Kornikowate, korniki (Scolytinae) – podrodzina chrząszczy z rodziny ryjkowcowatych, wcześniej klasyfikowana jako rodzina Scolytidae, syn. Ipidae.
Występowanie: na całym świecie do granicy zasięgu drzew. Niektóre gatunki mają tendencję do masowego pojawiania się i wyrządzania olbrzymich szkód w drzewostanach.
Opis 180px|thumb|left|Kornik na gałęzi Przedstawiciele rodziny to małe od 0,6 mm do 13 mm owady walcowatego kształtu ciała, koloru brunatnego, szarego lub czarnego. Czułki kończą się zwykle zwartą buławką. Korniki żywią się łykiem i miazgą lub hodowanym przez siebie grzybem. Niektóre odżywiają się tkankami roślin zielnych i nasionami (np. palm, kawy). Inne gatunki rozwijają się na wilczomleczach i kaktusach. Jednak większość korników jest związana z roślinami drzewiastymi. Wbrew utartej opinii nie rozwijają się w przedmiotach wykonanych z drewna np. w meblach (mylone są z kołatkowatymi – Anobiidae).
Część gatunków korników (np. zakorki, cetyńce, ogłodki, korniki, rytowniki, wgryzonie, bruzdkowce) rozwija się w łyku. Zwykle samce drążą w korze lub między korą a drewnem komory godowe. Jeżeli jest to gatunek monogamiczny, od komory godowej odchodzi jeden chodnik macierzysty, drążony przez samicę. W przypadku gatunków poligamicznych, od komory godowej może odchodzić od dwóch do nawet dziesięciu chodników macierzystych. Po obu stronach chodnika macierzystego samica wygryza nyże jajowe, w których składa pojedynczo jaja. Larwy drążą swoje własne chodniki nazywane chodnikami larwalnymi. Chodniki te zakończone są kolebkami poczwarkowymi, które (w zależności od gatunku) mogą być umiejscowione w korze, pomiędzy korą a drewnem lub płytko w drewnie. Gatunki z rodzaju drwalnik, drwalniczek oraz większość korników z rodzaju rozwiertek rozwija się w drewnie. Samice wygryzają chodnik wejściowy i czasami chodniki boczne, gdzie składają jaja. W trakcie drążenia chodników wprowadzają do drewna symbiotyczny grzyb (każdy gatunek chrząszcza wprowadza charakterystyczny dla siebie gatunek grzyba). Larwy drążą krótkie chodniki i odżywiają się strzępkami symbiotycznego grzyba. Po przepoczwarczeniu opuszczają drewno. Samice niektórych gatunków po złożeniu jaj oraz samce odbywają żer regeneracyjny i powtórnie przystępują do rójki, a samice do składania jaj dając początek generacji siostrzanej. Np. kornik drukarz – Ips typographus (L.) odbywa żer regeneracyjny pod korą świerka w żerowisku, cetyniec większy Tomicus piniperda (L.) – w rdzeniu młodych gałązek sosnowych. Młode chrząszcze przed rójką odbywają żer uzupełniający, w trakcie którego rozwijają się ostatecznie narządy rozrodcze. I tak np. ogłodek wiązowiec – Scolytus scolytus (Fabr.) ogryza korę na pędach wiązów.
Znaczenie thumb|Pułapka feromonowa na korniki thumb|Hylesinus varius thumb|Scolytus multistriatus Korniki zasiedlają zwykle drzewa osłabione (np. przez zanieczyszczenia powietrza, susze, pożary). I z tego powodu nazywa się je szkodnikami wtórnymi. Niektóre gatunki wyrządzają poważne uszkodzenia drzewostanów. Pospolity w Polsce kornik drukarz, atakuje świerk, rzadko sosnę i modrzew. Kornik sześciozębny i cetyniec większy żerują głównie na sośnie. Jodłowiec krzywozębny rozwija się na jodle. Ogłodek wiązowiec i ogłodek wielorzędowy uszkadzają wiązy i dodatkowo przenoszą groźną chorobę grzybową – grafiozę wiązu (holenderską chorobę wiązów) – Ophistoma ulmi. Leśnicy starają się ograniczyć populacje szkodliwych gatunków przez wyszukiwanie tzw. drzew trocinkowych (zasiedlonych przez chrząszcze), ich ścinkę i wywóz, zanim zdąży wylecieć kolejne pokolenie korników. Liczebność niektórych gatunków (cetyniec większy, kornik drukarz, kornik modrzewiowiec, kornik zrosłozębny rytownik pospolity, drwalnik paskowany) kontroluje się przy pomocy pułapek z syntetycznym feromonem agregacyjnym. W lasach pierwotnych korniki nie wyrządzają szkód i stają się bardzo ważnym elementem łańcucha pokarmowego. W Puszczy Białowieskiej są np. znaczącym składnikiem diety rzadkiego dzięcioła trójpalczastego (Picoides tridactylus). Ich żerowiska penetrowane są przez inne owady, które szukają tam pokarmu np. zoofagi czy saprofagi. W chodnikach korników spotykane są też roztocza i grzyby. Zasiedlając drzewa chore, stare przyczyniają się do ich szybszego zamierania i robią miejsce dla młodego pokolenia jodeł, sosen, świerków. Zmiany klimatu prowadzące do obniżenia wilgotności podłoża mogą osłabić drzewa iglaste czyniąc je wyjątkowo podatnymi osłabiając zdolności regeneracyjne po ataku korników. Problem z kornikami w lasach gospodarczych jest między innymi efektem przekształcenia w przeszłości lasów pierwotnych w monokultury. W takich warunkach często przestają działać mechanizmy kontrolujące liczebność korników i pojawiają się gradacje (masowe pojawy szkodników, w trakcie których dochodzi do uszkodzeń drzew, często na znacznych obszarach). Obecnie leśnicy starają się temu zapobiegać poprzez zwiększanie różnorodności biologicznej w lasach (wprowadzanie roślin nektarodajnych, owocowych, pozostawianie drzew dziuplastych i drewna martwych drzew).
Hylastes – zakorek Hylastes angustatus (Herbst, 1794) Hylastes ater (Paykull, 1800) – zakorek czarny Hylastes attenuatus Erichson, 1836 Hylastes brunneus Erichson, 1836 Hylastes cunicularius Erichson, 1836 – zakorek świerkowiec Hylastes linearis Erichson, 1836 Hylastes opacus Erichson, 1836
Hylurgops – polesiak Hylurgops glabratus (Zetterstedt, 1828) – polesiak górski Hylurgops palliatus (Gyllenhal, 1813) – polesiak obramowany
Hylastinus Hylastinus obscurus (Marsham, 1802)
Hylesinus – jeśniak lub jesionowiec Hylesinus crenatus (Fabricius, 1787) – jeśniak czarny Hylesinus wachtli orni Fuchs, 1906 – jesionowiec rdzawy Hylesinus toranio (D'Anthoine, 1788) Hylesinus varius (Fabricius, 1775) – jesionowiec pstry synonim Lepersinus varius (Fabricius, 1775)
Kissophagus Kissophagus vicinus (Comolli, 1837)
Pteleobius – pstrak Pteleobius kraatzii (Eichhoff, 1864) – pstrak Kraatza Pteleobius vittatus (Fabricius, 1792) – pstrak wiązowiec
Dendroctonus – bielojad Dendroctonus micans (Kugelann, 1794) – bielojad olbrzymi
Hylurgus – drzewisz Hylurgus ligniperda (Fabricius, 1787) – drzewisz owłosiony
Tomicus – cetyniec Tomicus minor (Hartig, 1834) – cetyniec mniejszy Tomicus piniperda (Linnaeus, 1758) – cetyniec większy
Xylechinus – oszczecik Xylechinus pilosus (Ratzeburg, 1837) – oszczecik jasny
Phloeosinus Phloeosinus thujae (Perris, 1855)
Phloeotribus – szczeciniak Phloeotribus rhododactylus (Marsham, 1802) Phloeotribus spinulosus (Rey, 1883) – szczeciniak czarny
Carphoborus – listwiaczek Carphoborus minimus (Fabricius, 1798) – listwiaczek najmniejszy
Polygraphus – czterooczak Polygraphus grandiclava C.G. Thomson, 1886 – czterooczak limbowiec Polygraphus poligraphus (Linnaeus, 1758) – czterooczak świerkowiec Polygraphus punctifrons C.G. Thomson, 1886 – czterooczak leżaninowiec Polygraphus subopacus C.G. Thomson, 1871 – czterooczak mniejszy
Pityophthorus – bruzdkowiec Pityophthorus carniolicus Wichmann, 1910 Pityophthorus cephalonicae Pfeffer, 1940 Pityophthorus exsculptus (Ratzeburg, 1837) Pityophthorus glabratus Eichhoff, 1878 – bruzdkowiec gładki Pityophthorus knoteki Reitter, 1898 Pityophthorus lichtensteinii (Ratzeburg, 1837) – bruzdkowiec Lichtenstejna Pityophthorus micrographus (Linnaeus, 1758) – bruzdkowiec wschodni Pityophthorus morosovi Spessivtsev, 1926 – bruzdkowiec Morozowa Pityophthorus pityographus (Ratzeburg, 1837) – bruzdkowiec zachodni Pityophthorus pubescens (Marsham, 1802) Pityophthorus traegardhi Spessivtsev, 1921 – bruzdkowiec Trägardha
Gnathotrichus Gnathotrichus materiarius (Fitch, 1858)
Cryphalus – wgryzoń Cryphalus asperatus (Gyllenhal, 1813) – wgryzoń świerkowiec synonim Cryphalus abietis (Ratzeburg, 1837) Cryphalus intermedius Ferrari, 1867 – wgryzoń modrzewiowiec Cryphalus piceae (Ratzeburg, 1837) – wgryzoń jodłowiec Cryphalus saltuarius Weise, 1891 – wgryzoń północny
Ernoporicus Ernoporicus caucasicus (Lindemann, 1876) Ernoporicus fagi (Fabricius, 1798)
Ernoporus Ernoporus tiliae (Panzer, 1793)
Trypophloeus Trypophloeus alni (Lindemann, 1875) Trypophloeus binodulus (Ratzeburg, 1837) synonim Trypophloeus asperatus (Gyllenhal, 1813) Trypophloeus granulatus (Ratzeburg, 1837) Trypophloeus rybinskii Reitter, 1895
Crypturgus – skrycik Crypturgus cinereus (Herbst, 1794) – skrycik szary Crypturgus hispidulus C.G. Thomson, 1870 – skrycik owłosiony Crypturgus pusillus (Gyllenhal, 1813) – skrycik najmniejszy Crypturgus subcribrosus Eggers, 1933
Dryocoetes – drzewożerek Dryocoetes alni (Georg, 1856) Dryocoetes autographus (Ratzeburg, 1837) – drzewożerek jednożenny Dryocoetes hectographus Reitter, 1913 – drzewożerek wielożenny Dryocoetes villosus (Fabricius, 1792)
Lymantor Lymantor aceris (Lindemann, 1875) Lymantor coryli (Perris, 1855)
Taphrorychus – roztoczek Taphrorychus bicolor (Herbst, 1794) – roztoczek bukowiec
Thamnurgus Thamnurgus kaltenbachii (Bach, 1849) Thamnurgus varipes Eichhoff, 1878
Xylocleptes Xylocleptes bisipinus (Duftschmid, 1825)
Ips – kornik Ips acuminatus (Gyllenhal, 1827) – kornik ostrozębny Ips amitinus (Eichhoff, 1872) – kornik drukarczyk Ips cembrae (Herr, 1836) – kornik modrzewiowiec Ips duplicatus (C.R. Sahlberg, 1836) – kornik zrosłozębny Ips sexdentatus (Börner, 1776) – kornik sześciozębny Ips typographus (Linnaeus, 1758) – kornik drukarz
Orthotomicus – korniczek Orthotomicus laricis (Fabricius, 1792) – korniczek wielozębny Orthotomicus longicollis (Gyllenhal, 1827) Orthotomicus proximus (Eichhoff, 1868) – korniczek płaskozębny Orthotomicus starki Spessivtsev, 1926 Orthotomicus suturalis (Gyllenhal, 1827) – korniczek ostrozębny
Pityogenes – rytownik Pityogenes bidentatus (Herbst, 1784) – rytownik dwuzębny Pityogenes bistridentatus (Eichhoff, 1878) – rytownik sześciozębny Pityogenes chalcographus (Linnaeus, 1760) – rytownik pospolity Pityogenes irkutensis monacensis Fuchs, 1911 Pityogenes quadridenes (Hartig, 1834) – rytownik czterozębny Pityogenes saalasi Eggers, 1914 – rytownik Saalasa Pityogenes trepanatus (Nördlinger, 1848) – rytownik znaczony
Pityokteines – jodłowiec Pityokteines curvidens (Germar, 1824) – jodłowiec krzywozębny Pityokteines spinidens (Reitter, 1895) – jodłowiec kolcozębny Pityokteines vorontzowi (Jacobson, 1896) – jodłowiec Woroncowa
Scolytus – ogłodek Scolytus carpini (Ratzeburg, 1837) – ogłodek grabowiec Scolytus ensifer Eichhoff, 1881 Scolytus intricatus (Ratzeburg, 1837) – ogłodek dębowiec Scolytus kirschii Skalitzky, 1876 Scolytus laevis Chapuis, 1869 – ogłodek czarny Scolytus mali (Bechstein, 1805) – ogłodek jabłonowiec Scolytus multistriatus (Marsham, 1802) – ogłodek wielorzędowy Scolytus pygmaeus (Fabricius, 1787) – ogłodek karzełek Scolytus ratzeburgii E.W. Janson, 1856 – ogłodek brzozowiec Scolytus rugulosus (P.W.J. Müller, 1818) – ogłodek szorstki Scolytus scolytus (Fabricius, 1775) – ogłodek wiązowiec
Anisandrus – nieparek Anisandrus dispar (Fabricius, 1792) – nieparek pospolity synonim Xyleborus dispar (Fabricius, 1792)
Xyleborinus – drwalniczek Xyleborinus attenuatus (Blandford, 1894) Xyleborinus saxesenii (Ratzeburg, 1837) – drwalniczek Saksesena
Xyleborus – rozwiertek Xyleborus cryptographus (Ratzeburg, 1837) Xyleborus dryographus (Ratzeburg, 1837) – rozwiertek mniejszy Xyleborus eurygraphus (Ratzeburg, 1837) – rozwiertek sosnowiec Xyleborus monographus (Fabricius, 1792) – rozwiertek większy Xyleborus pfeilii (Ratzeburg, 1837) – rozwiertek Pfeila
Xylosandrus Xylosandrus germanus (Blandford, 1894)
Trypodendron – drwalnik Trypodendron domesticum (Linnaeus, 1758) – drwalnik bukowiec Trypodendron laeve Eggers, 1939 Trypodendron lineatum (A.G. Olivier, 1795) – drwalnik paskowany Trypodendron signatum (Fabricius, 1792) – drwalnik znaczony
Zobacz też chrząszcze Polski systematyka chrząszczy feromony
Przypisy
Bibliografia