thumb|Mereczowszczyzna, dwór Ludwika Tadeusza Kościuszki... thumb|...i jego współczesna rekonstrukcja thumb|Dwór w Łopusznej thumb|Dwór w Żelazowej Woli, pierwotnie będący oficyną dworską thumb|Dworek Wincentego Pola w Lublinie thumb|Dworek Wincentego Pola w Lublinie – wnętrze thumb|Zrekonstruowany dwór Mickiewiczów w Nowogródku thumb|Dwór w Winnej Górze thumb|Modrzewiowy dwór w Szteklinie thumb|Dwór w Koszutach thumb|Dwór w Bebrene thumb|Dwór Marii Konopnickiej w Żarnowcu

Polski dwór szlachecki – dom mieszkalny szlachty polskiej. Forma wykształcona w architekturze polskiej okresu renesansu, przetrwała do lat 20 XX wieku. Polskie dwory szlacheckie znajdują się głównie na obszarze dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie zaś na obszarach sześciu państw, tj. w Polsce, na Litwie, na Łotwie, na Białorusi, na Ukrainie oraz w zachodniej Rosji. Na obszarze współczesnej Polski przetrwało tylko 2,8 tys. dworów (z 12 tys. na tym samym obszarze przed II wojną światową), z czego 2 tys. jest w ruinie. Z 4 tys. dworów na ziemiach wschodnich utraconych przez Polskę w 1945 roku przetrwało około 250 i kilkadziesiąt na wschód od granicy ryskiej. W obu przypadkach większość z nich znajduje się w ruinieZob.: Film dokumentalny „Jam dwór Polski” Włodzimierza Szpaka (1990)..

Dzieje W odrodzonej Rzeczypospolitej posiadanie dworu było symbolem prestiżu i przynależności do ludzi zamożnych. W latach 20 XX w. panowała moda na tzw. styl dworkowy, który traktowany był jako emanacja polskości. W stylu dworkowym budowano wille miejskie (np. kolonia oficerska na Żoliborzu, willa Piłsudskiego Milusin w Sulejówku), ale również domy osadników wojskowych na Kresach Wschodnich, stanice Korpusu Ochrony Pogranicza, a nawet dworce kolejowe (dawny, nieistniejący dworzec PKP w Gdyni). W latach 30 XX w. w polskiej architekturze nastąpił powrót do trendów międzynarodowych, czyli modernizmu i funkcjonalizmu. Przed wybuchem II wojny światowej istniało na terenie Rzeczypospolitej około 16 tys. dworów poszlacheckich, z czego – 4 tys. na Kresach Wschodnich.

17 września 1939 roku w wyniku agresji sowieckiej na Rzeczpospolitą na obszarze okupowanym przez ZSRR zagładzie uległo ziemiaństwo jako klasa społeczna. Właściciele majątków byli aresztowani przez funkcjonariuszy NKWD, a następnie mordowani bądź zsyłani na Syberię i do Kazachstanu. Dwory – za wiedzą i zachętą władz sowieckich – zostały ograbione przez okoliczną ludność białoruską lub ukraińską, a następnie podpalone. Podobny proces miał miejsce w okupowanej przez sowietów Litwie (gdzie w zdecydowanej większości właścicielami dworów byli Polacy) oraz na Łotwie, w tzw. Polskich Inflantach, gdzie większość dworów również była w rękach polskiej szlachty, wywodzącej się ze spolonizowanych Niemców bałtyckich.

Pod okupacją niemiecką sytuacja wyglądała dwojako; na terenach wcielonych do Rzeszy właścicieli dworów wywłaszczono, a majątki oddano w ręce Niemców. Na terenie Generalnego Gubernatorstwo prawa własności były w zasadzie szanowane, chyba że udowodniono właścicielom ziemskim współpracę z podziemiem.

W 1944 roku po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej w granice Polski pepeerowcy - komuniści traktowali właścicieli dworów jako wrogów klasowych. Aby zlikwidować ziemiaństwo jako klasę społeczną komunistyczny PKWN wydał tzw. dekret o reformie rolnej. Na jego mocy m.in. ziemia przylegająca do dworów została zabrana bez odszkodowania i sprzedana małorolnym bądź bezrolnym chłopom lub znacjonalizowana. Same dwory zostały upaństwowione. Wywłaszczeni właściciele do połowy lat 60 XX wieku mieli zakaz stałego przebywania w powiecie, gdzie znajdowały się ich dawne majątki. Znacjonalizowane dwory użytkowano w różny sposób przez instytucje, najczęściej jednak oddawane były w gestię lokalnego PGR. Dwory nieremontowane przez wiele lat powoli popadały w ruinę. Znikanie dworów z krajobrazu polskiej wsi, w wielu przypadkach obiektów zabytkowych, komunistyczne władze traktowały z obojętnością, traktując je jako niechciany, materialny symbol dawnej Polski.

Od 1990 roku w następstwie wprowadzenia Planu Leszka Balcerowicza (Planu Liptona i Sachsa) PGR uległy likwidacji. Ich majątek przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Obiekty – w tym dwory – stały puste i w wielu przypadkach zostały zdewastowane. Nieliczne znalazły nowych właścicieli, w wyjątkowych przypadkach zostały odkupione przez potomków dawnych ziemian, bądź też przez nich odzyskane, ale tylko wtedy, kiedy nie podlegały one nacjonalizacji w myśl dekretu komunistycznego PKWN, a mimo to zostały im zabrane. W takich przypadkach stosowne decyzje podejmuje wojewoda, jako organ administracji rządowej w terenie.

Restytucji mienia (czyli tzw. reprywatyzacji) nigdy nie wykonano, gdyż nie było i nie ma odpowiedniej ustawy (w 2001 roku ustawę reprywatyzacyjną uchwaliły Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i Senat Rzeczypospolitej Polskiej, ale zawetował Prezydent Polski Aleksander Kwaśniewski).

Polska pozostaje jedynym państwem w całym dawnym bloku sowieckim (stan na dzień: 05.04.2018), gdzie państwo nie oddało w sposób kompleksowy majątków osób prywatnych, skonfiskowanych w Polsce Ludowej.

Architektura dworów Dwór obejmował budynek mieszkalny właściciela oraz zabudowania gospodarcze. W XVII wieku wyodrębniono dwór z całego kompleksu budynków – stał się samodzielnym oddzielonym budynkiem mieszkalnym. Po potopie szwedzkim wykształcił się dwór jako parterowy budynek, posiadający plan symetryczny i osiowy – osie zaakcentowane poprzez ganki lub ryzality. Od początku XVI wieku zaczęto stosować dwutraktowy układ pomieszczeń, szeroko rozpowszechniony w czasach późniejszych. W końcu XVI wieku na osi fasady rozpoczęto wznoszenie ozdobnych wieżyczek, mających podnosić funkcje reprezentacyjne budowli. W klasycyzmie para kolumn zastąpiła wejściowy ganek z portykiem z tympanonem, które stały się odtąd wyróżnikiem architektury dworu na tle innych budynków wiejskich. Wewnątrz dworu znajdowało się wiele pokoi – sień, izba stołowa – jadalnia, pokoje gościnne, sypialnie, spiżarnia, a często także prywatna kaplica ze świętymi obrazami.

Dwory budowano początkowo z drewna modrzewiowego na podmurówkach kamiennych lub z cegły i kryto gontem. Często sytuowane na wzniesieniach, w otoczeniu starych drzew. Do dworu w okresie renesansu wchodziło się zazwyczaj z ganków krytych daszkiem opartym na słupach, a prostokątna bryła miała dobudowane alkierze. Południowa fasada dworu zawsze zorientowana była na godzinę 11:00, tak aby słońce oświetlało wszystkie ściany domu, w okresie od kwietnia do września. W okresie baroku zaczęto stosować łamany dach zwany polskim, a także dach mansardowy. Alkierze zastąpiono ryzalitami. W XVIII w. początkowo w zachodniej części Rzeczypospolitej normą stały się dwory murowane, budowane niemal wyłącznie z cegły, tynkowane i bielone, pokryte czerwoną dachówką. W XIX na całym obszarze dawnej Rzeczypospolitej budowano już dwory przeważnie murowane.

Budynki dworskie W skład zespołów dworskich mogło wchodzić wiele budynków i innych obiektów o różnorodnym przeznaczeniu. Ich liczba oraz rodzaj zmieniały się na przestrzeni lat razem z funkcjami jakie pełnił dwór. Najbardziej znaczące to: brama wraz z ogrodzeniem czworak folwark figura świętych gołębnik kaplica grobowa lub mszalna lamus obora oficyna oranżeria altana lub pawilon ogrodowy piwnica pralnia sad spichlerz stajnia

stodoła

studnia rządcówka wały ziemne wiadukt Dodatkowymi elementami zespołów dworskich były parki lub też zespoły zieleni i stawy z wyspą. Oprócz funkcji czysto ozdobnych czy rekreacyjnych, zakładano w nich także warzywniki.

Wyposażenie wnętrz Podstawowymi sprzętami były ławy obiegające jadalnię, stoły (często malowane na zielono), zydle (stołki) – wykonywane z drewna lipowego. Wyposażenie stanowiły też: kredens, almaria (szafa), sepet (skrzynia), kantor (sekretarz), apteczka. Meble często były intarsjowane lub inkrustowane, bogato rzeźbione, malowane i okuwane. Zamożniejsza szlachta sprowadzała rzeźbione meble z Gdańska oraz krzesła wyścielane miękką materią. Ściany chętnie ozdabiano kobiercami (z Imperium Osmańskiego lub Persji misternie tkanymi dywanami), makatami, kołtrynami, a także malowano w kwiatony, drzewa, umieszczano alegorie historyczno-moralne. Wieszano też rodowe herby i portrety przodków, zwierciadła, bogato zdobioną broń, trofea myśliwskie, czyli poroża zabitych jeleni i wypchane łby dzików. Podłogi wykonywano z tarcic sosnowych lub dębowych.

Pierwsze parkiety pojawiają się za Sasów. Stropy były belkowe nie zakrywane ze zdobionym siestrzanem ze zwieszonymi ze środka meluzynami z poroży jelenia lub mosiężnymi koronami. Do wyposażenia domów należały także piece budowane z cegły, kamienia, alabastru, polewanych i malowanych kafli. Okna szklone były jedynie w zamożnych domach tak zwanym szkłem weneckim, w pozostałych dworach były to małe okrągłe szybki oprawiane ołowiem lub woskowana błona pergaminowa, a czasem nawet papier.

Dwory w sztuce Literatura Jan Chryzostom Pasek, Jan Kochanowski, Mikołaj Rej, Adam Mickiewicz, Maria Rodziewiczówna, Kornel Makuszyński, Witold Gombrowicz, Zbigniew Nienacki w swojej twórczości opisywali życie w polskich dworach.

Malarstwo Bronisława Rychter-Janowska, Jadwiga Tetmajer-Naimska, , Mieczysław Korwin Piotrowski, Jan Skotnicki, Stefan Sonnewend i Michał Gorstkin-Wywiórski malowali dwory, kolekcja ich obrazów znajduje się w Muzeum Okręgowym w Lesznie.

Architektura Do ciekawych elementów architektonicznych, których użycie można zobaczyć w budynkach dworskich należą: alkierz attyka ganek kolumny portyku podmurówka portal przyziemia ryzalit sgraffito wykusz

Zobacz też

dwór obronny dwór na kopcu

Przypisy Atak czerni na dwór w mistrzowski sposób opisał Włodzimierz Odojewski w książce Zasypie wszystko, zawieje...

Muzeum Okręgowe w Lesznie – Instytucja Kultury Województwa Wielkopolskiego. Prof. Mieczysław Ryba, Wyrzuceni z gniazda, w: Nasz Dziennik z 9 września 2014.

Bibliografia Romuald Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach. Legnica: Stowarzyszenie „Wspólnota Akademicka”, 2008, . Maria Leśniakowska – Dwór – w stronę utopii retrospektywnej, w: Miesięcznik ZNAK, Rok XXXIX, Listopad-Grudzień 1987(390-391), s. 101–114. Jan K. Ostrowski, Zofia Lewicka-Depta, Dwór polski w starej fotografii, Wydawnictwo BoSz, Warszawa 2009, . Dwory magnackie w XVIII wieku: rola i znaczenie kulturowe / pod red. Teresy Kostkiewiczowej, Agaty Roćko. – Warszawa: DIG, 2005. – 391, s.: il. Sylwester Polakowski, Pozostałości założeń dworskich wojewódzctwa Podkarpackiego, wyd. LYGIAN, Krosno 2012, .

Linki zewnętrzne Dwór ziemiański na przełomie XIX i XX wieku Strona miłośników dworów Dwory i rezydencje szlacheckie Nasze dwory wiejskie, Modrzewiowy Dwór w Szteklinie

Kategoria:Historia szlachty w Polsce