Henryk Dobrzański, ps. „Hubal” (ur. 22 czerwca 1897W oficjalnych dokumentach wojskowych można spotkać datę, jaką Dobrzański podał, by dostać się do Legionów – 22 czerwca 1896 r. W rzeczywistości przyszedł na świat rok później, a zmiana daty umożliwiła mu przywdzianie munduru mimo zbyt młodego wieku. w Jaśle, zm. 30 kwietnia 1940 pod Anielinem) – major kawalerii Wojska Polskiego, jeździec, ostatni polski „zagończyk” jako dowódca Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego w czasie II wojny światowej. Dwukrotny kawaler Orderu Virtuti Militari.
Uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-ukraińskiej, wojny polsko-bolszewickiej oraz kampanii wrześniowej. Stał się fenomenem ze względu na swoje wyjątkowe osiągnięcia jako dowódca, a także niebywale patriotyczną postawę narodową podczas II wojny światowej. Był jednym z pierwszych polskich dowódców ruchu oporu, który skutecznie organizował i prowadził partyzancką walkę przeciwko znacznie silniejszemu wrogowi. Jego oddział, który nie złożył broni po upadku wojny obronnej, przeprowadzał akcje sabotażowe, dywersyjne i nękające, utrudniając niemieckim siłom kontrolę nad okupowanym terytorium. Przez towarzyszy broni Dobrzański był określany jako „Najwierniejszy z wiernych synów Ojczyzny”. Pośmiertnie awansowany na stopień pułkownika Wojska Polskiego.
Życiorys Wywód genealogicznyWywód genealogiczny wg Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego https://www.sejm-wielki.pl/b/4.572.47.
Dzieciństwo i młodość Urodził się 22 czerwca 1897 w Jaśle, w rodzinie szlacheckiej z arystokratycznymi koneksjami, jako trzecie dzieckoFakt istnienia drugiej siostry, Marii, był dotychczas nieznany biografom majora Hubala. Na jej ślad natrafił w księgach parafialnych radomski badacz, Jacek Lombarski. Dziewczynka urodziła się 4 maja 1896 i zmarła na anginę niespełna rok później. Por. J. Lombarski, Major Hubal. Fakty, legendy i mity, Radom 2020, s. 17., po Leonii i Marii, Henryka Dobrzańskiego h. Leliwa i Marii z hr. LubienieckichZdzisław Świstak, Wielcy jaślanie, [w:] Studia i materiały Muzeum Okręgowego w Krośnie, t. 5, s. 161–167.. Po matce był potomkiem starego arystokratycznego rodu Lubienieckich h. Rola. Jego dziadkiem był Włodzimierz hr. Lubieniecki powstaniec z 1863 roku, a pradziadkiem Hipolit hr. Lubieniecki, oficer w powstaniu listopadowym. Ojciec Henryka po mieczu pochodził z rodziny Dobrzańskich, potomkiem rodu Moszyńskich herbu Nałęcz; (...). Babka Henryka pochodziła z linii prymasowskiej (?) Potockich h. Pilawa (Złota). Była wnuczką Stanisława Potockiego i Franciszka Młokosiewicza. W drzewie genealogicznym rodu Dobrzańskich wśród przodków ‘Hubala’ pojawiają się Jerzy, Zańko i Dymitr – rycerze z Ułucza (XIV/XV wiek)H. Sobierajski, A. Dyszyński, „Hubal” mjr Henryk Dobrzański 1897–1940, wyd. II, Warszawa 2005..
W 1903 Henryk Dobrzański rozpoczął domową naukę w zakresie czteroklasowej Szkoły Ludowej, a następnie, po przeprowadzeniu się do Krakowa, kontynuował naukę w siedmioklasowej Szkole Realnej. W latach 1907–1910 był uczniem II Wyższej Szkoły Realnej, mieszczącej się wówczas na ulicy Michałowskiego. Uczył się dobrze, w szkolnych sprawozdaniach figuruje jako „uzdolniony”. W roku szkolnym 1912/1913 ponownie znalazł się wśród uczniów II Wyższej Szkoły Realnej, w klasie piątej, jednak przerwa z powodu wyjazdu niekorzystnie odbiła się na jego wynikach w nauce. Musiał powtarzać klasę, przenosząc się przy tej okazji do I Wyższej Szkoły Realnej. W roku szkolnym 1914/1915 figurował na liście uczniów klasy VI a, jednak już w grudniu 1914 zgłosił się do Legionów Polskich i nie ukończył nauki. Błędną jest więc informacja, którą można spotkać w niektórych publikacjach, jakoby Henryk Dobrzański zdał maturę już w czerwcu 1914 i rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niewykluczone, że egzamin dojrzałości złożył później, już w czasie wojny, w trybie specjalnym.
Znaczącą część swojego dzieciństwa młody Henryk spędził w pałacu Sroczyńskich w Jaśle, który należał do jego ojca chrzestnego, Tadeusza Sroczyńskiego.
I wojna światowa Młody Henryk Dobrzański jako absolwent kursu w Polskich Drużynach Strzeleckich starał się, aby przyjęto go do Legionów Polskich. Na przeszkodzie jednak stał jego młody wiek, dlatego też zmienił rok urodzenia na 1896 i został przyjęty do Legionów. 1 grudnia 1914 siedemnastoletni Henryk Dobrzański stawił się na stacji zbornej Legionów Polskich w Krakowie. W maju 1915 w stopniu kaprala, został odkomenderowany do plutonu kawalerii sztabowej przy Komendzie Legionów Polskich, a już w grudniu na własną prośbę, został przeniesiony do 3 szwadronu 2 pułku ułanów Legionów Polskich by brać bezpośredni udział w działaniach frontowych. W czasie kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 znaczna część II Brygady Legionów wraz z 2 pułkiem ułanów złożyła przysięgę na wierność cesarzowi Niemiec i została przemianowana na Polski Korpus Posiłkowy. W styczniu 1918 kpr. Dobrzański jako jeden z wyróżniających się żołnierzy został skierowany do Szkoły Podchorążych II Brygady w Mamajesti. Nauki jednak nie ukończył, gdyż w lutym 1918 na znak protestu przeciwko podpisaniu traktatu brzeskiego część oddziałów Polskiego Korpusu Posiłkowego, głównie z II Brygady Legionów, pod dowództwem płk Józefa Hallera, przebiła się pod Rarańczą przez front austriacko-rosyjski i przeszła na teren Rosji, łącząc się z II Korpusem Polskim. Znaczna część żołnierzy oddziałów, do których nie dotarł rozkaz płk Hallera oraz słuchacze Szkoły Podchorążych wraz z kpr. Dobrzańskim zostali uwięzieni w obozie internowanych w (ob.) na Węgrzech. Następnie Henryk Dobrzański trafił do obozu w Talabor, gdzie zachorował. Z tego powodu został w ciężkim stanie przeniesiony do szpitala w Marmarosz Sziget, gdzie po wyzdrowieniu postanowił wraz z dwoma innymi żołnierzami uciec z niewoli. Jako pomocnik palacza parowozu przedostał się przez granicę i znalazł schronienie najpierw w Głębowicach, a później w majątku Czechy.
Wojna z Ukraińcami i bolszewikami thumb|Henryk Dobrzański (trzeci z lewej) w towarzystwie pozostałych członków polskiej kadry jeździeckiej thumb|Międzynarodowe Zawody Hippiczne w Londynie. Ekipa polska: Kazimierz Szosland, Henryk Dobrzański, Karol Rómmel, Adam Królikiewicz thumb|Polska ekipa jeźdźców przed wyjazdem na konkursy hippiczne w Nicei i w Rzymie – rtm. Henryk Dobrzański 3. z prawej 1 listopada 1918 wstąpił ochotniczo do odradzającego się Wojska Polskiego, gdzie następnie otrzymał przydział do 2 pułku Szwoleżerów Rokitniańskich. Podczas wojny polsko-ukraińskiej, jako dowódca plutonu od 8 listopada 1918 brał udział w odsieczy Przemyśla (ekspedycja majora Juliana Stachiewicza), a od 17 listopada dowodził szwadronem kawalerii podczas odsieczy Lwowa (ekspedycja podpułkownika Michała Tokarzewskiego). Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. „Ze swoim plutonem wziął udział we wszystkich walkach podczas ofensywy kijowskiej m.in. w akcji na Koziatyń, bitwach pod Biełajewką i Szczurowicami. Niebywałe męstwo, a także zdolności dowódcze wykazał w czasie kontrofensywy 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego w walkach pod Klekotowem, Kulikowem i Komarowem. Za brawurową akcję pod Borowem, gdzie dowodził odwodami pułku został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari". Ponadto za odwagę na polu walki został odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych.
Dwudziestolecie międzywojenne Po wojnie pozostał w wojsku w szeregach 2 pułku Szwoleżerów Rokitniańskich, gdzie wyróżnił się jako jeden z najlepszych jeźdźców. Zweryfikowany w stopniu rotmistrza ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919O kawalerii polskiej XX wieku, s. 66.. W latach 1922–1923 był słuchaczem Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu. Z dniem 1 lipca 1925 został przeniesiony służbowo do Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych na okres 6 miesięcy.
W Grudziądzu rozpoczął jeździecką karierę sportową. W latach 1922–1924 z powodzeniem startował w wyścigach konnych i konkursach hippicznych, organizowanych w Bielsku, Piotrkowie i Nowej Wsi, niejednokrotnie zajmując pierwsze miejsce. Osiągnięte przez niego rezultaty zaowocowały powołaniem go w 1925 do Grupy Przygotowawczej Sportu Konnego w Warszawie, która pod kierownictwem ppłk Karola Rómmla miała przygotować i wyłonić członków reprezentacji na międzynarodowe konkursy hippiczne w Nicei. Wśród nich znalazł się i Dobrzański. Obok licznych sukcesów indywidualnych, zdobył dla Polski, wraz z trzema innymi jeźdźcami, drużynową nagrodę – przechodni Puchar Narodów. Trofeum to polska ekipa zdobyła po raz pierwszy w historii. W tym samym roku podczas zawodów w Londynie osiągnął najlepszy wynik wieczoru, mając na koniu „Fagas” dwa bezbłędne przejazdy. Za wyczyn ten otrzymał od księcia Walii złotą papierośnicę z wygrawerowanym napisem: „The best individual score of all officers of all nations”„Najlepszy indywidualny wynik wśród oficerów wszystkich narodów”.. Podczas zawodów w Aldershot zajął pierwsze miejsce. W 1926 roku ponownie znalazł się wśród jeźdźców, reprezentujących Polskę na zawodach hippicznych w Nicei, Rzymie, Neapolu i Mediolanie. W 1927 na I Międzynarodowych Konkursach Hippicznych w warszawskich Łazienkach zwyciężył w międzynarodowym konkursie „Rzeki Wisły”. W roku tym nie startował za granicą, ale już w następnym był członkiem ekipy wysłanej na zawody do Nicei i Brukseli. Wszedł także, jako zawodnik rezerwowy, w skład reprezentacji polskich jeźdźców na IX Letnie Igrzyska Olimpijskie w Amsterdamie. Jego sportową karierę zamyka II miejsce, jakie zajął w konkursie „Rzeki Wisły” podczas II Międzynarodowych Konkursów Hippicznych w Warszawie. Ogółem zdobył 22 pierwsze, 3 drugie oraz 4 dalsze lokaty.
mały|Mjr Henryk Dobrzański 1 stycznia 1927 awansował do stopnia majora i objął dowództwo szwadronu w 18 pułku ułanów. W latach 1929–1934 służył w 20 pułku ułanów z siedzibą w Rzeszowie, a następnie w latach 1934–1936 pełnił funkcję kwatermistrza w stacjonującym w Hrubieszowie 2 pułku strzelców konnych. Przydzielony w 1936 do 4 pułku ułanów, a ponieważ nie potrafił przystosować się do wymogów służby pokojowej i wywoływał swym postępowaniem wiele konfliktów, został na przełomie maja i czerwca 1939 r. przeniesiony w stan nieczynny. Z dniem 31 lipca 1939 przeniesiony w stan spoczynku. Jak podaje Marek Kozubal, bezpośrednim powodem przeniesienia w stan spoczynku był incydent polegający na tym, że dowódca pułku, któremu podlegał szwadron dowodzony przez Dobrzańskiego, dwukrotnie nie zastał majora w jednostce w Wołkowysku, gdyż ten był na polowaniuMarek Kozubal, "Żywa pamięć o Hubalu", PlusMinus, 19–20 marca 2022..
Był żonaty i miał córkę Krystynę (1932–2020).
Kampania wrześniowa 1939 Po agresji III Rzeszy na Polskę major Dobrzański szukał swojego przydziału. Po dotarciu do Białegostoku w pierwszych dniach września otrzymał funkcję zastępcy dowódcy drugorzutowego 110 Rezerwowego pułku ułanów, formowanego od 4 września w Wołkowysku. Po agresji ZSRR na Polskę jednostka skierowana w kierunku Grodna i Lasów Augustowskich. W trakcie marszu pułk stoczył kilka potyczek z Armią Czerwoną.
22 września, po dwóch dniach ciężkich walk z Sowietami, Grodno zostało okupowane przez Armię Czerwoną. 23 września generał Wacław Przeździecki wydał rozkaz, aby wszystkie podległe mu oddziały przedostały się na teren neutralnej Litwy. Podporządkowania się temu rozkazowi odmówił jedynie 110 pułk ułanów, w którym służył Dobrzański. Po wchłonięciu resztek innych oddziałów, oddział podjął marsz w kierunku broniącej się Warszawy. Nad Biebrzą pułk został okrążony przez Sowietów. Kosztem ciężkich strat zdołał jednak przerwać linie wroga. Wkrótce po tym jego dowódca, ppłk Jerzy Dąbrowski, wydał rozkaz rozwiązania oddziału. Około 180 żołnierzy pod dowództwem mjra Henryka Dobrzańskiego podjęło decyzję dalszego udziału we wciąż toczących się walkach i ruszyło w kierunku oblężonej stolicy.