Jan Lenica (ur. 4 stycznia 1928 w Poznaniu, zm. 5 października 2001 w Berlinie) – polski artysta plastyk, plakacista, scenarzysta, reżyser filmów animowanych, muzyk, architekt, krytyk sztuki, jeden z prekursorów i przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.

Lenica miał okazję prezentować swoje plakaty, rysunki i grafiki na wielu wystawach, zarówno w kraju, jak i za granicą, otrzymując wiele nagród za swą plastyczną twórczość (m.in. na Międzynarodowym Biennale Plakatu w Warszawie, czy festiwalu filmowym w Karlovych Varach). Artysta blisko współpracował w pierwszym okresie tworzenia filmów animowanych z Walerianem Borowczykiem. Obaj artyści uznawani są dzisiaj za pionierów surrealistycznego kina absurdu.

Życiorys Urodził się w rodzinie malarza Alfreda Lenicy, jednego z twórców abstrakcjonizmu, i Janiny z Kubowiczów (1907–1981). Jego siostra Danuta, ilustratorka książek dla dzieci, była żoną Tadeusza Konwickiego. Jego dziadem (ze strony matki) był sławny poznański realista ze szkoły monachijskiej Piotr Kubowicz. Jan Lenica ukończył średnią szkołę muzyczną w klasie fortepianu, a następnie studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Terminował też u ojca, w jego malarskiej pracowni. Debiutował skromnie rysunkami satyrycznymi w tygodniku „Szpilki”. Światowy rozgłos przyniósł mu plakat – był jednym z twórców odnoszącej triumfy polskiej szkoły plakatu. Pracował jako rysownik, publikował teksty krytyczne na temat grafiki, plakatu i karykatury, był redaktorem graficznym tygodnika „Szpilki”. W 1954 został asystentem w katedrze plakatu warszawskiej ASP. W 1955 otrzymał wyróżnienie Podkomitetu Literatury i Sztuki Nagrody Państwowej za twórczość w dziedzinie plakatu, a w szczególności za plakaty Brama nr 6 i Zagubione dzieciństwo.

Wczesne doświadczenia życiowe głęboko wpłynęły na jego późniejszą twórczość artystyczną. W młodości Lenica ledwo uniknął internowania w obozie koncentracyjnym i był świadkiem okropnych okrucieństw wojny. Te traumatyczne przeżycia znalazły odbicie w całej jego filmografii, gdzie opresyjne reżimy, bezsensowne katastrofy i głębokie rozczarowanie nawiedzają wszystkie jego dzieła. Przełomowym momentem w karierze Lenicy była współpraca z Walerianem Borowczykiem. Ich pierwszy wspólny film Był sobie raz... z 1957 roku stanowił przejaw wolności od ograniczeń estetycznych i treściowych. Wykorzystując dziecięce rysunki jako tło, twórcy stworzyli abstrakcyjne, wycinankowe postacie, ostatecznie rewolucjonizując animację w Polsce i poza jej granicami.

Po zakończeniu współpracy z Borowczykiem Lenica rozwinął charakterystyczny styl artystyczny, łączący pesymizm i surrealizm. Jego animowane rysunki ekspresjonistyczne przeplatały się z bardziej skomplikowanymi kolażami wycinanek. W filmie Nowy Janko Muzykant z 1960 roku, będącym adaptacją opowiadania Henryka Sienkiewicza, Lenica usunął tragedię z opowieści o uzdolnionym muzycznie małym chłopie i wprowadził sprawiedliwość społeczną w formie kosmicznej interwencji. Jednym z najsłynniejszych dzieł Lenicy jest Labirynt z 1962 roku, z apokaliptycznym krajobrazem skonstruowanym z wycinanek w duchu Maxa Ernsta. W Labiryncie postać podobna do Ikara przemierza miasto zaludnione szpiegującymi go fantastycznymi istotami. Marek Hendrykowski w analizie filmu pisał: „Historiozoficzna wizja Lenicy jest wizją odartą ze złudzeń. Postęp cywilizacji miał nieść dobro, czyniąc życie człowieka znośniejszym, a ludzkość szczęśliwszą i bardziej bezpieczną. Tymczasem cywilizacja współczesna niszczy to, co ludzie najlepszego stworzyli”.

W Panie Głowie z 1959 roku, z komentarzem Eugène'a Ionesco, Lenica opowiedział historię przeciętnego człowieka uwikłanego w bezmyślną, absurdalną biurokrację i utylitarną maszynerię współczesnego życia. Film Fantorro – ostatni sprawiedliwy z 1971 roku przedstawiał komiksową postać będącą połączeniem sadystycznego Fantômasa i heroicznego Zorro. Szczególnie osobisty charakter miał film Krajobraz z 1975 roku – ekspresjonistyczne dzieło nawiązujące do przeżyć okupacyjnych Lenicy, stanowiące potępienie dwudziestowiecznych totalitaryzmów.

Życie prywatne i śmierć Zmarł 5 października 2001 roku w Berlinie. Pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B35-3-3).

Jego żona Teresa Byszewska była plastyczką, tworzyła oryginalne kolaże i grafiki.

Filmografia Rok Tytuł filmu Funkcja twórcza 1957 Był sobie raz... Realizacja Nagrodzone uczucia Reżyseria Strip-tease Reżyseria Sztandar Młodych Reżyseria 1958 Dom Reżyseria, Scenariusz 1959 Pan Głowa Reżyseria, Scenariusz 1960 Nowy Janko Muzykant Reżyseria, Scenariusz, Opracowanie plastyczne 1961 Italia 61 Reżyseria 1962 Labirynt Reżyseria, Scenariusz, Opracowanie plastyczne 1963 Nosorożec Reżyseria, Scenariusz 1964 A Reżyseria, Scenariusz 1965 Kobieta-kwiat Reżyseria, Scenariusz 1968 Adam 2 Reżyseria, Scenariusz 1969 Martwa natura Reżyseria, Scenariusz 1972 Fantorro – ostatni sprawiedliwy Reżyseria, Scenariusz 1974 Krajobraz Reżyseria, Scenariusz 1975 Ubu król Reżyseria, Scenariusz 1979 Ubu król i wielki bandzioch Reżyseria, Scenariusz 2001 Wyspa R.O. Reżyseria, Scenariusz, Opracowanie plastyczne

Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (25 lipca 1994) „za wybitne zasługi dla kultury polskiej”. Złoty Krzyż Zasługi (19 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (12 stycznia 1955) – Uchwała Rady Państwa z dnia 12 stycznia 1955 r. nr 0/105 – na wniosek Zarządu Głównego Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”.

Nagrody filmowe +Źródło: Filmpolski.pl Rok Tytuł filmu Festiwal/ceremonia Nagroda 1957 Był sobie raz... Warszawa (Polski Festiwal Filmów Animowanych) III Nagroda Wenecja (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych i Dokumentalnych) „Złoty Lew św. Marka" w kategorii filmu eksperymentalnego 1958 Dom Bruksela (Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych w ramach EXPO-58) Grand Prix Był sobie raz... Mannheim (Międzynarodowy Festiwal Filmowy) „Złoty Dukat" Syrenka Warszawska (Nagroda Klubu Krytyki Filmowej Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich) Nagroda w kategorii: film krótkometrażowy; za rok 1957 1960 Pan Głowa Oberhausen (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Grand Prix w kategorii filmu animowanego Paryż Nagroda Emila Cohla 1961 Nowy Janko Muzykant Kraków (Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych) I Nagroda „Złoty Smok wawelski" w kategorii filmów animowanych Syrenka Warszawska (Nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP) Nagroda Pan Głowa Tours (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Nagroda FIPRESCI 1962 Italia 61 Kraków (Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych) II Nagroda „Srebrny Smok wawelski" w kategorii filmów animowanych i innych krótkich form filmowych Nowy Janko Muzykant Nagroda ZAiKS-u za scenariusz Nagroda 1963 Labirynt Annecy (Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych) Nagroda FIPRESCI Kraków (Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych) I Nagroda „Złoty Smok wawelski" w kategorii filmów animowanych Oberhausen (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Nagroda NRD-owskiej Ligi Przyjaźni między Narodami, I Nagroda w kat. filmu eksperymentalnego Paryż (Biennale Młodych) Nagroda w kat. filmów o sztuce 1964 Buenos Aires (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Grand Prix w kat. filmu animowanego Nosorożec Kraków (Krakowski Festiwal Filmowy – Konkurs Międzynarodowy) Dyplom Uznania za „oryginalny kształt literackiego oryginału E.Ionesco" Melbourne (Międzynarodowy Festiwal Filmowy) Dyplom Honorowy Labirynt Nagroda specjalna za animację Nosorożec Francja Nagroda Honorowa Francuskiej Akcji Premiowania Osiągnięć w Sztuce Filmowej Oberhausen (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Wyróżnienie Jury Niemcy Państwowa Nagroda Filmowa – Bundesfilmpreis, RFN 1965 A Oberhausen (Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych) Nagroda NRD-owskiej Ligi Przyjaźni między Narodami, Grand Prix w kat. filmów animowanych Niemcy Państwowa Nagroda Filmowa – Bundesfilmpreis, RFN Prades (Międzynarodowy Festiwal Filmowy) Grand Prix za najlepszy film krótkometrażowy 1966 Kobieta-kwiat Wenecja (Międzynarodowy Festiwal Filmowy Kina i Dokumentu) „Złoty Lew św. Marka" 1967 Nosorożec Cordoba (Festiwal Filmów Krótkometrażowych) I Nagroda 1969 Adam 2 Niemcy Państwowa Nagroda Filmowa – Bundesfilmpreis, RFN 1969 Martwa natura Francja Prime a la qualité 1973 Labirynt Annecy (Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych) V miejsce na liście najlepszych filmów animowanych świata w plebiscycie ogłoszonym na festiwalu 2002 Wyspa R.O. Kraków (Ogólnopolski Festiwal Autorskich Filmów Animowanych) Złota Kreska

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne Jan Lenica. Wirtuoz plakatu na portalu NiezlaSztuka.net Jan Lenica – Plakaty Galeria plakatów Lenicy Jan Lenica Galeria Plakatu w Warszawie Jan Lenica w Culture.pl

Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy graficy Kategoria:Polscy malarze Kategoria:Polscy reżyserzy filmowi Kategoria:Polscy rysownicy Kategoria:Polscy plakaciści Kategoria:Polscy twórcy filmów animowanych Kategoria:Urodzeni w 1928 Kategoria:Zmarli w 2001