Język licyjski (właściwie likijski, lic. 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆 trm̃miliPrzymiotnik oznaczający „licyjski” – trm̃mili – oraz nazwa Licji – Trm̃mis – znalazły też swoje odbicie w źródłach greckich, m.in. u Herodota, który pisał: „Jak długo Sarpedon nad nimi panował, zwali się Licyjczycy tym imieniem, które ze sobą przynieśli i którym dziś jeszcze nazywani są przez okoliczne ludy, to jest Termilami (gr. Τερμίλαι)” (Dzieje, I 73, tłum. S. Hammer).) – wymarły język indoeuropejski, z podrodziny języków anatolijskich. Posługiwano się nim na terenie Licji (lic. trm̃mis; gr. Λυκία; Lukka znana z tekstów hetyckich), górzystym obszarze w południowo-zachodniej Anatolii leżącym między Karią na zachodzie a Pamfilią na wschodzie. Centrum obszaru stanowiła dolina rzeki Ksantos (wsp. Eşen Çayı/Koca Çayı) i ośrodek miejski o tej samej nazwie. Język poświadczony jest przede wszystkim na inskrypcjach (w liczbie ponad 200), głównie nagrobnych, oraz monetach (ok. 200), pochodzących z okresu V/IV w. p.n.e. Używany był od czasu odłączenia się od pozostałych języków z grupy luwickiej do epoki hellenistycznej, kiedy to kultura i język licyjski zaczęły zanikać na skutek hellenizacji po podboju Azji Mniejszej przez Aleksandra Wielkiego (334–333 r. p.n.e.), a wcześniej jeszcze na skutek przejścia Licji pod kontrolę satrapów karyjskichUdokumentowane są w tym czasie rządy Piksodarosa z Karii, brata Mauzolosa (Anthony G. Keen, Dynastic Lycia: a Political History of the Lycians and Their Relations with Foreign Powers, c. 545-362 BC, Leiden–Boston–Köln: Brill, 1998, s. 173). po jej podboju przez Mauzolosa z Karii ok. 360 r. p.n.e. (czy raczej po przekazaniu Licji pod kontrolę Mauzolosa przez administrację perską). Wyróżnia się właściwy licyjski (licyjski A) oraz licyjski B (tzw. język milyjski) – nie ma zgody, czy są to dialekty czy dwa osobne języki. Język licyjski zapisywany był zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego.
Klasyfikacja Język licyjski należy do anatolijskiej podrodziny języków indoeuropejskich, konkretnie zaś do grupy luwickiej, co czyni licyjski bliżej spokrewnionym z językami takimi, jak: luwijski, karyjski oraz najprawdopodobniej sydetyjski i pizydyjski. Rozpad grupy luwickiej na proto-luwijską oraz licyjsko-karyjską można datować na około XXI–XX wiek p.n.e. Języki z grupy luwickiej dzielą szereg innowacji fonologicznych, morfologicznych czy leksykalnych, które odróżniają je od pozostałych języków gałęzi anatolijskiej, np.:
– osłabienie pra-anatolijskiego */ḱ/, zob.: lic. izre- („ręka”) vs het. kessar (‘ręka’)eDiAna, s.v. *g̑hésor [dostęp: 11.04.2026].;
– osłabienie pra-anatolijskiego */kʷ/, zob.: lic. wawa-/uwa- (‘bydło, krowa, byk’) z pra-anatolijskiego *kʷṓu-eDiAna, s.v. *gu̯ou̯- [dostęp: 11.04.2026].;
– zgramatykalizowana końcówka dopełniacza w postaci przymiotników wyrażających związek, przynależność, np. lic. mahanahe/i- (‘boski, związany z bogiem’) – końcówką dopełniacza jest -h(e);
– końcówka 3 os. l.poj. pret. act. *-to po tematach samogłoskowych kosztem oryginalnej końcówki *-t; mały|454x454px|Licja na mapie Anatolii – słowo oznaczające ‘boga’: luw. klinowy māssani-, lic. mahana-, mil. masa-, kar. mso-, syd. masara- vs het. siu-, lid. ciw-.
Relacja między licyjskim A a milyjskim (licyjskim B) nie jest zupełnie jasna. Język milyjski jest wciąż słabo zrozumiały, ponieważ zachował się jedynie na dwóch poetyckich inskrypcjach – na północnej i zachodniej stronie filaru z Ksantos (TL 44Jest to trilingwiczna kolumna z tekstem licyjskim, milyjskim i greckim.) oraz sarkofagu z Antiphellos (TL 55). Zdaniem Alwina Kloekhorsta ściślejszy związek mógłby zachodzić między milyjskim i karysjkim niż między milyjskim i licyjskim A, co uniemożliwiałoby traktowanie licyjskiego A i milyjskiego jako dialektów. Argumentem za taką interpretacją może być izoglossa oznaczająca spójnik ‘i’: kar. sb, mil. sebe vs lic. se, sid. śa, oraz oznaczająca ‘boga’: lic. mahana- vs mil. masa-, kar. mso-.
Inskrypcje Zabytki archeologiczne Licji interesowały europejskich podróżników już w XVIII i XIX wieku, choć nie pociągnęło to za sobą jeszcze wówczas odczytania języka. Fundamentalną dla badań nad językiem licyjskim pracą było wydanie korpusu 150 licyjskich inskrypcji przez Ernsta Kalinkę w 1901 r. (Tituli Asiae Minoris: Tituli Lyciae; inskrypcje za wydaniem Kalinki są oznaczane numerami TL lub TAM 1–150), który jednak wówczas nie sądził, by licyjski mógł należeć do rodziny indoeuropejskiej (istnienie grupy anatolijskiej nie było jeszcze znane)Pierwszym z języków anatolijskich, który został zidentyfikowany jako indoeuropejski był hetycki (dokonał tego Bedřich Hrozný w roku 1915)., co wykazano później wraz z postępem językoznawstwaJako pierwszy związki między licyjskim a hetyckim dostrzegł Holger Pedersen (w 1945 r.), z kolei ściślejszy związek licyjskiego z luwijskim pokazał F.J. Tritsch 5 lat później (za: G. Neumann, Das Lykische und seine Verwandten, Göttingen, 2004, s. 226).. Rozumienie języka licyjskiego poprawiło się wraz z odkryciem trilingwicznej steli z Letoonu w 1973 r. (z tekstem greckim, licyjskim i aramejskim). 26 kolejnych inskrypcji, odnalezionych już po wydaniu Kalinki, opracował w 1979 r. Günter Neumann (oznaczanych numerami N 300–326), jednak od tego czasu korpus powiększył się co najmniej o kolejne 37 inskrypcji.
Choć zasadniczą część korpusu stanowią inskrypcje nagrobne (nie licząc monet, przekazujących nazwy władców, miast lub ich skróty), zdarzają się również zabytki o innym charakterze – jak choćby wspomniana stela z Letoonu (N 320), przechowująca tekst dekretu religijnego, ustanawiającego dla Likijczyków karyjski kult Basileusa KauniosaKaunos było jednym ważniejszych miast Karii, leżącym na granicy z Licją., czy dekret podatkowy Piksodarosa (TL 45) z KsantosInskrypcje inne niż nagrobne grupuje Bryce: Trevor Bryce, The Lycians in Literary and Epigraphic Sources, Copenhagen, 1986, s. 89–98.. mały|454x454px|Fragment licyjskiej inskrypcji ze steli z Letoonu. Inskrypcje licyjskie pochodzą przede wszystkim z Ksantos i Limyry, a także innych stanowisk, takich jak: Tlos, Pinara, Myra, Antiphellos, Kyaneai, Phellos, Isinda czy Telmessos. Nieliczne inskrypcje zostały odnalezione poza Licją (N 301 oraz N 307 z Egiptu oraz N 331 z Kurby)eDiAna [dostęp: 11.04.2026).. Najstarsza jak dotąd inskrypcja licyjska (N 313b), wyryta na olpe znalezionym w Ksantos, datowana jest na ok. 500 r. p.n.e. Opublikowany jednak w 2021 fragment pithosu z Patary również datuje się na ok. 500 r. p.n.e. Dwie inskrypcje ze zbioru Neumanna, N 300a i N 300b, odnalezione na Rodos, datowane są nawet na połowę VII w. p.n.e., lecz ze względu na zły stan zachowania (zachowały się 3 znaki z pierwszej inskrypcji oraz 4 znaki z drugiej, które ponadto nie pokrywają się w zupełności ze znakami znanego nam alfabetu licyjskiego) nie da się z pewnością określić, czy zostały napisane w języku licyjskim.
Pismo Alfabet licyjski jest zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego, zapożyczoną najprawdopodobniej z jego wariantu rodyjskiego około VII w. p.n.e. Tak zwane greckie alfabety „czerwone” (spośród których wariant stosowany na Rodos jest geograficznie najbliższy Licji) charakteryzują się obecnością znaku dla zapisu dźwięku /kh/ – w standardowym alfabecie greckim ten dźwięk oddaje się literą Χ. Znak, któremu odpowiada licyjskie 𐊜, rozwinął się w literę Ψ, używaną w tzw. alfabetach „niebieskich” do oznaczania dźwięku /ps/Z alfabetów „niebieskich” rozwinął się standardowy alfabet grecki.. Alfabet licyjski składa się z 29 znaków, w tym 6 samogłosek oraz 23 spółgłosek lub półsamogłosek. Znaki stawiane są od lewej do prawej. Stosowany jest też podzielnik wyrazów w formie dwukropka (:). Osobny zestaw znaków funkcjonował też dla zapisu cyfr.
Lista znaków wraz z przyjętymi w wydaniach zasadami transkrypcji i odpowiadającymi wartościami fonetycznymi: Znak𐊀𐊁𐊂𐊃𐊄𐊅𐊆𐊇𐊈𐊉𐊊𐊋𐊌𐊍𐊎𐊏𐊐𐊑𐊒𐊓𐊔𐊕𐊖𐊗𐊘𐊙𐊚𐊛𐊜Transkrypcjaaeb𐊃/β/Kgdiwzθy/jkqlmnm̃ñup𐊔/κrstτãẽhχWymowa (IPA)/a/ lub /ɑ//æ//ɸ~β//ç//x~ɣ//θ~ð//ɪ//w//ts//th/, /dh//j//c~ɟ//kw//l//m//n//m/, /m̩//n/, /n̩//ʊ//p~b/?/r//s//t~d//tw/?/ã/ lub /ɑ̃//æ̃//h//k~g/
Fonologia Samogłoski
System samogłoskowy języka licyjskiego składa się z sześciu dźwięków – czterech samogłosek podstawowych i dwóch nosowych.
W przypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim znakowi 𐊀 (a) regularnie odpowiada litera α (alfa), nie ma więc wątpliwości, że denotuje ona samogłoskę otwartą niezaokrągloną, przednią /a/ lub tylnią /ɑ/. W analogicznej sytuacji licyjskiemu 𐊁 (e) odpowiada zazwyczaj również alfa, jednak w wypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim, licyjskiemu 𐊁 odpowiadają wymiennie greckie α i η (eta), rzadziej też ε (epsilon). Wnioskuje się więc, że znakowi 𐊁 odpowiadał pośredni dźwięk /æ/. Licyjskie 𐊆 (i) oddawane jest w większości przypadków greckim ι (jota), choć zdarza się też wymiana między 𐊆 a ε, co sugeruje, że ów grafem mógł denotować dźwięk /ɪ/. Znak 𐊒 z kolei oddawany był najczęściej przez υ (ypsilon), choć niekiedy też przez ο (omikron), prawdopodobnie więc oznaczał samogłoskę /ʊ/. 𐊙 (ã) reprezentuje nosowy odpowiednik 𐊀, a znak 𐊚 (ẽ) nosowy odpowiednik 𐊁. System samogłoskowy prezentuje się następująco: none|thumb|300x231px|Samogłoski języka licyjskiego
Spółgłoski
Zarówno para 𐊎 (m) i 𐊐 (m̃), jak i para 𐊏 (n) i 𐊑 (ñ) stanowiły swoje alofony. Dodatkowe względem alfabetu greckiego znaki m̃ i ñ mogły reprezentować spółgłoski sylabotwórcze (/m̩/ i /n̩/), np. sñta („dziesięć”) = /sn̩tɑ/ lub /səntɑ/ z krótką wspierającą samogłoską anaptyktycznąSzerzej o wymowie samogłosek i spółgłosek nosowych: Alwin Kloekhorst, Studies in Lycian and Carian Phonology and Morphology, „Kadmos”, 47, 2009, s. 121–123.. Sonoranty 𐊍 (/l/) i 𐊕 (/r/) nie sprawiają problemów interpretacyjnych. 𐊊 (y) i 𐊇 (w) zawsze występują w pozycji interwokalicznej (międzysamogłoskowej), muszą więc reprezentować półsamogłoskowe fonemy /j/ i /w/. W zakresie spółgłosek zwarto-wybuchowych przejrzysta jest interpretacja znaków 𐊓 (p), 𐊗 (t) oraz 𐊜 (χ) jako głosek /p/, /t/ oraz /k/, choć mogły mieć też one swoje dźwięczne odpowiedniki. Niejasny jest sposób, w jaki należałoby wymawiać znak 𐊘 (τ) – propozycja Craiga Melcherta, by czytać go jako /tw/ jest raczej niepewna. Grafemowi 𐊌 odpowiada najpewniej spółgłoska labiowelarna /kw/. Ostatnia spółgłoska zwarto-wybuchowa denotowana przez znak 𐊋, korespondując z greckimi literami θ oraz σ, a także z perskim ç, jest być może głoską twardopodniebienną /c/. Zarówno 𐊌 jak i 𐊋 mogły mieć swoje dźwięczne odpowiedniki. Grafemowi 𐊈 (z) odpowiadają w grece litery ζ (dzeta), σ (sigma) oraz θ (theta), prawdopodobnie więc denotuje on afrykatę /ts/. Znaki 𐊖 (s) i 𐊛 (h) odpowiadają spółgłoskom szczelinowym /s/ i /h/. Kolejne trzy spółgłoski szczelinowe /β/, /ð/, /ɣ/ zapisywane były odpowiednio znakami 𐊂, 𐊅 i 𐊄, które mogły też mieć swoje bezdźwięczne alofony. Problematyczny – bo słabo poświadczony – jest znak 𐊃. Kloekhorst zwraca uwagę na lukę w systemie spółgłoskowym w postaci braku korespondującej frykatywy dla fonemu /c/Brak jest też spółgłoski szczelinowej, która korespondowałaby z labiowelarną /kw/. Ta jednak na gruncie fonologii historyczno-porównawczej wydaje się nieprawdopodobna (Alwin Kloekhorst, Studies in Lycian and Carian Phonology and Morphology, “Kadmos”, 47, 2009, s. 126)., przypuszczając iż denotowaną głoską jest /ç/. Najwięcej jednak kłopotów sprawia znak 𐊔, który transkrybowany był na różne sposoby – jako „he” (miałby mieć wartość sylabiczną)), „gh” lub „ghe” czy nawet jako szwa. Ostatni znak, 𐊉 (θ), reprezentuje najpewniej dwudźwięk /th/ lub /dh/, na co może wskazywać fakt, że przeważnie występuje w tekstach w postaci geminowanej i pojawia się tam, gdzie oczekiwalibyśmy sekwencji 𐊗𐊛 (th) lub 𐊅𐊛 (dh), z których żadna nie jest poświadczona ani razuPojawia się np. zapis laθθi: lada- (‘żona’) + końcówka dopełniaczowa -hi. eDiAna, s.v. lada- [dostęp 11.04.2026].. System spółgłoskowy licyjskiego może więc rysować się następująco: