawierzchnię ukształtowano w formie elipsy nawiązującej do dawnego basenu portowego.
Ratusz thumb|Fasada ratusza miejskiego Obecny ratusz w Piranie wzniesiono w drugiej połowie XIX wieku w miejscu wcześniejszej siedziby władz miejskich. Jego fasada zamyka północno-zachodnią część placu Tartiniego i stanowi jeden z głównych elementów reprezentacyjnej zabudowy centrum.
Na fasadzie umieszczono weneckiego lwa św. Marka, przeniesionego z wcześniejszego ratusza. Symbol przypomina o wielowiekowej przynależności Piranu do Republiki Weneckiej.
Dom Tartiniego i Benečanka Dom Tartiniego w Piranie jest budynkiem związanym z rodziną Giuseppe Tartiniego. W jego wnętrzu znajduje się ekspozycja poświęcona kompozytorowi, obejmująca dokumenty, portrety, nuty i instrument przypisywany muzykowi.
Benečanka (nazywana też Domem Weneckim), jest późnogotycką kamienicą wzniesioną przy placu Tartiniego. Budynek wyróżniają ostrołukowe okna, kamienne dekoracje, narożny balkon oraz elementy charakterystyczne dla gotyku weneckiego.
Kościół św. Jerzego Kościół św. Jerzego w Piranie uważany za główną świątynię miasta, stanowi siedzibę miejscowej parafii rzymsko-katolickiej. Najwcześniejsza świątynia na wzgórzu zaistniała prawdopodobnie już w średniowieczu, natomiast obecny kształt zespołu powstał w wyniku przebudowy prowadzonej od końca XVI do pierwszej połowy XVII wieku.
Fasada kościoła nawiązuje do architektury Andrei Palladia. Obok świątyni stoją wolnostojąca dzwonnica z początku XVII wieku oraz ośmioboczne baptysterium.
Dzwonnica ma 46,45 m wysokości i została wzorowana na kampanili bazyliki św. Marka w Wenecji. Na jej szczycie znajduje się obracająca się pod wpływem wiatru figura Archanioła Michała.
Wnętrze kościoła mieści ołtarze, obrazy, rzeźby i zabytki sztuki sakralnej związane z kultem patrona miasta. Znajduje się w nim m.in. wielkoformatowe przedstawienie męczeństwa św. Jerzego oraz średniowieczna rzeźba patrona.
Mury miejskie thumb|left|Mury miejskie