Starogard Gdański (; do 1950 StarogardZarządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 6 lutego 1950 r. w sprawie zmiany nazw miejscowości. ().) – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu starogardzkiego oraz gminy wiejskiej Starogard Gdański. Miasto leży nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim, należy do nadwiślańsko-pomorskiego regionu Kociewie, jest także jednym z najstarszych miast na Pomorzu.
Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Starogard Gdański liczył 47 037 mieszkańców i był pod względem liczby ludności siódmym miastem w województwie pomorskim, a także 92. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Położenie Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 25,28 km². Miasto stanowi 1,88% powierzchni powiatu.
Według danych z 2002 Starogard Gdański zajmuje obszar o powierzchni 25,27 km², w tym: użytki rolne stanowiące 56% powierzchni oraz użytki leśne stanowiące 9%.
Miasto znajduje się w południowej części w województwa pomorskiego, w północnej części powiatu starogardzkiego. Gmina Starogard Gdański od północy graniczy z gminą Skarszewy, od zachodu z gminą Zblewo, od południa z gminami Lubichowo oraz Bobowo, od strony wschodniej zaś graniczy z powiatem tczewskim.
W latach 1945–1998 (także w latach 1975–1998) miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.
Historia mały|upright|Herb miasta w interpretacji Otto Huppa mały|Herb Starogardu Gdańskiego w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku mały|upright|Logo Starogardu Gdańskiego
Rys historyczny Według badań archeologicznych gród wykształcił się w tym miejscu z osady neolitycznej sprzed ok. 4–5 tysięcy lat, jednak pierwsza wzmianka (Starigrod) pojawiła się w 1198 r., w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława, ofiarowującym gród rycerzom zakonnym św. Jana. W 1339 r. Krzyżacy nadali Starogardowi herb, zaś chełmińskie prawo miejskie nadane zostało w 1348 r. Starogard przeciwstawiał się uciskowi krzyżackiemu, m.in. wstępując w 1440 r. do Związku Pruskiego, a w 1454 r. uznając władzę króla Polski. Powrót Starogardu i Pomorza Gdańskiego do Polski Krzyżacy uznali w 1466 r.
W 1484 r. ogromny pożar zniszczył połowę miasta. W czasie potopu szwedzkiego było okupowane przez Szwedów.
W 1772 r. zostało zajęte przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski, w 1792 r. ponowny wielki pożar. W 1807 r. miasto na krótko zajęły wojska gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. W 1846 r. (2 lata przed Wiosną Ludów) Florian Ceynowa pokierował chłopskim atakiem na garnizon wojsk pruskich w Starogardzie. W 1862 r. w Starogardzie powstała straż pożarna – jedna z pierwszych na ziemiach polskich. Miasto powróciło do Polski 29 stycznia 1920 r. – nastąpił przemarsz wojsk gen. Józefa Hallera, obejmujących miasto w imieniu Rzeczypospolitej.
Przez okres niemal całej II wojny światowej Starogard był okupowany przez Niemców, którzy w pobliskim Lesie Szpęgawskim dokonali masowych egzekucji, zabijając ok. 7 tys. ludzi, w tym pacjentów szpitala dla umysłowo chorych w Kocborowie.
6 marca 1945 r. nastąpiło zajęcie miasta przez oddziały 116. Korpusu Armijnego 2. Armii Uderzeniowej 2. Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło 26 żołnierzy radzieckich. Dla ich pamięci wzniesiono Pomnik Wdzięczności na ówczesnym pl. 1 Maja.
W sierpniu 1980 r. w mieście wybuchły protesty i powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.
Historia najnowsza Organem wykonawczym władzy samorządowej od 1987 r. jest prezydent miasta, pomimo braku wymaganej dawniej liczby 50 tys. mieszkańców. W 1990 r., kiedy podwyższono wymagane kryterium do 100 tys. mieszkańców, tytuł prezydenta dla Starogardu został zachowany.
W demokratycznych wyborach przeprowadzonych 27 maja 1990 r. na Prezydenta Miasta Starogard Gdański wybrano Pawła Głucha. Swój urząd pełnił do 1998 r. Wtedy prezydentem Starogardu został Stanisław Karbowski. Podobnie jak poprzednik, funkcję tę pełnił przez dwie kadencje. W 2006 r. włodarzem miasta został Edmund Stachowicz (również dwie kadencje). W 2014 r. prezydentem został Janusz Stankowiak, który w 2018 i 2024 r. ponownie wygrał wybory. W 2024 osiągnął historyczny wynik 79,07% głosów w pierwszej turze.
Organem uchwałodawczym samorządu miejskiego jest licząca 21 radnych Rada Miasta Starogard Gdański.
Dzięki Inicjatywie Lokalnej oraz Budżetowi Obywatelskiemu 5 sierpnia 2017 r. otwarto Park Nowe Oblicze, w którym znajduje się skatepark.
W Stolicy Kociewia odnowiono Rynek. W ramach projektu „Starogardzki Rynek od nowa – ochrona dziedzictwa kulturowego i podniesienia jakości historycznej przestrzeni publicznej w Starogardzie Gdańskim” wymieniono całą infrastrukturę podziemną oraz nawierzchnię. Pojawiły się podświetlana fontanna i miejskie saloniki. Odbudowano dwie z czterech średniowiecznych studni, które stanowią atrakcję turystyczną. Prace rozpoczęły się w czerwcu 2017 roku, a zakończyły we wrześniu 2018 r.
W latach 2014–2018 miasto kupiło 11 nowoczesnych, ekologicznych autobusów, przebudowano Aleję Wojska Polskiego oraz Dworzec PKP.
Zmodernizowano także Park Miejski.
Nazwa miasta Z dniem 13 lutego 1950 r. zmieniono nazwę Starogard na Starogard Gdański, w celu odróżnienia go od Stargardu na Pomorzu Zachodnim, nazwanego od tego samego dnia Stargardem Szczecińskim.
Imprezy cykliczne Wielki Jarmark Kociewski i Dni Starogardu Zlot Weteranów Szos. Historia na kołach Ogólnopolski Turniej Tańca Towarzyskiego. Memoriał Edwarda Kowalke Noc Bardów
Kultura Starogardzkie Centrum Kultur, które przygotowuje ponad 250 imprez rocznie. Miejska Biblioteka Publiczna. Dyskusyjny Klub Filmowy. Osiedlowe Domy Kultury. Kino Letnie w Parku Nowe Oblicze. Uniwersytet Trzeciego Wieku „S-Centrum” Osiedlowe Kluby Seniora oraz otwarty w 2018 r. Dzienny Dom „Senior+”.
Zabytki Mury obronne i baszty Mury obronne pochodzą z XIV wieku. Budowę rozpoczął w latach 1309–1310 Teodot z Florencji na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego, który chciał przebudować wieś Starogard w miasto-twierdzę. Zewnętrzny mur obronny powstawał od około 1313 do 1320 i otoczył teren 8,4 ha. Mur posadowiono na fundamencie kamiennym, z bastionami w narożnikach i fosą. Potem rozpoczęto budowę bram z basztami, które ukończono w latach 1338–1340.
Większość murów obronnych rozebrano za czasów pruskich. Najlepiej zachowane są fragmenty po stronie północnej i zachodniej. Osiągają wysokość do 5 m, przy szerokości sięgającej prawie 2 m. Baszta Gdańska (Szewska) – czworoboczna, ceglana, najlepiej zachowana, powstała około 1325. Stoi nad kanałem Wierzycy – dawniej fosy. Służyła do obrony i strzegła bezpieczeństwa wjazdu do miasta przez Bramę Gdańską. Brama była broniona przez cech szewców, stąd jej druga nazwa – Szewska. W XVIII w. baszta służyła za kaplicę, w XIX w. – pruskie więzienie, przed II wojną światową była policyjnym aresztem, a w czasie wojny więzieniem gestapowskim. Baszta była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w 1893 zwężono jej dolną część, by poszerzyć ulicę. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej. Baszta Tczewska (Młyńska) – jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Kamienne fundamenty pochodzą z pierwszej ćwierci XIV w. Dzięki prywatnemu właścicielowi w 1986 odtworzona została szachulcowa konstrukcja jej górnej kondygnacji oraz nakrycie dachowe. Baszta Narożna (Książęca) – zapewne najstarsza, jej fundamenty mogą pamiętać wcześniejszą strażnicę książąt gdańsko-pomorskich lub starszą jeszcze czatownię, co tłumaczy jej historyczną nazwę. Znajduje się w północno-zachodnim narożniku murów. Odbudowana została na wzór prawdopodobnej XVII w. baszty, jednak ze względu na brak źródeł nie ma pewności, czy rekonstrukcja jest zgodna z historycznym wyglądem budowli. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej. Baszta Wodna
Świątynie mały|Kościół św. Mateusza Gotycki kościół farny pw. św. Mateusza z XIV w. – najstarszy zachowany kościół w mieście, o układzie bazylikowym. Wewnątrz znajduje się fresk „Sąd Ostateczny” z około XV w., odkryty w 1957. Kościół św. Katarzyny z 1802. W północno-wschodnim narożniku starogardzkiego Rynku usytuowany jest kościół św. Katarzyny z częściowo zachowanym autentycznym wystrojem wnętrza. Ta trójnawowa świątynia wzniesiona została w 1802 na fundamentach średniowiecznego kościoła, użytkowanego od 1577 przez luteran. Przebudowana w 1873 wieża kościoła św. Katarzyny jest najwyższym obiektem w starej części miasta. kościół św. Wojciecha z 1936–1939. Zbudowany został w latach 1934–1939 według projektu Kazimierza Ulatowskiego. Inicjatywa budowy tej świątyni pochodziła od ks. Henryka SzumanaKrólewskie Miasto stolicą Kociewia, zasłużonego kapłana i ofiarnego działacza charytatywnego. Neogotycka synagoga z połowy XIX w. Budynek noszący cechy neogotyckiej architektury, na miejscu dawnego dworu krzyżackiego (zniszczonego w wojnie szwedzkiej). Powstał w 1849 jako dom modlitwy miejscowej gminy żydowskiej, służyła celom kultowym aż do jesieni 1939.
Inne alt=|mały|Rynek mały|Spalone Młyny
Rynek wraz z zabytkowymi kamienicami, które posadowiono na średniowiecznych fundamentach i piwnicach, zasadniczo pochodzą z XIX i XX w. Ratusz Staromiejski z XVIII/XIX w. Posadowiony został na fundamentach gotyckich, pozostałości dawnego ratusza zniszczonego w pożarze 1484 i przebudowanego w XVIII w. po zniszczeniach wojny szwedzkiej. Obecny pochodzący z początków XIX w., na fundamentach gotyckich, przebudowany ostatecznie w 1893. Pałac Wiechertów (1893) wraz z zespołem młynów (1874). Tradycje młynarstwa w Starogardzie sięgają 1283, kiedy to wzmiankuje się o istnieniu tutaj młyna wodnego. W 1871 nabył go Franz (Franciszek) Wiechert, przekształcając w wielkie przedsiębiorstwo rodzinne. Eklektyczny pałacyk o wysmakowanych formach zdobniczych pochodzi z 1893, kiedy to został przebudowany na cele reprezentacyjne rodu Wiechertów. Ceglane budynki młynów inspirowane architekturą Karla Friedricha Schinkla, wybitnego pruskiego architekta epoki klasycyzmu. Zastosowano w nich styl łukowo-arkadowy, charakterystyczny dla architektury pruskiej XIX wiekuPiotr Zygmunt Kowalski, Architekt Karl Friedrich Schinkel na kociewskim polu, [w:] Kociewski Magazyn Regionalny, nr 110, grudzień 2025, s. 113.. 26 maja 2013 r. w młynach wybuchł pożar i doszczętnie je spalił. mały|Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Stanisława Kryzana – kompleks budynków wzniesionych w latach 1894–1898, z blisko 300 hektarowym parkiem z rzadkimi nasadzeniami, wśród których występują nietypowe odmiany buka, jodły białe, klony srebrzyste i tuje. Gmach Sądu Rejonowego – zbudowany w końcu XIX w. w surowym stylu typowym dla pruskiego monumentalizmu, z zapleczem więziennym, rozbudowanym i powiększonym w 1978. Gimnazjum (obecnie Liceum Ogólnokształcące) – budynek I LO powstał w 1880. Wiosną 1920 w szkole został wprowadzony język ojczysty, a samo gimnazjum zostało przekazane władzom polskim. W 1921 rozpoczęto budowę bursy, którą oficjalnie otwarto w 1928, w obecności m.in. prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego.