Jaworów (ukr. Яворів, Jaworiw) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, na zachód od Lwowa, na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, nad rzeką Szkło (dopływ Sanu), siedziba administracyjna rejonu jaworowskiego. 12 946 mieszkańców (2020), dla porównania w 2001 było ich 13 285.
Znajduje tu się stacja kolejowa Jaworów, położona na linii Zatoka – Jaworów.
Historia thumb|Cerkiew św. Jura thumb|Kościół pw. Świętych Piotra i Pawła thumb|200px|Nagrobek Emila Schutta (Buczacz)
Pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1436Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. – Lwów, 1870. – T. 2 / [oprac. O. Pietruski, X. Liske]. – S. 151–154. – Nr. 85.. Wzmianki z lat 1376Webersfeld E. Jaworów (monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna). – Lwów, 1909. – S. 2. i 1408Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 168. są błędne (dokument 1376 nie wymienia JaworowaAkta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. – Lwów, 1875. – T. 5 / [oprac. O. Pietruski, X. Liske]. – S. 13–14. – Nr. 11.; dokument 1408 jest błędnie datowany – został on wystawiony 1478 lub w 1488 r.Смерека Б. Документ з ранньої історії міста Яворів 14?8 року // Zaporizhzhia Historical Review. – Запоріжжя, 2019. – Вип. 1 (52). – С. 11). Miasto królewskie położone było w XVI wieku w województwie ruskim. W 1569 roku Jaworów otrzymał prawa magdeburskie od króla Zygmunta II Augusta. Znajdował się tu zamek wybudowany w XIV wieku. W tej rezydencji król Jan III Sobieski w 1683 roku otrzymał gratulacje od papieża Innocentego XI po zwycięstwie nad Turkami pod Wiedniem. Resztki zamku Sobieskiego służyły w okresie zaborów za areszt.
W Jaworowie w roku 1619 wydrukowana została sztuka dramatyczna Jakuba Gawatha pt. Tragaedia, albo Wizerunk śmierci przeświątego Jana Chrzciciela, przesłańca Bożego.
W ciągu XVIII w. Jaworów stał się sporym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym (obuwniczym) na szlaku Lwów – Jarosław. W okresie zaborów był miastem powiatowym w austriackiej prowincji Galicja. Od 1782 roku należał do cyrkułu przemyskiego. Z końcem XVIII w. notował Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi": Miasto przedtym wielkimi stawami i bogatym probostwem sławne, teraz ozdobnym browarem i olendernią, w której sery szwajcarskie robią, zdobi się. (...) Rzemieślników: stolarzy, tokarzy, snycerzy i gancarzów nieprzejrzana moc jest, gdyż przedmieścia więcej mili rozciągają sięEwaryst Andrzej Kuropatnicki: "Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi", Przemyśl 1786, s. 36.
W 1908 założono gimnazjum w Jaworowie. W 1914 roku miasto liczyło 10 500 mieszkańców (w tym 1500 Polaków, 2700 Żydów, ). W okresie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Ukraińcy zamordowali w Jaworowie 17 Polaków, po wcześniejszych torturach i próbie wymuszenia na nich przyznania się do rzekomego spisku wobec nowej władzy ukraińskiejFlorentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1949, Siedlce 1998, s. 198. 4 czerwca 1922 roku w ramach pierwszego wystąpienia UWO zdetonowano bombę pod koszarami Policji PaństwowejLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922–1939, Kraków 2009, , s. 162.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Jaworowie mieściła się polska Państwowa Szkoła Przemysłu Drzewnego. W 1926 roku w Jaworowie została zorganizowana Szkoła Podoficerów Zawodowych Kawalerii, której pierwszym komendantem został major Tadeusz Komorowski, późniejszy generał dywizji, komendant główny Armii Krajowej i Naczelny Wódz. W drugiej połowie lat 30. XX wieku do Jaworowa została przeniesiona ze Lwowa Kadra 6 Dywizjonu Taborów.
Do września 1939 roku miasto powiatowe w województwie lwowskim.
25 czerwca 1941 roku zdobyty przez WehrmachtХолокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s.1127-1128. Po zajęciu miasta przez Niemców Ukraińcy dokonali pod koniec czerwca 1941 roku pogromu Żydów. Ukraińska milicja wraz z hitlerowcami zniszczyła synagogę, bito i zabijano Żydów. Działacze OUN-B ogłosili deklarację odnowienia państwa ukraińskiego. Także w tym czasie (względnie w lipcu 1941) Policja Bezpieczeństwa rozstrzelała 15 Żydów wskazanych przez Ukraińców; miał być to odwet za zabójstwa na miejscowych. Podczas okupacji Niemcy dokonali zagłady ludności żydowskiej Jaworowa. Największa akcja eksterminacyjna w 1942 roku miała miejsce w listopadzie – Gestapo wywiozło 1,3 tys. osób do obozu śmierci w Bełżcu a na miejscu zostało zabitych 400-500 osób. Po tej akcji utworzono w Jaworowie tzw. getto wtórne, do którego zwieziono Żydów z okolicznych miejscowości, łącznie około 6-7 tys. osób. Z powodu fatalnych warunków panujących w getcie zimą 1942-43 roku zmarła niemal połowa jego więźniów. Tych, którzy przeżyli zimę, gestapo rozstrzelało w kwietniu 1943 roku w lesie w Porudnie, jedynie 200 osób przeniesiono do obozu janowskiego. Po wojnie za pomoc Żydom Instytut Jad Waszem uhonorował tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata następujących polskich mieszkańców Jaworowa: Maria Burdowa oraz Józef, Anna, Emil i Ferdynand Róziewiczowie.
Pod okupacją niemiecką w Polsce siedziba gminy JaworówAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.
Podczas czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej Jaworów był miejscem do którego ściągali polscy uchodźcy w okolicznych miejscowościLucyna Kulińska, Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943-1947. Tom I. Kraków 2002, , s. 236 i skąd później ewakuowali się dalej na zachódPolska i Ukraina w latach trzydziestych–czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych. Tom 4. Część druga, Warszawa-Kijów 2005, s. 1061. Tych, którzy zostali, w większości ekspatriowano w 1945 roku.
Silnie zbombardowanyStepan Makarczuk, Straty ludności w Galicji Wschodniej w latach II wojny światowej (1939–1945), Polska-Ukraina: trudne pytania, tom 6, Warszawa 2000, s. 244, 24 lipca 1944 roku Jaworów został zajęty przez Armię Czerwoną. 16 sierpnia 1945 na mocy traktatu granicznego pomiędzy Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej a rządem ZSRR włączony do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w składzie ZSRR.
27 maja 1947 roku ukraińskie podziemie wysadziło w powietrze pomnik Lenina.
W latach 60-90. XX wieku pod Jaworowem eksploatowano bogate złoża siarki (Jaworowskie Zagłębie Siarkowe). Po upadłym kombinacie pozostały wyrobiska i zdegradowane tereny pomiędzy Jaworowem a Nowojaworowskiem.
Od 1991 na terytorium niepodległej Ukrainy.
Rada Miejska Jaworowa w 2011 roku nadała honorowe obywatelstwo miasta Jaworowa Stepanowi Banderze i Romanowi SzuchewyczowiJaworów i Nowojaworowsk honorują Banderę i Szuchewycza.
W Jaworowie działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi LwowskiejTowarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
Zabytki cerkiew pw. św. Jura z przełomu XIX i XX w. cerkiew pw. Narodzenia Bogardzicy (1670) cerkiew pw. Zaśnięcia Bogarodzicy (1670) d. klasztor bazylianek (XIX w), współcześnie szpital. kościół pw. Świętych Piotra i Pawła z XVII w. Podominikański, przebudowany na początku XIX w. W latach 1945–1989 zamknięty, obecnie (2007 r.) odremontowany i czynny. ratusz (XIX w.) synagoga została zniszczona w 1941 r. zamek. Pozostały po nim fortyfikacje ziemne i przebudowany budynek skarbca.
Urodzeni w Jaworowie Władysław Langner – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego II RP, Stepan Łukaszyk – ukraiński urzędnik, doktor nauk ekonomicznych, honorowy obywatel rejonu jaworowskiego. Osyp Makowej (1867-1925) – ukraiński pisarz, pedagog i krytyk literacki Stanisław Nowakowski – polski nauczyciel, harcmistrz, komendant Rzeszowskiej Chorągwi Harcerzy (1944–1947), Przewodniczący Związku Harcerstwa Polskiego (1945), Wawrzyniec Żmurko – polski matematyk i wynalazca, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Politechniki Lwowskiej.
Ludzie związani z Jaworowem
Jan III Sobieski – starosta jaworowski Stanisław Lachowicz – burmistrz Jaworowa Ferdynand Paar – burmistrz Jaworowa Emil Schutt – radca namiestnictwa, emerytowany c.-k. starosta, honorowy obywatel miasta Jan Żółkiewski – starosta jaworowski
Przypisy
Bibliografia Edward Webersfeld – Jaworów : monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna. – Lwów : Nakł. Magistratu M. Jaworowa, druk. Wł. Łozińskiego, 1904, 82 s. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, Warszawa, 1880–1902, ss. 519-27.
Linki zewnętrzne
Historia Żydów w Jaworowie na portalu Wirtualny Sztetl Zamek w Jaworowie Galeria http://www.lubaczow.pl/go.php/pl/miasta_partnerskie/jaworow__ukraina/jaworow_galeria/art1.html|Galeria - galeria zdjęć na stronie partnerskiego miasta Lubaczowa Jaworów. Monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna (1909) w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Miasta w obwodzie lwowskim Kategoria:Rejon jaworowski