Reguły kolizyjne – reguły służące rozstrzyganiu kolizji między normami prawnymi, gdy normy odnoszące się do tego samego przypadku nie mogą być jednocześnie zrealizowane albo gdy system prawny przyznaje jednej z nich pierwszeństwo przed drugą.
Reguły kolizyjne nie są jednolicie ujmowane w teorii prawa. Mogą być traktowane jako dyrektywy rozstrzygania konfliktów norm, jako element szerszych reguł egzegezy albo – w niektórych ujęciach – jako reguły prowadzące do utraty obowiązywania jednej z kolidujących norm. Nie każda reguła kolizyjna musi jednak powodować derogację normy: niekiedy skutkiem jest jedynie pierwszeństwo zastosowania jednej normy w określonym zakresie.
W normatywnej koncepcji źródeł prawa Zygmunta Ziembińskiego reguły kolizyjne zaliczane są – obok reguł interpretacyjnych i inferencyjnych – do reguł egzegezy, współwyznaczających, jakie normy należy uznawać za związane z określonymi faktami prawotwórczymi.
Kolizja norm Reguły kolizyjne znajdują zastosowanie dopiero po ustaleniu treści norm prawnych pozostających w konflikcie. Przedmiotem kolizji są zatem normy prawne, a nie same jednostki tekstu prawnego.
W praktyce o kolizji mówi się wtedy, gdy normy odnoszące się do tego samego lub częściowo pokrywającego się zakresu sytuacji wyznaczają zachowania, których nie można jednocześnie zrealizować, albo gdy różne normy konkurują o zastosowanie do tego samego przypadku.
Nie każda różnica między przepisami oznacza kolizję norm. W szczególności należy odróżnić: niejednoznaczność albo niejasność przepisu prawnego, rozstrzyganą w procesie wykładni; pozorną kolizję, która znika po prawidłowym zrekonstruowaniu zakresów zastosowania i normowania norm; rzeczywistą kolizję norm, wymagającą zastosowania odpowiedniej reguły kolizyjnej.
Kolizja norm jest pojęciem szerszym niż sprzeczność logiczna. Normy mogą pozostawać w konflikcie także wtedy, gdy ich jednoczesne zrealizowanie jest praktycznie niemożliwe, choć nie są formalnymi negacjami tego samego nakazu.
Reguły kolizyjne a wykładnia prawa W części literatury reguły kolizyjne, razem z dyrektywami wykładni oraz regułami inferencyjnymi, zalicza się do wykładni prawa w szerokim znaczeniu albo do szerszego zespołu reguł egzegezy.
Niekiedy eliminowanie kolizji nazywa się także wykładnią uchylającą (interpretatio derogans). Terminologia ta zależy jednak od przyjętej koncepcji wykładni. W ujęciu, w którym wykładnia w ścisłym znaczeniu polega na rekonstruowaniu norm z tekstu prawnego, stosowanie reguł kolizyjnych stanowi operację odrębną od samego ustalania znaczenia przepisów.
Reguły kolizyjne pierwszego stopnia Do najczęściej wskazywanych reguł kolizyjnych pierwszego stopnia należą reguły hierarchiczna, chronologiczna i szczególności.
Lex superior derogat legi inferiori Reguła lex superior derogat legi inferiori przyznaje pierwszeństwo normie wyższego rzędu przed normą niższego rzędu pozostającą z nią w kolizji.
Kryterium stanowi miejsce norm w hierarchicznej strukturze systemu prawa. Hierarchiczna relacja między normami jest zazwyczaj związana z pozycją aktów normatywnych, z których normy są rekonstruowane, oraz z relacjami kompetencyjnymi między prawodawcami.
Formuła derogat nie oznacza jednak, że w każdym systemie prawnym norma niższa automatycznie i natychmiast traci obowiązywanie wskutek samej niezgodności z normą wyższą. Skutek może zależeć od przyjętego modelu kontroli hierarchicznej zgodności prawa. Może polegać m.in. na: odmowie zastosowania normy niższej; stwierdzeniu jej nieważności; utracie mocy obowiązującej na skutek orzeczenia uprawnionego organu; obowiązku takiej interpretacji normy niższej, która pozwala uniknąć kolizji.
Zagadnienie to ma szczególne znaczenie w systemach wyposażonych w scentralizowaną kontrolę konstytucyjności prawa.
Lex posterior derogat legi priori Reguła lex posterior derogat legi priori przyznaje – co do zasady – pierwszeństwo normie późniejszej przed wcześniejszą, jeżeli obie normy mają porównywalną pozycję hierarchiczną i regulują ten sam zakres spraw.
Reguła chronologiczna opiera się na założeniu, że późniejsza decyzja prawodawcy powinna mieć pierwszeństwo przed wcześniejszą w zakresie, w którym obie regulacje są ze sobą niezgodne.
Nie stosuje się jej jednak mechanicznie. W szczególności norma późniejsza niższego rzędu nie uzyskuje przez samą późniejszą datę pierwszeństwa przed normą wcześniejszą wyższego rzędu.
Lex specialis derogat legi generali Reguła lex specialis derogat legi generali przyznaje pierwszeństwo normie szczególnej przed normą ogólniejszą w zakresie objętym regulacją szczególną.
Norma szczególna reguluje węższą klasę przypadków należących zarazem do zakresu normy ogólnej i wprowadza dla tej klasy rozwiązanie odmienne.
W odniesieniu do tej reguły słowo derogat ma szczególnie umowny charakter. Zastosowanie lex specialis zazwyczaj nie prowadzi do całkowitej utraty obowiązywania normy ogólnej. Norma ogólna pozostaje obowiązująca dla przypadków nieobjętych regulacją szczególną, a często również nadal stanowi element systemu w czasie obowiązywania normy szczególnej.
Z tego względu lex specialis bywa ujmowana raczej jako reguła pierwszeństwa zastosowania niż jako reguła derogacyjna w ścisłym znaczeniu.
Reguły kolizyjne drugiego stopnia Może dojść do sytuacji, w której zastosowanie różnych reguł pierwszego stopnia prowadzi do odmiennych rezultatów. Wówczas mówi się o kolizji reguł kolizyjnych i stosuje reguły drugiego stopnia, nazywane także metaregułami kolizyjnymi.
Nie tworzą one jednego, całkowicie bezspornego i uniwersalnego systemu. Ich treść i zakres stosowania zależą od przyjętej kultury prawnej oraz od charakteru kolidujących norm.
Hierarchiczność a chronologia W razie konfliktu kryterium hierarchicznego i chronologicznego pierwszeństwo ma co do zasady kryterium hierarchiczne:
lex superior priori derogat legi posteriori inferiori.
Norma późniejsza niższego rzędu nie może na podstawie samego następstwa czasowego wyeliminować normy wcześniejszej wyższego rzędu.
Szczególność a chronologia Typową metaregułę wyraża formuła:
lex posterior generalis non derogat legi priori speciali
albo równoważnie:
lex prior specialis derogat legi posteriori generali.
Oznacza ona, że późniejsza norma ogólna co do zasady nie eliminuje wcześniejszej normy szczególnej tylko dlatego, że została ustanowiona później.
Reguła ta nie ma jednak charakteru absolutnego. Jeżeli z treści późniejszej regulacji lub innych relewantnych przesłanek wynika zamiar objęcia nią również materii wcześniej unormowanej szczególnie, relacja między normami wymaga dalszej analizy.
Hierarchiczność a szczególność Jeżeli norma niższego rzędu jest bardziej szczegółowa, a norma wyższego rzędu bardziej ogólna, sama szczególność normy niższej nie pozwala jej uchylić normy wyższej.
W razie rzeczywistej, nieredukowalnej kolizji kryterium hierarchiczne ma co do zasady pierwszeństwo. Norma wyższego rzędu może jednak sama dopuszczać wyjątki ustanawiane w aktach niższego rzędu, dlatego przed stwierdzeniem kolizji należy ustalić zakres udzielonej kompetencji i treść obu norm.
Nie ma zatem podstaw do formułowania ogólnej zasady, że w praktyce orzeczniczej lex specialis zawsze ma pierwszeństwo przed lex superior.
Skutek zastosowania reguły kolizyjnej Jednym z najważniejszych problemów teorii reguł kolizyjnych jest odpowiedź na pytanie, co dzieje się z normą, której nie przyznano pierwszeństwa.
Możliwe są co najmniej trzy modele: norma traci obowiązywanie – skutek derogacyjny; norma nadal obowiązuje, ale nie znajduje zastosowania w określonej klasie przypadków; norma pozostaje w systemie, lecz kompetentny organ ma obowiązek odmówić jej zastosowania w konkretnym przypadku.
Rozróżnienie to jest szczególnie istotne przy porównywaniu trzech klasycznych reguł. Lex posterior może prowadzić do derogacji normy wcześniejszej; lex specialis najczęściej jedynie ogranicza jej zastosowanie; skutki lex superior zależą natomiast od konstrukcji hierarchiczności i kontroli norm w danym systemie.
Dlatego określenia „uchyla”, „pozbawia mocy obowiązującej” i „ma pierwszeństwo zastosowania” nie powinny być używane zamiennie.
Status reguł kolizyjnych Reguły kolizyjne mogą mieć różny status w systemie prawnym.
Mogą być: wyraźnie wysłowione w przepisach prawnych; rekonstruowane z zasad i struktury danego systemu prawa; utrwalone w praktyce orzeczniczej; przyjmowane jako dyrektywy kultury prawnej i prawniczej.
Nie wszystkie reguły kolizyjne mają więc taki sam sposób uzasadnienia. W konkretnym systemie należy ustalić zarówno treść danej reguły, jak i podstawę jej obowiązywania albo respektowania przez organy stosujące prawo.
Reguły kolizyjne w normatywnej koncepcji źródeł prawa W rozwiniętej normatywnej koncepcji źródeł prawa Zygmunta Ziembińskiego ustalenie, że dana norma należy do systemu prawnego, nie kończy się na wskazaniu faktu prawotwórczego i zrekonstruowaniu tekstu.
Koncepcja obejmuje również reguły egzegezy, na które składają się: reguły interpretacyjne; reguły inferencyjne; reguły kolizyjne.
Reguły kolizyjne służą w tym ujęciu do rozstrzygnięcia, którą z konkurujących norm należy uznać za właściwą dla określonego przypadku albo jakie konsekwencje dla obowiązywania norm należy wiązać z ich konfliktem.
Takie umiejscowienie reguł kolizyjnych odróżnia je zarówno od reguł walidacyjnych, które dotyczą kwalifikacji faktów prawotwórczych i podstaw obowiązywania norm, jak i od reguł interpretacyjnych służących rekonstruowaniu treści norm z tekstu prawnego.
Zobacz też wykładnia prawa
wnioskowania prawnicze
derogacja
norma prawna
system prawny
lex superior derogat legi inferiori
lex specialis derogat legi generali
lex posterior derogat legi priori
lex posterior generalis non derogat legi priori speciali
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Wykładnia prawa