Stanisław Stadnicki zwany Diabłem, również Diabłem Łańcuckim, herbu Szreniawa bez Krzyża (ur. ok. 1551 w Nowym Żmigrodzie lub Dubiecku, zm. 14 sierpnia 1610 w Tarnawie) – starosta zygwulski w latach 1599–1608Kazimierz Przyboś. Reprezentacja sejmowa ziemi przemyskiej w latach 1573–1695, w: Rocznik Przemyski Tom 34 (1998), Nr 4, s. 32..

Życiorys Był synem Stanisława Mateusza i Barbary ze Zborowskich. Jego bratem był Marcin Stadnicki h. Szreniawa (ok. 1552–1628) kasztelan sanocki, ochmistrz dworu carowej Maryny Mniszchówny.

Ożeniony z Anną Ziemięcką (z Ziemięcic k. Gliwic), miał z nią trzech synów: Władysława (zabitego w Krzemienicy w 1610 r.), Zygmunta i Stanisława, oraz jedną córkę – Felicjanę. Rodzina Stadnickich była wyznania ewangelicko-reformowanego (kalwińskiego) i utrzymywała w Łańcucie zbór.

Nauki pobierał w Dubiecku, następnie w Heidelbergu w 1566 rokuPosłowie ziemscy koronni 1493–1600, pod red. Ireny Kaniewskiej, Warszawa 2013, s. 336..

Został zapamiętany jako awanturnik i sławny warchoł, nazwany „Diabłem Łańcuckim”. Początkowo zasłużył się dla Korony, jako rotmistrz biorąc udział w wyprawie Stefana Batorego na Gdańsk i Moskwę. Urażony, że jego wyczyny nie zostały docenione, wyjechał na Węgry, gdzie w wojsku cesarza Rudolfa II walczył przeciw Turkom. Później popierał arcyksięcia Maksymiliana w staraniach o koronę polską i przez jakiś czas przebywał na Śląsku, gdzie poznał przyszłą żonę Annę Ziemięcką przebywając u jej ojca. Brał udział po stronie austriackiej w oblężeniu zamku Olsztyn koło Częstochowy, gdzie przeszedł do historii jako antybohater.

W roku 1586 przejął za długi od Anny Sienińskiej miasto Łańcut. W czasie elekcji 1587 roku głosował z województwa krakowskiego na Maksymiliana HabsburgaAnna Pieńkowska, Zjazdy i sejmy z okresu bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego, Pułtusk 2010, s. 367..

Poseł na sejm 1590/1591 roku z ziemi sanockiejPosłowie ziemscy koronni 1493–1600, pod red. Ireny Kaniewskiej, Warszawa 2013, s. 336., poseł na sejm inkwizycyjny 1592 roku, sejm 1593 roku, sejm 1597 roku, sejm 1601 roku, sejm 1603 roku, sejm 1605 roku, sejm 1606 roku z ziemi przemyskiej, poseł na sejm 1590 roku z ziemi sanockiej.

Jako ewangelik i deputat na Trybunał Główny Koronny w Lublinie był wybrany prowizorem przez protestancko-prawosławną konfederację wileńską w 1599 roku1599 г. – Акт конфедерации, заключенной в Вильно, шляхетством Речи Посполитой православного и протестантского исповеданий для взаимной защиты от гонений со стороны католического духовенства, s. 4.. Był przeciwnikiem Jana Zamoyskiego. W roku 1600 był posłem na sejmAndrzej Radman, Marek Ferenc, Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego – 21 marca 1600 r., w: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. MCCLXVII – 2004, Prace Historyczne, z. 131, s. 98.. W czerwcu 1606 roku uczestniczył w zjeździe pod LublinemAlexander Rembowski, Rokosz Zebrzydowskiego: materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem, Warszawa 1893, s. 195.. W latach 1606–1607 był jednym z przywódców rokoszu Zebrzydowskiego (wziął udział jako jeden z dowódców w bitwie pod Guzowem, która miała miejsce 5 lipca 1607 roku). Później jednak niespodziewanie „zmienił front” i uszedł ze swoim wojskiem.

Toczył prywatną wojnę ze starostą Leżajska Łukaszem Opalińskim. Opaliński zdobył jego rezydencję w Łańcucie wraz z miastem w roku 1608. Stadnicki jednak w odwecie zdobył rezydencję Opalińskiego wraz z miastem Leżajsk. Ostatecznie pod Tarnawą, gdzie zgromadzono 6000 ludzi, 14 sierpnia 1610 roku przegrał z Opalińskim. Zginął w odwrocie po bitwie, a wraz z nim około pół tysiąca jego żołnierzy. Ukrył się w lesie, ale gdy nieostrożnie wychylił się zza kłód drewna został dostrzeżony przez Kozaków. Stadnickiego dobił Tatar Persa. Po śmierci na jego ciele naliczono 10 ran od ciosów i pchnięć. Opaliński żałował, że Stadnickiego nie wzięto żywcem, wynagrodził jednak Persę, który na najbliższym sejmie otrzymał nobilitację i nazwisko Macedoński. Legenda głosi, że odrąbaną głowę Stadnickiego przywiózł do Lublina jeden z zalotników pięknej panny Reginy Żegocianki, by serce jej zdobyć i obnosił ją zatkniętą na drzewcu po LublinieZbigniew Włodzimierz Fronczek, Z toporem przez wieki. Legendy, podania, sensacje Lubelszczyzny i Podlasia, Lublin 2003, s. 14–18..

Stadnicki w sztuce Postać Stadnickiego została umieszczona na obrazie Jana Matejki Kazanie Skargi.

Jest bohaterem powieści Diabeł Łańcucki Jacka Komudy (2007), Pod czarcim kopytem Kazimierza Korkozowicza (1983), a także dramatu Smocze gniazdo Adolfa Nowaczyńskiego (1905) oraz Starosta zygwulski Adama Krechowieckiego (1887). Jest także bohaterem jednej z nowel (Z Diabłem sprawa) w Przypadkach starościca Wolskiego Józefa Hena, sfilmowanej w serialu Rycerze i rabusie. Wspomniany jest w powieściach Rękopis pani Fabulickiej Hanny Januszewskiej (1958) oraz Złota wolność Zofii Kossak-Szczuckiej (1928).

Antybohater w powieściach pisarzy takich jak Aleksander Fredro, Władysław Syrokomla czy Władysław Bełza.

Jest jednym z antagonistów bohatera serii Kacper Ryx, której autorem jest Mariusz Wollny.

Zdaniem Emila Kipy był pierwowzorem barona Derusa z Podróży do Ciemnogrodu Stanisława Kostki Potockiego (1820); tego bohatera Kipa określa w słowach: .

Przypisy

Bibliografia

Stanisław Stadnicki: rkps 1606, wyd. J. Czubek, w; Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego, t. II, Kraków 1918.

Linki zewnętrzne Tygodnik Ilustrowany 1860 Łukasz Opaliński

Kategoria:Członkowie stanu rycerskiego I Rzeczypospolitej Kategoria:Deputaci świeccy Trybunału Głównego Koronnego Kategoria:Elektorzy Maksymiliana III Habsburga Kategoria:Elektorzy władców Polski (województwo krakowskie) Kategoria:Konfederaci sandomierscy (1606) Kategoria:Ludzie związani z Uniwersytetem w Heidelbergu Kategoria:Polacy – wojskowi armii austriackiej (Święte Cesarstwo Rzymskie) Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1590/1591 Kategoria:Posłowie na sejm inkwizycyjny 1592 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1593 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1597 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1600 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1601 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1603 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1605 Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1606 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (ziemia przemyska) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (ziemia sanocka) Kategoria:Rotmistrzowie królewscy Kategoria:Starostowie zygwulscy Stanisław Diabeł Stadnicki Kategoria:Sygnatariusze konfederacji wileńskiej 1599 Kategoria:Szlachta kalwińska w Polsce (I Rzeczpospolita) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-rosyjskiej 1577–1582 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy zjazdu pod Lublinem 1606 Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Zmarli w 1610